श्रीमत्परमहेस जगडरु शेकराचायेकृत

उपदेदासहसत्री.

मराठी भाषांतर.
संयार करणार

सिताराम महादेव फडके वी. ए.

थरसेर करणार

रसिकरंजनअंयपसारक-मंडळी.

सन १०११ की

क रर
किमत पक रुपाया.

है पुस्तक ग्रगाधर गोविंद गोंधळेकर पुर्णे पेठ बुधवार याचे
५ भारतभूषण *” छापखान्यात छापवून रसिकरजन
अथप्रतारक भडळीकरिता रा वासुदेव रामचद्र
देशपाडे यानीं एथ पेठ उदाशिव घर नवर
४४४ येथे प्रठिद केलें

भाषांतरकत्यांची प्रस्तावना.

श्रीजगद्रुरू सकराचायीच्या अनक परमार्थ अथापऐेकी उपदेशसहखी हा
'गद्यपद्यात्मक ग्रथ बराच सुलभ आहे. उपनिषदातील सार कादून भग-
यवारनी शीता ठागितळी त्याप्रमाणेंच शकराचायोनी उपनिषदे य भ्रज्षसूके
ह्याचं तात्पर्य ह्या मथात आणलें आहे. सन १९०८ साली. हुबळी येथ
श्रीशकराचायाच्या उत्सवाचे प्रसर्गी ह्या भरथार्चे सरळ मराठी भाप्रातर
करणारात बक्षीत लाविळे होतें. त्या वेळच्या मापातराचा निकाल १९०९
सालीं लागला च बक्षिसादालल ५१ रुपये मापातरकर्त्यांस मिळाले, हें
मभापातर पहाण्याची च घाचण्याची उत्कठा आमच्या बऱ्याच खेद्दी मड
वीस होती, पण ती कारही कारणार्नी पूर्ण झाली नाहीं. पुर्ढे रतिकरजनम्रथ
प्रशषारक मडळीनीं त्या प्रकारचे भापातर प्रसिद्ध करण्याबद्दलचे काम अ
गावर घेतळें, त्यामुळे ह्या प्रमत्न वाचकवर्गांपुढे येत आहे.

असल्या कठिण विषयांच्या ग्रयारचे खर्रे व पूर्णसान तो मथ कोणा
सरी बिद्वानाच्या तोडूनच ऐकून समजून घेतल्याशिवाय मिळत नार्ही.
पख भुळींच कार्डही न कळप्यापेक्षा कारही थोडीबहुत तरी समजूत ( आणि
खरोखर समजूतच ती ) मापातरावरून होईन, म्हैसर येथे प्रसिद्ध शालेल्या
अथातील मूळ आघधारास घेऊन हें मारघशीर केळे आहि. टीकाकाराचे
विवेचन नको असा मूळपायन उद्देश असल्यामुळे कित्येक ठिकाणी भा!
पातर नीरस वाटेल ईई. माषातरकर्ता जाणून_ आहे. अपरिहार्य स्थलाके
आय इतर ठिकार्णी शास्रीय पारिभाषिक शब्द टाळण्याचा प्रयत्न करणे
येघढे शक्‍य होते, त्याप्रमाणे केलेल आहे. ज्याना मूळ सस्कृत समजते
त्याच्याकरता दा प्रयत्न नाहीं, पण अश्या रीतिने तैरी टल भ्रेंथ वाचकव
गांपुढे येण्याचा ह्वा सुयोग आला आहे, त्यावदळ-परमेश्वराची स्तुति आणि
* न्यून तें पुरते *' करून घेण्याबद्दल वाचर्ववर्गाची विनति करीत आहे.
आत जे काही दोष असतील ते दाखविणाऱ्या ग्हस्थाचा भापातरकर्ता
पार आभारी होईल,

पुण ता २६ साहे सुळे १९११ माग्रातरकर्ता,

प्रास्ताविक शब्द

महाराष्ट्र बाड्मयाच्या भमिड्दःयर्थ यत्न करावा, म्रथकारास प्रथप्रका
शनाचे कार्मी साहाय्य करावे व महाराष्ट्र वाचकवर्ग शक्य तितज्या
कमी किंमतीत मनोरजन ब बोध याची जोड करून देणोरे ग्रथ उपलन्ध
करून द्यार्बे, या हेवूने ग्रके १८२२ च्या विजया दशसीचे सुमुदूर्तावर पुणें
येये “ रसिकरंजन प्रथश्रसारक मडळी !? या नावाची सस्था
स्थापन झाली,

ग्रंय पहिला.
किंमत 7१२

डेमी २०० ']डमापित आणि विनोद: [र पी. लचे

झुभापित, विनोद, हास्परर, बगेरे गोशीर्चे शास्रीय व तात्त्विक
विवेचन करणारा मराठी मार्वतीस हा पहिळाच

अपूर्व मथ होय
लेखक -श्रीयुव नरसिंह चिंतामण केळकर, यी. ए. प्ट्एलूभी
संपाद्क-केसरी घ मराठा “

हा मप णरोखरच किती अप्य आहे ईं त्याजवरील डेकन व्हनीस्युलर
भोसापटीतीळ परीक्षकाचे अभिप्राय पाचल्याने कळून येईल

अभिप्राय.

(१) सदर नियघातील विषयाचे प्रतिपादन ग. केळकर यानी फारच
विद्वत्ताएण रीतिर्न केले आहे अनेक टीकाकाराच्या मताचा आघार
देऊन त्यानी आपहे सिद्धात तिदध केठे आहेत, व या कामी सस्कृत कवि
अथकार, तर्सेच प्रर्याव शमजी कवि, नाटककार, कादपरीकार, वगेरेच्या
अपातील उतारे ब अवतरणाचाहि उपयोग केला झाहे, विषयाची माबणी
शाष्दीय तत्वशानपद्धतीस अनुसरून आहे.

[२]

(२) सदरहू निवध लिहून मराठी माषामदिराचे एक अगदी नवीन
व पूर्वी न पाहिलेे एक दालनच केळ व मराठी वाचकवर्ग आणि अथ"
क्वार्‌ या उमयतावरही मोठाच उपक्रार केला.

(३) ज्याकारिता दा निवघ लिडिला आहे, झणजे विनोदी ठेल
लिहिण्यास ज्यास स्कराते अथव्रा इच्छा आहे, त्यानी अवश्य वाचण्या”
जोगा द्दा नियध आहे.

या सस्येतर्फेचा दुसरा प्रय आज प्रशिद्ध द्वोत आहे. तो रा. रा, ति,
म. पडके बो. ए.. यानी लिहठेठा * साथ उपदेशस्द्ली '' दा शेप,
इंग्रजीत “ प चुक आफ गोल्डन डीद्स्‌ * या नाव्राने प्रसिद्ध
असंठेल्या अथाचे मराठी मुरस भाषातर * सुवणेकृत्यहार ! श ति
सरा पथ मडळीत्फे लवकरच प्रसिद्ध व्हावयाचा असून त्यास सुप्रविद्ध
कै. दरि महादेव पडित याच्या रमारका पीत्यर्थ लाविळेलें बीत मिळाले
आहे. या झत्युत्तम अमाचे भापातर रा, रा, सिं. म. फडके थानींच
कैळें आहे,
प्रथप्रकाशनाचें काम जबाबदाराचें अवून त्यात प्रथकाराच्या इतिरूप
साहाय्याची जशी जरूरी आहे तश्ची त्यास घाचकवगोड्या द्रन्यसादाय्याचीदि
अवश्यकता असते घाचकवयीच्या आश्रवाखेरीज प्रपळेखनाचें च मथ
भकाद्यनारचें काम ळगडेंच पडावयाचे, तेव्ह! ' रांसकरजन म्रयप्रसारक मड
ळीव ' महाराष्ट्र वाचकवगे भरपूर आश्रय देईल अशी आहा आहे. मानवी
प्रयत्न चुकीस पान आहे. तेव्हा मडळीर्ने शक्‍य ती काळजी घेतली अस
ताहि तिजकडून मयाच्या निवडणुकीत, छपारत वगेरे चूक दोऊच नये,
याझृपिता महाग भायेच्या बिद्डान य रसिक भक्तांनी सचना करून
अवश्य साहाय्य करावे, अशी मडळीची सविनय प्रांथेना आहे.
आजपयंत मडळीस ऱ्यानीं सादाय्य केळे त्या रसादूग्रइस्थाची मंडळी अत्यत

कणी अवून त्याचे मेम अच मडळीवर कायम राहीळ अशी मडळीस
आद्या आहे

मिति भ्रावण "० ५ रे डे
शके १८३३ प रसिकरंमन ग्रंथपसारक मंडळी.

णे येग्रील
मोटमोठ्या विद्वान्‌ सद्र्इस्थांच्या

आश्रयाखाली स्थापन झाळेठी ,

* रसिकरंजन ग्रंथम्नसारक मंडळी.
१-८ क---- " री

बिद्वद, पदवीधर, प्रसिद्ध कादंबरीकार, नाटककार' वगेरे कपलेल्या
रसिक व मार्मिक ,लोकांनी लिहिलेठे-पसंत केळेळे-प्रंथ -या मंडळी-
कडून प्रसिद्ध करण्यात येतील. 10013 द

मंडळीचे उर्व मंथ, धार्मिक, नैतिक, सामाजिक, औद्योगिक, ऐति-
हाहिक, शास्त्रीय व पोराणिक वगेरे विषयांस धरून ( कादंबऱ्या, नाटके,
कार्गये, चरि्भे, निरबंथ बयेरे, ) सर्व आवाठवृद्ध स्रीएकपास वाचण्यास
योग्य असेच छोप्या आणि मनोरेजक भार्षेत प्रसिद्ध दोतीऊ,

आमच्या सर्व महाराष्ट्र “ बंधुमागेन[ना “या संत्कृत्पास हातभार
लावून महाराष्ट्र बाूमयाची सेवा करण्याचें पुण्य पदर्री घेऊन आक्मांला
उत्तरोत्तर पुढे पाऊल टाकण्यास पोत्साइन द्यार्बे अशी त्यांस विनय
विनंति आह, र्‌ य

महाराष्ट्रवाइ्मयनिभिचा प्रसार करण्याचे कार्मी महाराष्ट्रातील प्रत्येक
स्त्रीपुरुष त्याचा अल्पांश तरी वांटेकरी आहे-जबाबदार आहे-टें जाणून
महाराष्ट्र बंधुभगिनी-रसिकजन या सत्कृतपाउ लेतनद्वारा, देव्यद्वारा किंवा
अशाच प्रकारानं इर्स्ते परदस्ते मदत करतील, या आश्रेवर आझ्ली महा-
राष्ट्रवाइमय प्रसिद्ध करण्याचे जू आनदाने आपल्या खांद्यावर घेण्यात
तयार शालो आरईझोत, त्याचे चीज करण्याचं काम सर्व मद्दाराष्ट्रयंधुमगि-
नौंकडे आहे ब ते उत्तम प्रकाराने शवटाख नेतील यांत कारी
शंका नादीं,

[९]

रस्तिफरेंजन ग्रॅंयमसारक मंढळीचे नियम.

१, एक रपया मरून मंडळीचे कायमये यर्गेणीदार होता येर्ते,

२, एक रुपवा भरणारारु कापमचा य्गेणीदार तममून त्यास मडळो-
च्या सर्वे सवलतींचा पापदा देण्यांत येईल,

३, कायमचे धगीणीदारांण मंडळीचा प्रतिद्ध होणारा मरत्येक प्रथ पाऊ”
णपर किंमतीत देण्यात येईल. न रं

४. एका वर्षात तीन किंवा चार पंथ प्रशि होतील,

५, प्रत्येक प्रथ प्रठिद ऐोष्याचे आधी. कायमचे गर्गणीदारांकढे त्या
पुरतकाचे माहितीपत्रक सजनेदादल पाठाविष्यांत येईल.

६, पस्पेक मथ पर्गगीदाराने पेतलाच पाहिजे अश्ची त्याजरर उक्ती नाश

७, परगांवचे वर्गणीदारास बी. पी, ने रथ पाठविण्यात येतील,

८. कोणी व्ही, पी. चा स्वीकार न करिता ती परत भामखेकडे पाठ”
बत दिल्यास त्या वर्गणीदाराचें नाव वर्गणीदाराचे पटातून काढून टाक
ण्यात येशल, य रयास मंडळीच्या कोणत्याद्रि सवलतीचा पायदा मिळू
शकणार नाही, व रुपपा परत मिळणार नाही.

९, ज्या गावी भामचे एजट आहेत तेथील वगीणीदार्रास ए्रभंटमाफत
अथ मिळण्याची च्यवस्पा करण्यांत येईल,

१०. आमची मुरबःची सोल पजन्सी हिन्द पजन्फीपदे भादे, मुन
संबंधाने दरक पत्तव्यवद्दार त्याजकडे करावा.

११, गावोगार्वी एजट पाहिजेत. एजन्सीचे नियम समक्ष अगर पत्रद्वारे,

मुबई,
होड पेट री _ म्यानेजर”
रसिकरंजन अंथप्रसारक मंढळी,

माघवबाग. सदाशिव पेठ, ध, न. ४४४, पूर्णे-तिटी.

विषयानुक्तमणिका-

-पपा*७६१४णण
वाकय. पान.
१ शिप्याला जागा करणे.
ज्ञानाचा अधिकारी. ... १-र॑ १
गुरु शिष्य कतेव्य. .... ३-९ २-६
शिकवण-देद व आत्मा
याची भोळख, कमेत्याग. १०-४९ ५७-३२
२ कूटत्याची ओळख.
शिप्यप्रश्न, 27. १८१ ४५ ३२-१३
मजञानत्वरूप. बत ५ ७०९ ४६-५० २४-२८
सध्याय, 7... ... ५९-६६ , २े६-४४
देह निराळा कसा £ .., १७-७२ ४५-४६
झआ्तस्वॅर्प. ... ... ७२-१०२ ४६-६४
जाणीव, ... ... > _ १०४-१११ ६४-७१
, दै कतेव्य,
पापाचे प्रकार. .... ... ११२ ७१
शब्द वगेरे माल्याला लागत नाहीत. ११३--११५ ७१-७५
चितन, . . ... ..- _ १९६ ७६-७७
उपोदूधात.

झोक - पान

मंगलाचरण. ... ... १-५ ७्ट-७९

ज्ञान-कग-्वाद. ... .... १६-१७ ७९-८२

(२)

विदया आगि अविद्या. .... १८-२४
उपनिपदशव्दार्भ, ... ... २६-२६
मी देद नव्हे...» “ऐट
श्वर भाणि आत्मा दोन्ही एकत्र, १-9
ब्रश्षशान,
संचितकमीची शंका व निरसन, _ ऐ-५

उदेकाची गोष्ट, .,.. ... १
संसार--विवेक. र
खुलासा. ... ... . ..» णद
वुद्धि-मामा. ... ..>. ९
मनास उपदेश. ... . .,» शै

अक्षसूक्ष्म व विमु... . ...» १7९
भाशत्तरूप, शिडन त 3.3
शेतन्यस्वरूप, ण. रश
कर्म मोक्ष देत नाहीं. १.२ १५-१६
आल्मशोध, रर. मक तरर
ड्रद्रयांचा संबंघ नाही व
अद्वेतचोध. प्र १५-१६
स्वभ आणि आठवण क्षणजे काय? १-५
कमाचा लेप होत नाही. ... ७-५
आत्मस्वरूप, .,> «>.» १६-५०
व “__ अँट्रेत, १-६
क्मेत्याग. -... ... ध्द

८२८२
८२-८४
८९-८५
द५-ट७

८७-८८

८८-८५
८९-९०
९०-९२
९२-९३
९९-९०
९५-९ट
९८--१०२
१०२--१०६
१०६.
१०६-१११
१११--११४
११४-१६१७
११७-११८
११८-१२०
१२०-१२३
१२९-१९३०
१२०

(३)

ज्ञानरूप. .... ..." ... ९-२०७ १६१-१३४
विपयसेवन. .... ... '... २१-२२ १३४-१३५
आत्मा कतो होत नाही. ... २४-३८. १३ण-श्श्टे
ज्ञान नेदेमी सिद्धच आहे. .... ३९-५४ १३९-१४२
इंद्रिये वगरे आत्मा नाही, ' ... १-२७ १४२-१५०

ज्ञान काय ते साधन... ... २८-७० १५०-१५७
मोक्षस्वरूप. 1.2. ..> ९०-७१ १५८-१६१
ज्ञानाचा अधिकारी .-> ७२-७४ १६१९
उत्तम विचार,
नमन. ... ... , श्रे १६२
आात्मलाभ.-त्रह्मस्वरूप. माळा प>रर १६२-१६६
त्तशुद्धि यव «> रै२-२६ १६६१६७
माया. २७-३२ १६७-१६९
बुद्धे वगरे साधने निरुपयोगी. .... ३२-६५ १६९-१७७
मोक्षत्वरूप,. ... ... ... ६६-८४ १७५-१८२१
अधिकारी. ... ... 2": ८५-८७ १९८९१-१८२
ब्रह्मेक्य.
नमन, -.. १-२ १८२३
पुनराव्वाचे करण्याचं कारण, .. ३--१९ १८२९-१८२
जआाभास हणजे काय १... .... १०-५३ १८७-१९६
जाणीव कोणाकडे. ... ... ५४-८९ १९६-२०४
चाकयबोध, ... ... ९०-१०६ २०४-२न्ट
फलाचा आरोप. ... १०७-१२३ २०८-२१९

प्रपाण, 2५2. दी १२४-१२७ २१२--२१३

(४)

स्मरण, ... .-. १२९८-१२९
अनुमान. ... .-- १३०-१२३५
तिद्ि. न नही १२६-१४०
जाणीव. त. वरन १४१-१५२
साक्षीसंबंध. .., .. १५२९-१६९
सत. भाणि त्वे शब्दाची योजना, १७०--१८३
मद्दावाक्माचा अथे. ... .....' १८४-२०२
आमा स्वतःसिद्ध. ... ....' २९०२-२२९
समारोप, .... --.. *-- रैरै०-रेऐरे
औपधाची योजना.
मनुःद्यांति ... ... ..>. ऐर्‍ट

मठ्ठत. ..... ७... > चेटटट
देता भीति. .... ..... १९-रट

२११-२१९
२१४-२९५
२१५-११६
२१६-२१९
२१९-२१९३
२२३-२२६
२२६-२१२०
२१०-९२१९७
२२७-२१८

२२८-२४०
२४०-२४४
२४४-२४७

श्रीमत्‌ शेकराचाये करवीर (सहा-

सनाधीश्वर सश्चिदानंद

जि
डि
टि
र
क्ट
1.4
र
्ि
.:44

क्तिपूर्थक

यांचे चरणी भा
अपेण केला

आहे.

॥३॥
उपदेशसहसी-

डवे
अथ मोक्षसाधनोपंदेशवि[थ व्याख्यात्यामो मुमु-

कणा भदयानानाय्थिनामथीय ॥१॥

अथ --श्रामत्‌ शकराचाय म्हणतात -जन्ममरणरूपी परपरा
कोणच्या साधनाने सुटेल हें आझी सविल्तर सागणार आहो. याचे
अधिकारी कोण * ज्याना मोक्षाची इच्छा झाली अपेल, ह्या अथा-
विषयी विश्वास असर, आणि ह्याचा अथे समजून घ्यावा असा
हेठु असेळ, अश्या ळोकाच्याकरिता आह्यी हा मागे सागत आहो.

तदिदे मोक्षसाथनं ज्ञानं साधनसाध्यादनिल्यात्सवेस्मा-
द्विरक्ताय त्यक्तपुतापैत्रलाफेपणाय प्रतिपत्षपरमहसपारित्रा
ज्याय शमदमदयाादेयुक्ताय झारमसिद्धशिष्युणसंपुत्नाय
शुचये त्राह्षणाय विधिवदुपसन्नाय शिप्याय जातिकमेंदृत्त-
विद्राभिजनेः परोक्षिताय भूयात्‌ पुन पुन यावदग्रहणं दढी
भवति ॥२॥

अर्थ -तो मोक्ष मिळवून देणारें ज्ञान वारवार सागावे-य पूण-
पणे ठपषेपरयेत सागावे, कोणाला 2 ( यज्ञयागादिक सागितलेली )
साधने आणि ( त्यापासून मिळणारे स्वगे वगैरे उपभोगाचे पदार्थ
हीं) साध्ये ही दोन्हीही अनित्य ह्मणजे नाशवत आहेत, अस्व स.
मजून त्याविषर्या ज्याला इच्छा राहिली नाही, मुठेंवाळे, दुव्य,
घरदार, स्वगे वगरे लोक ह्याच्याविषयी जोडा ज्याला उरल! नाही,

९२)

परमहंस होऊन सवाचा त्याग करण्याची ज्याची तयारी असेल
मनोनिग्रह, इंद्रियनिम्रहह करून सवे भूतमात्रांविषयीं दया ज्याच्या
ठिकाणी आढी असेल, शाखांत शिप्याच्या अंगीं असळे पाहिजेत
हणुन सांगितटेले गुण ज्याच्या अंगी असतील; अंतर्बोद्य गुढ
झालेला असल; अह्वाणाच्या कुलांत जन्मठेला असेल, शास्त्मागोप्र-
माणे गुरूला शरण येईल; नात, ह्या जन्मांत त्यानं केलेली करम,
त्यांचे वतन, त्याची विद्या, कुलगोत्र वगरे संबंधाने जो योग्य असल,
त्या शिष्यालाच हे ज्ञान द्याव.

श्रुतिथ्-' परीश्य...तत्वता बरह्मविधां' इति । हृदय्रहीता
हि विद्या आत्मनः श्रयस संतते च भवति । विद्या संततिश्व
माण्यतुग्रहयाय भवति नोरिव नदीं तितीर्पो: । शास्रेच-' यच"
प्यस्मा इमामश्विः परिग्हीतां धनस्य पूर्णी दद्यादेतदेव _ततो
भूयः ' इति । अन्यथा च ज्ञानप्राप्त्यभावात्‌ आनचायेवान्‌
पुरुपो बेद ! “ आचार्यौद्धेव विद्या बिदिता' “ आचार्य
छावयिता सम्यञ्ज्ञाने छ॒व इहोच्यते ' इत्यादिभुतिभ्यः,
* उपदेक्ष्यांते ते ज्ञानं ! इत्यादि स्मृततेथ्र 1 ३॥

अ्थेः-वर सगितल्याप्रमाणे तयारी असलेल्या शिप्याठा गुरु-
' जदह्यावियेचा उपदेश करावा, द्याबद्दह मुण्डकोपनिपदांतील प्रथम
सुण्डकांतीळ दुसऱ्या खंढांती बारा आणि तेरा हे दोन झोक सां
गतात. वारंभार सांगून इद झालेल्या विचन ( संशय वगेरे नाहीं”
से होऊन ) भाल्याचं कल्याण होतं जाणि तशी विधा दुसऱ्याला
सांगतां येते. नदी उतरून जाण्याकरिता एक (चांगली) नाव ठेवली
हणजे ती पाहिज स्याच्या उपयोगी पडते, त्याप्रमार्णे दुसऱ्याला

सांगती आलेली विद्या सगळ्यांच्या हिताला कारण होते. माचे

(त्३े ) 3)

फल शाखांत सांगितले आहे तं असः-ही समुद्राने वेष्टित प्रथ्वी
जुव्याने भरून दान केली तरी विधयादानाची बरोबरी येणार नाही.
गुरुशिवाय विद्या पापत होण्याला माग नाही. ह्याला आधार पुष्कळ
थुती माहित, त्यापैकी तीन येथ या भावत. गुल्कडे गेलेल्या
पुरुपाठा ज्ञान झालें; गुरूपासून माप्त झालेलीच विद्या कायम रदाते;
गुरु नावाडी आहित, उत्तमज्ञान हौ नौका होय. ह्याला स्मृतीचा
हि भाधार आहे. तो श्रीमद्वगवद्वोतेतील ४ थ्या अध्यायाचा चो-
तिसावा 'छोक होय. गुरूला शरण जञा,त्यांना दांका विचार, त्यांची
सेवा कर झ्षणजे,ते तुझ्यावर अनुग्रह करून तुला ज्ञान सांगतील.
शिप्यस्य ज्ञानाग्रहणं च लिऔबुंध्वा अग्रहणे हेतूर
अधर्मैलोकिकम्रमादनित्यानित्यावेषेकविषयासंजातरदपूर्वश्रतत्व
लोकार्चितावेक्षणजात्याद्याभिमानादीन्‌ तत्मतिप्षेः शतिस्माति-
विहिवेः अपनयेत्र्‌ अक्रोपादिभिरहिसादिभिथ यर्गेः भ्ाना-
विरुद्धेक् नियमेः ॥ ४॥
अर्थः-एकदां शान सागून तं शिप्याच्या मनांत ठसत नाही.
तसे त॑ त्याला समजले नाहीं हे त्याच्या सुखावरून, दावभावांवरू-
न; बोलण्याचालण्यावरून जाळखावि. ज्ञान न समजण्याला कारणे
असतात ती:-पूर्वजन्मीची पातके, जन्मापातून केलेली दुष्टकृत्ये,
शारानियमाचे उल्लंघन, जयांतील नित्य काय च्याणि अनित्य काय
याचा विचार न केल्यामुळें, ज॑ कांही ऐकलं जसेल तं घ्यानात ठे.
वण्याची संदय नसल्याने, जोक नावे ठेवतीळ झ्याची मीति, कुरु
जाति वगैरेचा अभिमान; हे दोष घालविण्याकरितां त्याच्यावर
द्याहस्सतीत सांगितलेले उपाय करावे. सूर्याची सेवा, शाखाप्रमाणे
भोजनाचे नियम पाळणे, वगेरे. शिवाय संताप, इच्छा वगैरे,

(४)

आगि अहिंसा, सत्य वरे व ज्ञानाच्या आड येणार नाहीत अतठे
दीथियात्रा वगेरे यमनियम ह्या साधारण उपायांनी ज्ञान इ्ढ हो”
ण्याला विप्न करणोरे दोप घालवावे, १
अमानित्वादिगुण च ज्ञानोपायं सम्यग्ग्राइपेत्‌ ॥५॥
त्याप्रमार्णच ज्ञान होण्याला उपाय अभिमान परे वैगरे गुण
चांगले संपादन करावे. च.
आचायस्तूदापोहग्रहणपारणशमदमदयाठुय्रह्ादिसंपन्नी ल-
ब्थागमो दृष्टर्टमोगेप्वनासक्तः त्यक्ततर्वकमेसाधनो घह्मवित
अहणि त्यितोःभित्नरत्तो चो दम्मदर्षकषकात्यमायामात्सरयाड,
ताईकारमपत्वादिदोपविवंर्जितः केवलपरानुग्रमयोजनो विर
द्योपपोगाथा पूर्वपुपदिशद-
अयेः--कोणच्या मकारचा गुरु असावा ते सांगतात. शिप्या-
च्या मनांतळे संशय जोळखणारा; त्याची महती झाठेळी समजूत
घालबिणारा; त्याचे प्रश्न समज्षगारा, योग्य वेळेढा ते प्रश्न आठ-
विणारा; श्व, दम, भूतदया दानी युक्त असलेला; दुःखिताचा कळ
बळा करणारा; ( गुरूपासून ) विद्या शिकेल; ह्या जगांतील किंवा
स्वगीतील भोगांविषयी विटलेळा; एकंदर फमीची सापर्ने सोडलेला
(हन्यास केरला), अद्नज्ञान झालेला;नेहरम| स्वानंदांत दंग जतंलेला;
शासखमार्ग न सुटलेला; डाग, ग्रे, कपट, दृष्टकुद्धि, लयाडी, मत्सर,
सोदेपण, अभिमान, मोद वगरे दोय नसलेला; दुसऱ्याच्या उपयो-
«गी पदण्याच्या हेतूरच केवळ जगांत रहाणारा; आपेढे ज्ञान
/दुसऱ्याच्या उपय] पडण्यासारखें करून देण्याची इच्छा धरणारा,
था गुख्ने पय उदे करावा तोथसाः-- ।
सदेव सोम्यिदमग्र आसीदिकमेयादितीयम्‌ ? ' यत्र ना”

(९५)

न्यत्परयाति ! “ आत्मेबेदं सर्वे ! * आत्मा वा इदमेक एवाग्र
आसत ! 'सर्व खल्विद जह्म ? इत्याद्या आत्मक्यभाविपादन-
परा! श्रती: ॥ ६१

अथे!--हे सोम्य सत्‌ हच पूर्वी एक होत, त्याच्या तोडीचे
इसरें कांहीं नाहीं, त्या ठिकाणी दुसरे कांही दिसत नाहीं, आत्माच
सर्व ठिकाणी भरलेला आहे; त्मा हाच प्रारंभी एकटा होता; हे
दिसत त सर्वे अक्ष वेगरे छांदोग्य वगेरे उपनिपदांतील आल्म्याचें
अदैत सांगणाऱ्या श्रती ( मंत्र ) प्रथम संमजून द्याव्या

उपदिश्य स ग्राहयेत्‌ ब्ह्मलक्षणम्‌ 'य आत्मा5पहतपाप्मा'
* यत्साज्षादपरोक्षादजह्म ! * योड्यनयापरिपासे " नेति नंति!
४ भत्युत मनणु ? * स एप नेति नेति! * अदृष्ट दृष्ट '' वि
ज्ञानमानेद॑ ' ' सर्त्य ज्ञानमनन्त॑ ' * अदृशय5नात्म्य ! सवा
एप महानजआत्त्मा ' ' अभाणो ह्यमनाः ! * सदाद्याभ्यंतरा
ह्मजः ' ' विशानथन एव ' अनन्तरमवाह्य ' * अन्पंदेव
तहिंदितादथो अविदितात * । आकाशो बे नाम ' इत्यांदे
श्रुतिभिः ॥७॥

अर्थः---हा उपदेश करून ब्रह्माची खूण पटवून द्यावी. त्याची
झळख होतांच सवे पाप जातात. मत्यक्ष जण अपरोक्ष अह्च
आहे. त्याला खायला प्यायला नक. इर्य वस्तूयका तती काणचाच
नव्हे, त्याच्यापेक्षा मोठें कांही नाहो, त्याच्याहून हहान कांहीं नाही.
तोच हा, पण ह्या इर्यांपेकी नाही, सवे इश्य पदाथाच्या पलीकड-
वचा, पहाणारा, अनुभवरूप, आनंदरूप, तो सत्य आहे, ज्ञानस्वरूप
आहे, त्या भंत नाहीं. दद्यापलीकडे असणारा, सर्वे जड व चल
चस्तूंत असणारा. तोच हा सर्वात मोठा, जन्मराहत आत्मा होय.

(६)
प्राणाच्या पठीकडे, मनाठा न सांपडणारो, आंत बाहेर स्‌वैश्र भा.
ठेढा, अन्मरदित आहे. विज्ञान ( अनुभव ) पूर्ण आहे. तो सरव
ठिकाणी सारखा भरलेला, आंत बाहेर तोच आहे, माहीत असल”
या किंवा नसलेल्या वस्तुंहून निराळा आहे. आकाश एवढेंच
त्याच्यासारखे आहे. अशा आणखी पुष्कळ श्रुती आहेत.
स्मृतिमित्र-' न जायते न ्रियते, नादत्त कत्यवित्पापमू'
यथाड्काशत्वितो नित्यं, केरल चापि मां विद्धि,न सत्तत्रास”
दुच्यते, अनादित्वानिगुणत्वात,समं सर्वेपु भूतेपु,उत्तमः पुरुपः
इत्यादिमिः श्रत्युक्तलक्षणाविस्द्धाभिः परमात्मासंस।रित्वप्र-
तिपादनपराभिः तस्य सर्वेणानन्यत्वप्रतिपादनपरामिश्र ॥८)|
अथेः-ऱत्याप्रमागेच स्मृतीचेह्दी घार दाखवांव.ते मसत,आत्मा
जन्मास येत नाहीं, मरत नादीं, तो कोणाच्या पापाळा अधिकारी
नाहीं. ( येवढा मोठा वायु ) तो जसा भाकाशांत असतो. मलाच
क्षेत्र समज. त सतही नव्हे आणि असतूही नव्हे. त्याला आदि
( भारंभ ) नाहीं, गुण नाहीं. सर्व प्राणीमात्रांच्या ठिकाणी एक-
सारखा; तोच उत्तम पुरुष ह्या प्रकारच्या थतीत सांगितठेल्या
अथीच्या,परमात््याला संसार लागूनाही अर्स सांगणाऱ्या आगि तो
सर्वत्र भरून आहे,निराळा नाही असं झणणाऱ्या स्पृतीचे आधार यावे,
एवं अतिस्पराताभेः ग्रहीतपरमात्मलक्षणं शिष्य संसार-
सागरादूसितीपु प्रच्छेत-कस्त्वमासे सोम्येति ॥९॥
अर्थः--द्याप्रमार्णे श्रति आणि स्पाते दोन्ही ठिकाणच्या वचनाचे
साधार समजठेला शिष्य, संमार हा समुद्ध आहे, ह्यातून मला परती-
राला जाण्याची इच्छा आदे असं झणूं लागला असतं त्यास वि-
चाराबं-बेटा, तू कोण आहेस ( याचा बिचार केडास )?

(७)

स यदि बूयाव-ज्राह्णपुत्ः अदोन्वयः ब्रह्मचार्यासम्‌ सद"
स्थोबा, इदानीमस्मि परमहंसपारेत्राद संस!रसागरात्‌ जन्म-
मृत्युमहाग्राहार उचितीपुरिति॥१०॥

अथै:-र्‍त्याची समज पटली नसली तर तो हणेल-महाराज,
मी अमुक ब्राह्मणाच्या पोटीं अमक्या कुलात जन्मास आलो, माझी
मुंज झाली आहे, मी अविवाहित आहे, किंवा माझी बायकापोरे
अहित किंवा मी परमहंस दीक्षा घेण्याच्या तयारीत आहे, घरदार
सोडळे आहे, त्या जन्ममरणरूपी सुसरी असलेल्य! संसारसमुद्रा तून
मळा आपण पार्‌ न्या.

आचार्यो त्रूयातू--इददैव तव सोम्य मृतस्य शरीरं वयो-
भिरद्यते मुद्वावे वापरते] तत्र कथ संसारादुद्धऐमिच्छसि इति
नहि नय्याःअवरेकूले भस्मीभूते नद्याः पारं तरिष्यासे इति॥११॥

अर्थ-[र्‍्याच्या उत्तरावरून हा देहच मी अर्से हणतो आहि तेव्हा]
गुरु झषणतीळ -भेरे बाजा, ह तुझें शरीर मरणानंतर [ उघड्यावर
पडळ तर ] गिधाडं वगेरे पक्ष्यांच्या भक्षणाळा उपयोगी पडेल,
(ते पुरके किंवा जाळळें तर ) त्याची माती होईल. ते ह्या संसा-
रांतून पठीफडे जाणार कर्स ! नदीच्या अलीकडच्या त्रीराला ह्याची
राख झाल्यावर तूं पलीकडे जाणार कसा?

स यदि जूयांत्‌ अन्योइई शरीरावर । शरीरं तु जायते भ्रिय-

दयोभिरग्रत पुद्धावमापययते शस्त्राग्न्यादिमिश्र विनाश्यते

च्याध्यादिभिश्व भयुज्यते । तस्मिन्‌ अहं स्वळतघमाधमकृत-
वद्यात्‌ पक्षी नीडामिव भरविष्टः पुनः पुनः शरीरविनाशे
धर्माधमंवशात्‌ शरीरान्वर॑ यास्यामि पूवनीडविनाे पक्षीव
नोडान्तरम्‌ ।

(८)

"किष्य ह्णतोः-महाराज, मी शरीराहून निराळा आहे. ज-
न्माला येणे, मरण दे शरीराला लागू; पक्षी खातीळ शरीर, माती
होळ शरीराची, श्र किंवा विस्तव नाझ करणार शरीराचा,
आधी व्यापी होणार शरीराला, मी पूवेजन्मी केलेल्या पापपुण्याप्र”
माणे, पक्षी परांत शिरतो, त्याप्रमार्ण ह्या देहांत आलो आहे;
अनेक वेळां शरीराचा नाश झाला तरी मी आपल्या चांगल्या वाईट
छत््यापरमाण दुसर शरीर भारण करीन. एक घरटे मोडळें तर
पह्ठी जसा दुसम्या घरट्यांत जातो त्याप्रमाणेच माझ होईल.

एवमेवाहपनादी संसारे देवमनुष्यतिर्याइ्नरयस्तयानेए त्व”
कमवशात्‌ उपात्तमुपाचं शरीर त्यजन नबंनबं चान्यदुपाददानी
जन्मपरणप्रवंधचक घटीयंत्रवत्‌ स्वकभेणा भ्राम्यमाणः क्रमे-
णेदं शरीरमासाच संसारचक्रत्रमणात अस्मात निपिण्णो
भगवंतष्पसन्यो$स्मि संसारचक्र्रपणप्रश्‍भाय । तत्माजित्य
एवाई शरीगाद>्यः । शरीराणि भागच्छन्त्यपगच्छन्ति च वॉ-
सांसीब पुरुपस्पेति | (२॥

अ्थेः-त्याप्रमाणे हें जग कधींपासून चाठळें आहे कोणास ठाऊक,
ह्यांत मी आपल्या करमीप्रमार्णे, देव, मनुष्य, पशुपक्षी वगरे थोनी-
भ्‌ध्ये त्यांच्या त्यांच्या लोकांत किंबा नरकांत, वारवार शरीर धारण
कुळे, एक राकून दुसरे घेतलं. अज्ञा तळेरगे जन्मभरणाच्या ह्या
रहाट्गाडग्याबर फिरता फिरता ह्हो देवयोगाने ह्या शरीरंत भाडी
कसे आपल्या क
बद रडी वानी चरणाजवळ भाला आहे. ह्या

ळा आहे, एक वस्त टाकून दुसरें घ्यावें, त्या"
प्रमाणे हे देह येतात आणि जात... र र

९९)

आचायोंब्र्यात-साध्ववादीः सम्यकपश्यसि । र
गरु ह्मणतातः-टदे बोललात हें बरोबर, ह्यावरून घुझी नीट
समज झाठी अहि असं दिसते, यस
कर्थ मूपा अवादीः ब्राह्मणपुत्रो$दोन्वयो बह्मचा
गृहस्योबा, इदानीमस्म परमहंस परिभाडिति ॥ १३॥
अथः--पण मघाशी तू कणत होतास की, मी जराणकुळांत
जमक्याच्या पोट जन्म घेतला, ब्रक्षचारी किंवा ग्रहस्थ आहे, पर-
महंस दीक्षा घेतलेला आहे, तं तसं खोर्टे कां बोठलास :
स यादि भूयार-भगवन्‌ कथमह मपा अवादिपम्‌ ॥ १४ ॥
शिप्याः--महाराज, ते माझे घोल्णं खोटेंकसे £
तंमति बूयादाचाये:-यतस्लं भिभ्षजात्यन्ययसंस्कारं शरीरं
जात्यन्वयव्जितस्यात्मनः मल्सभ्यज्ञापी) श्राहणपुठो5दीन्वय
इत्यादिना दाक्यनेति ॥ १५ ॥
गुरुः---जात, कुळ लागली कोणाला? मुंज वंगेरे झाठी कोणाची
सुझी किंवा शरीराची ? जात, कुळ, संस्कार लागत नाहीत असा जो
आला स्पाच्या ठिकाणी मी ब्राझ्षणाचा मुलगा वैगरे शब्दांनी त्या
त्या गोष्टी तू डरुयून घेतस्याप्रभार्णे बोठलास ते खर आहे कां!
स यदि पृच्छेतू-कथं भिन्नमात्यन्वयसंस्कारं शरीरं, वा$ई
जात्वन्वयसंस्कारदर्मितः इति ।
शिप्यः-ठे के? निरनिराच्या जाती, वंश, संस्कार शरारा-
लाच कशा लागतात, मी त्यापापून वेगळा कसा £
_ अद्यार्यो मूयाव-धुण सोम्य यथेद शरीरं त्त्तो भिन्न
भिन्नजालन्बयसंस्कारं, त्वच जात्यन्वयसंस्कारवार्जेतः इत्य"
क्तता तं र्पारयेतू-स्मतेमहसि सोम्य परमात्मानं सवोत्मानं

(१८)

यथोक्तलक्षणं श्रावितोडसे ' सदेव सोम्येदम* लादत
थुंतिमिः स्पतिमिथः लक्षणं च तस्य श्रताधेः स्पू
श्र ॥१७॥ द
शि गुरुः--शिप्या ऐक. हे शरार तुझ्याहून वेगळें आहेना £
जात, कुळ आणि संस्कार 'हृं त्यालाच होतात ना ४ मग त शब्द
तु कले लागतील, तूं त्यांच्यापासून निराळा. मार्गे तुळा श्रति-
वाक्यें सांगितली त्यांचं स्मरण आहेना £ सवीच्या अंतयामी राह-
णाऱ्या, परमात्माची लक्षणे तुळा सांगितली, बेटा पूर्वी फक्त वो. स्‌तू
तेवढेच होते यगरे थुतिस्मृति तुझ्या कानावर घातर्य़ा, त्यांतील
लक्षणांची आठवण कर. यो
लब्धपरमात्मलक्षणस्पृतये नूयात-यो5सावाकाशंनाझा ना-
मरूपाम्यामथोन्तरभूतः _ अशरीरः अस्थूलादिलक्षणःअप-
इतपाप्माद्रेलक्षणद्व सर्वेः संसारधमेरनागांधेतः यत्सा-
क्षादपराक्षाद्र्ध य आत्मा सवान्तरः अदृष्यो दृष्टा अधुतः
श्रोता अमतो मता अविज्ञातो विज्ञाता नित्यविज्ञानस्वरूपः
अनन्तर: अवादः विज्ञानघनेः एव परिपूर्ण आकाशवत्‌
अनंतशाक्तेः आत्मा सवेस्य अशनयादिवार्जितःआविभावं
तिरोभाववर्मितश्व स्वात्मविलक्षणयोः नामरूपयोः जगद्वी-
जभूतयोः स्वात्मस्थयोः तत्त्वान्यत्वाभ्यापनिर्वघनीययोः
स्वयवेद्ययोः स्वभावमात्रेणाचिन्त्यशक्तित्वाहयाकती अव्या-
छततयोः ॥ १८॥
अर्थः-झाेंना मागचे स्मरण. ऐक, तोच हा आल्या, ज्याला

[ कित्येक ठिकणी ] आकाशाचे नाव दिले आदे. ज्याला नांव
जाणि रूप माहे त्या सवोळा आधार. शरीराहून वेगळा. स्थूळ

(११)

वगैरे ठक्षणे लागू पडत नाहींत असा, सर्व पातके नाहींशी कर-
णारा. संसारांतीळ कोणचाही धर्म ज्याला लागत नाही तो. जो
अत्यक्ष आणि अपरोक्ष ज्रक्ष. तोच आत्मा. सवीच्या अंतर्यामी
रद्माणारा. सवीस पहाणारा, पण त्याला कोणी पाहू शकत्त नाही.
सवे कांही त्याला ऐकूं जातं पण श्रवणेद्रियानी त्याचे ज्ञान होत
नाही. सवीच्या मनांत विचार तो जाणतो, पण तो मनानें
जाणला जात नाहीं. सवीर्च ज्ञान त्यांला आहे पण त्याचें ज्ञान.
कोणाला नादी. वो ज्ञानरूप नेहमी. आहे. सवीच्या आंत भरलेला
आहे, बाहेर आहे. ज्ञानाचा तो सांठाच आहे. आकाशाप्रमार्णे *
सर्व्न भरळेला आहे. त्याच्या सामथ्यीला पारावार नाहीं. तो
सवीचा भात्मा आहे. त्या भूक वगेरे बाधा नाहीं प्रयट_ होर्णे
किंबा गुप्त होणें हदी त्याच्या ठिकाणी नाहींत, त्यांचे सामर्थ्य अस
विलक्षण आहे झी तो आपल्या ।नेव्वळ संतारूप स्फुरणाने नाम-
रूपाकार जग्र दालादितो. -आत्मयाहून निराळें जग उत्पन्न
होण्याला उपादान कारण, परंतु आत्म्याच्या आधारावर रहाणारे,
स्याच्याहून निराळे असून त्याच्याच आघारावर असल्यामुळे
शब्दांनी ज्याचें वर्णन होत नाहीं अर्से, स्यांचे ज्ञान होण्याला
इतराचा उपगोग नाहीं, अशीं जी प्रकट नसलेली नामख्यें त्यांना
तो प्रकट करतो.

ते नामख्पे अव्याकृते सती व्याक्रियमाणे तस्मादेत्स्पा-
दात्मनः आझाशनामाळृती संरचे ।

अर्थेः-ती प्रकट नसलेचीं नामरूप ह्याप्रमाणे स्पष्ट दशेला
आल्यानंतर ह्याच आरम्यापासून आकाश हे नांव जाणे त्याची
आकांते झाली.

(१२)

रि वा
ताकाशाख्यं भूतमनेन झकारेण परमात्मन संभू मस”
न्नादिय सलिलान्मूलमिव फेनमू्‌ । मिरीची
- अभधैः- याप्रमाणे त्या परमाल्यापासून आका नांवाचे एक
मूत उत्पन्न झाळं, पाणी स्वच्छ असतां त्यापासून मळकट फस
होते त्याप्रमाणे दै झाळे.
न सलिलं नच सलिलादत्यन्तभिनं फेनम्‌ सिलच्य-
तिरेकेणादर्शनात । सलिरूंच स्वच्छं अन्यत्‌ फेनान्मलरूपात
अर्थः--फॅस कांहीं पाणी नव्हे. पण पाण्यादून अगदी निराळी
वश्ू फेस आहे, असे हणतां येत नाही, कारण पाण्यार्ने व फेसाचे
स्वरूप एकच आहे. पण प!ण्याहून तो फॅस निराळा खरा, पहा
चरे, पाणी स्वच्छ असते, फेस मळकट, घाणेरडा नेगळा
दिसतो नव्हे £
एवं परमात्मा नामरूपाभ्यामन्यः फेनस्थानीया*्यां शुद्धः
प्रसत्नस्ताद्रेलक्षणः । र
अथै:---द्याप्रमा्ण, पाण्यातल्या फंसाच्या ठिकाणी इकडे नाम
आणि रूप घ्यावे, त्यांच्याहून परमात्मा निराळा, पवित्ञ, नेहभी
सुप्रसन्न, त्या नामरूपांदून मात्र निराळा आहे.
ते नामरूपे अच्याकूते सती व्याकतियमाणे फेनस्थानीये
आकाशनामाकृती संटत्त ॥ १९॥
,, अर्थे.--भयम प्रगट नसलेले तं नाम झि रूप प्रगट होतांच
फॅसासांरखे समजावे. त्याला प्रथम आकाश हे. नांव आणि आ-
कृति आली.
शा मती ची व
च मिभाव, अभरब्भावं, ततः पृथ्वी

(१३)

भावं इत्येव करमेण पूर्वैपूर्वानुमवेशन पश्वमहाभूतानि पुथिव्य-
न्तान्पुत्पनानि ।
अथे --हीं नामर्ख्पे त्यापुढ॑ आणखी व्यक्त होता होतां त्याचे
स्थूलरूप होतें, त्यामुळें त्याना वायुस्थाति येते, त्यापासून पुढे
अभि, स्याच्यापासून पाणी, तेथून प्थ्वी, द्या क्रमाने एकापासून
दुसरें निघून पंचमहाभूते, अखेर पृथ्वी, आकाराला आली.
ततः पश्वमहाभूतरुणविशिष्टा पृथ्वी ।
त्यापुळे एथ्वीच्या ठिकाणी पाचही महाभूनाचे गुण आठे
पृथ्व्याश्न पश्वात्मक्यो त्रीदियवाया ओपपयः जायंते ।
अर्थ - एथ्बीपासून ब्रीहि, यव वगैरे धान्य वनस्पति निर्माण
झाल्या. त्याच्यामध्येहा ते पचमहामूताचे गुण उतरले
ताभ्यो भश्षिताभ्यो लोहित धुकच खीपुंसशरीरसंवन्थि
जायते | ह
अथेः-ती खाल्यामुळे बायका अणि पुरुप याच्या शरीरात
रक्त व रेत उत्पन्न हातात. चि
तदुभयद्तुकाले अविद्यामयुक्तकामखजनियेय होळूतं मंतर-
संस्कृत गमोशये निपिच्यते ।
7 अर्थे- खीच्या कतुकाठी अज्ञानापापून उत्पन झालेल्या
कामवासनेने दोघाची इच्छा झाडी असता मत्राचा सत्कार झाल्या-
वर गर्भाशयात त्या दोन्हींचा झणजे' रेतरक्ताचा मिलाफ होतो.
तंत्स्वयोनिरसासुमवेशेन विवृर्धमानं गर्भाभूते नवंमे दशे
वा मासि संजाथते (२०॥ - 1 ७0000. 77
००" अर्थः--ह्यां योनिमध्ये “खीच्या - जननोद्रियातीळ पोषपक-“रस

(१४)

नेळतो आणि तोरंगर्म बाहू लागतो. पुढें नवव्या किंवा दह्या
मदिन्मांत तो जन्माला मेतो, ८2४
तज्जाते ळब्धनामाहतिके जातकमादिभिः मन्त्रसंस्कर्न
पुनः उपनयनसंस्कारयोगेन त्रह्मचारिसंश॑ भवति । .
अर्थः---जन्मास येतांच त्याला नांव व आकार प्राप्त होतात.
त्याचे जातकर्म वगरे संस्कार दोतात. मुंज लागली झणजे तोच
जश्चारी बनतो.
तदेव बमध्यसंस्कारेण तापससंश भवति ।
अर्थः-त्याडाच वानप्रस्थाची दीक्षा दिळी कीं तो तपस्वी झाला,
तदेव क्रियाविनिशत्तिनावित्तसंस्फारेण परित्राडू स्‌

भवाति

अरभः--घाडाच स्वैकमे परित्यागाचा उपदेश झाला कीं तो
संन्यासी हातो

इत्पें त्व्तोभित्े/भिनजात्पन्दयसंत्कारं शरीरं ॥२१॥

सारांश असले हे नानाप्रकारचे संस्कार घडलेलं शरीर तुझ्याहून
निराळें आहे. लक्षांत झालें ना! र

मनश्रेंद्रियाणिच नाभख्पात्मकानव * अन्नमय हि सोम्य
मनः ! इत्लादि थ्रृतिभ्यः ॥ २२ ॥

अथः--( भाता देहापेक्षां सूक्ष्म ) मन आणि इंद्रियेसुद्धां नाम-
रूपाचाच प्रकार. ह्या क्षणण्याला आधार भुति ' बेटा मन हे अन्न"
मयच आहे ? झणजे भूतपदार्यरूप आहे, ते भात्मा नव्हे.

कथ चाह भिन्नजात्यन्वयसंस्कारवर्निवः इत्येतच्छणु-

योःसौ. नामरूपयोर्व्याकती नामरूपघमीविलप्षणः स
एव नामरूप व्याकुर्वन मृष्ठद शरीर स्वयं संम्कारथगरवार्लितो

'( १५)

नामख्पे इद मविष्टः अन्येरदृष्टः स्वयं प्यून तथाशुतः शुण्यन,
अपतो मन्वानो5विजञातो विजानन्‌ * सर्वाणिरू्पाणि विचि-
स्य धीरो नामानि कृत्वाभिरदन -यदास्ते ' इति ।

अर्थः --मला जात, कुळ, संस्कार कध डागत नाही. ! हा
चुझा प्रश्न माहे त्याचे उत्तर ऐक. नाम आणि रूप ह्यांना प्रगट कर-
शारा पण नामरूपाच्या धर्मापासून अलिप्त रहाणारा लो भाता,
त्यांचेच नामरूप प्रगट करण्याकरिता हे शरीर निर्माण केळ आणि
संक्तार घर्गवाघ आपल्याला न होऊं देता ह्या नामरूपात तो शि-
र॒ढा, तो सवे पहाते| पण कोणाला दिस्तत नाही, तो सर्वे ऐकतो
पण त्यांचं ज्ञान श्रवणेद्रियाठा होत नाहीं. तो सगळ्याच्या विचा-
राचा प्रेरक आहे पण मनाठा गोचर नाहीं, त्याला सरवीचे ज्ञान
आहि पण त्याची जाणीव फोणाला नाही. सर्वे रूपावर आपली
सत्ता गाजवून तो चुद्धिमान आत्मा नावें देऊन तस हणत रहातो.

अस्मित्नर्य अृतयः सहसशः-- तत्सूप्दवा । सदेवाचुमा-
विशत ' अन्तः भविष्टः शास्ता जनानां' “ स एप इह
भवि! ' “एप चब आत्मा ! * स एतमेवं सीमानं विदार्यतया
ह्वारा मापययत' "एप सर्वेपु भूतेषु गूदी ह्यात्मा' ' सेयं देवतेक्षत
इन्ताहाभिमास्तिलो देवता ' इत्याद्याः थ्रुतय. ॥ २३ ॥

अर्थ-अद्मा अर्थाची हजारो थ्रुतिवचनं आहेत. ते उत्पन्न
कुरून त्यांच तो शिरठा, तो सृष्टामर्ध्ये शिरून लोकाना योग्य
भागीठा लावठो. तोच हया ह्यांत शिरतो, हवाच तुझा आत्मा. तो हला
कपाळाच्या चिरणीला फाडून हा. | जद्वरंभ ] हया मागोर्न मांत
पोहचला सर्वे माणिमाश्रांच्या ठिकाणी हा जाऱमा गुप्तरूपाने असतो,
होच ती देवता होच मी, हाच घ्या तिन्ही देवता.बंगरे अतिभ चन माहेत,

(१६)

७... ५ “७

स्मुंतयोअपि-आत्पेब्र देवताः सवाः, नवद्वारे पुरे देही,
सेञळं चापि मां विद्धि, समः सर्बेपुभूतेपु, उपद्र्टा5नुमंताच,
उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः, अशरीरं शरीरेपु, इयाययाः

तशींच स्मरातेवचनेही आहेत-आत्मा द्दाच सार्‍या देवता.
नऊदारें असलेल्या नगरांत रहाणारा: देह घारण करणारा. माच
क्षेत्रशञ असे जाण. मी सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी सारखा आहे.
उपदेश देणारा व संमति देणारा, उत्तम पुरुष निराळाच आहे.
शरीराहून निराळा असून ह्या शरीरांत असतो. वरे वचने
आहेत.

तस्मात्‌ जात्यन्वयसंस्फारवर्जितः त्वमिंते सिद्धम्‌ ॥२४॥

अर्थेः- तेब्दां; ज्ञात, कुळ वब संस्कार [ तुला चिकटत
नाहींत ] त्यांना सोडून तू निराळ! अहिस, हें तिद्ध झालें.
-« स यादे द्रयात-अन्य एवाहं अज्ञ: सुखी दुःखी वद्ध सं-
सारी, अन्यो$सो मदिलक्षणः असंसारी देवः तुमह वल्युपहा-
रनमस्कारादिभिः वणोथ्रमकर्भभिश्राराध्य सैसारसागरात्‌
उतित्तीपु; आस्प कथे अहं स एव इति ॥ २५

अर्थः-ते जर ह्गेढ:-( छे छे हे काय मलहेच ) मी निरा.
ळाच आहे. मला सुख दुःख भोगा लागतें, मो संसारांत वद
होऊन पडलो आहि. तो परमात्मा निराळा आहे, माझ्याहून तो
फार वेगळा, सो प्रकाश करणारा, त्याडा संसाराचा सवध नाही.
त्यान मजवर कृपा करावी हणून मी त्यांला बळी देईन, नवेच
दालवीन, नमस्कार थाठीन, मी.ज्या जातीत उत्पन्न झालो, माझा
जी साश्रम असेल खंप्रमाण.कर्ष मी 'करीन, आणि त्या योगार्ग
था सक्षारूूपी संमुद्रांतून तरून जाईन. तेव्हा भी तो कसा होईन

( १७)

आचार्य अर्‍यात--नैवं सोम्य म्रतिपतुमदोते, मातिषिद्धत्वा-
दुःभदमतिपत्ते । र भं

अर्थ -गुरु-बेटा, अत्री समजूत घरून बरसू नको. असा भेद
मानू नको, असे ( झाखात ) सांगितलें आहे.

कर्थ प्रतिषिद्धा भेदमातिपत्तारित्यत आह-' अन्योडपाव*
न्योडमस्मी[वे न स बेद! ' अह्य तं परादायोडन्यत्रात्मनो
अह्य वेद? ' मृत्योस्स मृत्युमाझोति य इह नानेव पश्‍्यति !
इत्येवमायाः ॥ २६]

अथे -भेद धरू नये असं कोठें सांगितलं आहे हाणशील ठर
शा श्रुठि पद्दा-ता निराळा, मी निराळा, अह्दे हणतो त्याला ज्ञान
झार्हि नाही आल्म्याहून ब्रक्ष निराळें क्षणळ त्याला जकच समजलेच
नाही. ह्या दृष्टतृष्टीमध्य ( ज्याला सवे एकरूप दिसत नाही ) सथ
वेगवेगळे रूपाने जो पहातो तो एक! मृत्यूनंतर दुसर्‍म मृत्यूकडे जातो
( जंन्ममरणाच्या फेऱ्यात पडतो ) अशी आणखी वचने आहेत. '

पत्ता एव सतय भेदमतिपत्त. सेसारगमन दरशयंति॥२७॥

अ्थैः--द्या वर सांगितलेल्या ्रुतिवचनांतील तासये अरे आहे
कीं जो असला भेदाचा प्रकार म!नील त्याला संसारात पडावे लागेल.

अभेद्भातिपत्तेच्च मोक्ष दर्शयॉते सहसशः 1

अर्थः-ऱत्यार्चे ऐक्य जो मानील त्याला मोक्ष मिळेठ अते
सागणारी श्रठिवचने हजारा आहेत”. १

५ स॒आत्मा तत्त्वमसि ! इति परमात्मभावं विघाय
५ आचायेवान्‌ पुरुपो वेद! इत्युरत्वा ' तस्य तावदेव चिरे !
इवि मोक दयात अभेदविज्ञानादेव ।

अथः--तो आला तो तूंच आहेस. द्यात आत्मा मागि पर”

जि र

(१८)

क
मात्मा दाने ऐक्‍य सांगून, गुरूळा झरण जाईल सुमाठा ज्ञान होई
ह, अस बोन, त्याला मग ते शाश्वत मिळेल; झया वंचनावरून
पवयज्ञान होई तरच मोक्ष मिळेल असे होते. फ्टि

सत्याभिसन्मस्थातत्करश्येव दाहाधभाववत संसारामार्द
दु्थेति दष्टांतेत । भेददशनादसत्याभिसन्थस्य संसारापप-
ने दर्शयत तस्करस्पेव दाहादिदृष्टांतेत ॥ २८॥

अपेः-:- खरे बोलणाश आणि चोरी न करणारा अता विस्त-
चन गाजत नाही, त्याप्रमाणे द्या दृष्टातावरून त्या ( मेकयबोध
झलिश्य़रा पुरषा ) छा संसार लागत नाही. अस श्रुतिवाकरये सांगत!-
त. त्याप्रमागेच खेटिं माषण करणाऱ्या चोराला जसा दाह होतो.
सये भेद पद्ाणाराच्य़ा गळ्यात ससार पडतो, असत ,झुति सागतात,

ब्‌ - जू र बस

व इह च्याघो वा? इत्यादिना च अभेद्दशनात्‌ स्स्वर
राहवत इत्युक्स्या तदीपरीतेन भददरानन संसारगमन
दर्शयंति ।

अथा-तोच द्यावेळी [ स्वप्नात ] वाघ होऊन भीति दालवि-
तो बगेरेवरून एकय (दिसे, सोच स्वराट्‌ होतो. त्याच्या उलट
समजूत करून घेऊन जो आापल्याट। भिन्न मानतो त्याठा संस्तारात
पडावे लागत.

"य येज््ययाड्ता विदुरन्यराजानस्ते भय्यलोका भवति
शत मतिशाखमू ।

*अयेः--जे कोणी त्याच्याहून त्याला भिन्न मानता परश्या
निराळ्या समजुतीमुळे नाश यारा

पावणाऱ्या लोकांप्रत जातात. त्याप्रमाणे
क जातात. त्याप्रमा

(१९ )

« तस्मात मृपैेवमवादी: आह्मणपुत्रो$ दोऊन्वयः संसारी प-
रमात्मविलक्षण इति ॥ २९ ी टॅ
अ्थः-सारांश, भी ब्राह्मणाच्या पोटी अमक्या 'कुळांत ,उत्पन्न
झाळी,-हा संमार मळा लागला,आहे;मी परम/ल्याहून निराळा मार्ट
अते 'ज॑ तू झणालास तं खोटे ठरढे. ..> 7 , १.
(- तस्मात्‌ प्रविपिद्धत्वाज्ेददर्शनस्य, मेदविपयत्वाच कर्मापांदा-
नस्य, - कमसाथनत्वाच यज्ञोपदीतादेः कमेसापनोपादानस्म
परमात्माभदप्रातिपत््या मातिषेधः कृतो वेदितरपः कमेणां तत्सा-
धनानांच यज्ञोपतीतादीनां परमात्माभेदमातिपत्तिविरुद्धत्वातू ।
अरथः-तेव्हां, भेद मानण्यावद्दळ शाखांनी प्रतिषेष केला आरे,
कर्म करण्याला मूळ भेद मानावा लागतो, आणि जानवे वगर ही
सवे,कर्म करण्याची साघने आहेत; त्यावरून कर्म ,व ःप्ांची, सांधन
जानवे कोरे.ही परमाल्याचे ऐक्याचे हान करून देण्याला जरे. माड
येतात तर परमात्म्याशी ऐक्य होण्याकरता कभ व त्यांची :सापर्मे
हॉ सर्व सोडून देण्यास सांगितलें आदे असं समजे. -., :
* संसारिणे हि कमोणि विधीयन्ते तत्साधनानि च यशो.
पवीतादीनि । ण व हि
अ्थः--(जाति चंगेरचा अभिमान धरणारे ) संसारी लोक क्म
करतात व, त्याकरता त्यांची साधने जीं जानवे वगेरे ती, त्यांना
लागतात, - | प न
९ न परमात्मनो$भेददाशिन
न्यत्वम्‌ ॥३२०॥ ७ टी प
- अर्य--( परमात्याशी पेक्य मानणाऱदांना त्या गोष्टी लागत

| ४ ३१.. पह 145
: ) । भेददर्शनमात्रिण च. ततो 3

(२०)

नादीत. ) आपल्याहून परमात्मा निराळा असे मानूं लागताच निर
राळा प्रकार दिसू लागतो, क

२ यदि कर्माणि कतज्यानि न निवर्तयिपिता[नि कमेसाधना-
संत्रंधिन कर्मनिमित्तजात्याश्रपाथसंबधिनश्व, परमात्मनश्र
आत्मंनेवामेदमतिपात नावक्ष्यत्‌ * स आत्मा तत्वर्मास ' ह्लेन
वमादिभिर्निश्रितरूपैवाकयिः र

_ अधीः-_कमेसाषनाचा सवध ज्यानी ठेवला नाही, त्यप्रपार्गेच
बमोमुळेंच उसन्न झाठेली जात, आश्रम वेगेऐेचाहि सबघ ज्यानी
सोडला, त्यांनीं कर्मेच करावी, तीं सोडून देऊ नये असे असतें तर
हो. आत्मा तूच आहेस वगरे निश्चय दाल(िणारी वाक्ये सागून
आत्मा भागि परमात्मा याचें एकय शाखात सागितर्ळे नसतें,

भेदपतिपत्तिनिदांच नाभ्यथास्यत्‌ “ एध नित्यो. महिमा
मआहणस्य * ' अनन्वागतं पुण्येन अनन्वागते पापेन ' “ अन्न
स्तेनो$स्तेनः " श्त्यादिना ॥२१॥

अरध£--्त्याप्रमाणेच द्दा भराक्षणांचा ( जद्मजाणणाराचा ) मोठे-
वणा नेद्दमींचाच आहि, पुण्य मागाहून येत नाही, तर्ततच पापही येत
नादी, चोर तसा चोरी न करणाराहि, झ्याप्रमाणे ही भेद मानणा-
र्‍्याची निंदा फेठेली आहे. र

कर्मासबंधि स्वरूपत्व फर्मनिभित्तव्णोद्यसभधरूपतां च.
नाभ्पघास्यद्‌ कर्माणि च कर्मेसाधनानि च यञोप्वीतादी
यघपरितित्याजविपिताने | 7 ह जी

अर्थः--जर कर्मे व कर्माला ठागणारी साधरने--जानर्ये। वरे
टाकादयाची नसती तर कर्माचा समघ स्वरूपाठा नाही आगि फर्मा-

- ६११)

व्य्यासबधाने धरलेला वणे वगेरे ह्याचाही संबध त्याला नाही, अर्स
सांगितलें नसत, *
तस्मात्ससाघनं कमे परित्यक्तव्य ग्रुमुल्षुणा, परमास्माभेद-
दशेनविरोधाद । निर वि
अर्थः--प्लासाठीं साधनासहित कर्माचा त्याग मुंमुक्षूर्न कराव-
याचा आहे, कारण ( तर्मे नसर्ते त( ) परमाल्याचे ऐक्य समज.
ण्याठा बिरोध येईल. री
आत्त्मा च पर इति भतिपत्तव्यो यथा थुत्युक्तलक्षण:॥२२॥
अर्थः--आाला हा ( स्वतः सगळ्यापेक्षां ) श्रेष्ठ आहे अस
समज्ळे पाहिजे. त्याची लक्षण थरुतींमध्ये सांगितली आहेतच. 4
स यदि जूयाद--भगवन ! दद्वमाने छिद्यमाने वा देदे प्रत्य-
भवेदूना अशनायादिनामित्तं च पलक्ष दुःखंमम) । -
अर्थी--तो झणेल-महाराज, या शरीराला कोठीत लावलें
किंवा (शस्ञाने ) कापले तर मळा वेदना होतात, क्या मत्यक्ष आहेत.
सायला मिळाळे नाहीं तर प्रत्यक्ष दु.ख मला होते. जे
परश्वायमात्मा$पहतपाप्मा विरजा विमृत्युर्विशोको विजि-
थत्पो5पिपा तः सर्वगंघरसदर्जितः थूयते सवश्रतिषु स्पृतिघुच ।
अथेः-हा आत्मा सवीहून ष्ठ, द्याला पाप नाही, हा रजोगुणाचा
नाही, झाला मृत्यु नाहीं, शोक नाही, झाला खायला नको, तहान
शागत नाहीं, सर्व.रस आणि गंघ ह्याची त्याठा जरूर नाहीं अस
से भ्रृतित्मृतीत सांगेठळे आहे. “न
कर्थ तद्रिलक्षणः अनेकसंसारधपेसंयुक्तः परमात्मानं-आ-
्मत्वेन च मां संसारिणं परमात्मत्वेन अभिमिव शीतत्वेन मति-
धथ्चेयम्‌ ।

( र्स्)

अथेः-मी त्याहून अगदी निराळा, सर्य संसारंधमीत गुरफट-
छेळा असा असून त्या परमात्म्याठा आत्मा, किंवा संसारी मा पा”
मारपो कसा! समजू, विस्तवाला थंड झरल्याममागे दे होदेल.' ,
सेसारीच सन्‌ सवोभ्युदयानिःश्रेयससाधने अधिदरतः
अभ्युद्यनिःश्रेयस साधनाने कमीणि तत्साधनाने च यक्वोप'
चीतादीनि कथं परित्यजेपमू इति ॥ २३॥ - टि
अर्थेः-मी तर संसारी असून सव मकारचें कल्याण 'व मोक्ष
मिळण्याच्या साधनांचा अधिकार मळा मिळाला आहे. तेव्हां कल्याण
व मोक्ष ह्यांची साधने जीं कब आणि त्या कमीला लागणारी जीं
जान वगेरे उपकरण ती सोडून कशी देऊ, ह
त भति्रूयात- यदवोचो दद्यमाने ठिद्यमाने वा देहे अत्य-
ज्ञा वेदनोपलभ्यते ममेति, तद्सत्‌ ।'कस्मात ' ,
अर्थे-तूं जे शणालास की देह जाळला किंवा तोडला तर
मत्यक्ष वेदना मठा होते, तं खरे नाही. कां कषणशील र
दुद्यममाने छि्यमान इथ हत्ते उपलव्घुरुपलभ्य़माने कर्माण
शरीरे दाहच्छेदेवेदनाया उपलभ्यमानत्यात्‌ दाहोदिसमाना-
श्रंवैव वेदना | _ रि
अर्थः-झाड जाळले किंवा तोढलें तर त्याच्या ठिकाणी विस्तव
_असेतो त्याप्रमार्ण आपल्याला द्या प्राप्त झलेल्या शरीराला
जाळपोळ कत्रा तोड झारी तर॒ याचे " होणारे दुःख शशरावर
दसते, ह्यावरून प याजठोडीनरीमर दुःख रहातं अस्ते झाले.
यत्रादे दाइः छेदोवा क्रियते तवेव उपपादिशाते दाह्यादेवे-
दना छोफः न वेदना दाहायुपलव्परीत्रि) -* “-.
अथ;--ज्याठेकाणी जाळ किवा तोड झाली असेह त्याडिही-

(२४)

णावर त्याची बेदना लोक दाखविठात, ( पण 3 ज्याला हा दाह
बगेरे झाला त्याच्यावर ती बेदना कोणी दाखवीत नाही. ,

कथं £ छ ते वेदनेति पृष्टः शिरसि मे वेदना उरास उद्रे
शते वा सव दाहदिस्तभेब व्यशदिशति, नवूपलव्यरीवि !

अर्थ -ठे कते १ बेदना कोठे होते अर्ध विचारलें तर डोक्या-
बर होते, छातीबर किंवा पोटावर ( सारांश ) जये जाळपोळ
वरे असेल त्या' ठिकाणावर दाखवितात, त्या वेदना होतो
झणणाऱ्यावर काणी ( सक्रेताने ) दाखवीत नाही. ' । नि

यथुपल्ब्धरि घेदना स्पात्‌ वेदनानिमित्त॑ वा दाहच्छे-
दादिवेदनाश्रयत्वेनोपदिशेदाहाथाशयवद्‌ 1 ३४ ॥
अथे.-जर त्या ( पुरुषा ) च्या ठिकाणी वेदना किंवा वेदना
करणारी जाळपोळ वगैरे झाली असती तर जशी अमुक एक
ठिकाणी जाळपोळ वगैरे दाखविली जाते त्याप्रमागे वेदनेचा
आश्रयाहि तो [ पुल्प | दाखबिछा गेला असता.

स्वयं घ नोपलभ्येत, चश्षुर्गतख्यवत्‌ । -

अर्थः-( बरे तसं असठे तरी ) ती सखतः आल्याला दाख-
विता आला नसती. डोळ्यात पडलें ( मतिरबिंभ ) रूप डोळ्याला
की दिसत का!

तस्मात दाइच्छेदादिसमानाश्रयत्वेन उपलभ्यमानत्वात्‌
दाहांदिकर्मंवत्‌ कर्मभूतेव वेदना ।

अथा-द्यावरून जाळपे ळीबरीबरच एकाच ठिकाणी वेदना
दाखविली जाते. ह्यावरून जाळपोळ जसं एक कर्म माहे तशी वेद-
नाही कर्मच माहे. ( ही आल्या होत नाही हें वर सागितठेंच,

(२४)
साती धरीर हे भचेतन-जड त्याहा बेदना होणे शय नाही
तेव्हा वेदनेला आश्रय नाहीं. ) त्य
" भावरूपत्वाच साश्रया तण्डुलपाकरत । ' व

अर्थ '-( तुझी झणाल की ) वेदना ह कार्य आहे! देवां
तिळा आशय अप्तलाच पाहिजे. तांदुळ आणि पेज दोम्ही एकत्रच
भांड्यांत असतात त्याप्रमागच दी असे. र

वेदनासमानाश्र्य एव तत्संस्कारः स्मृतिसमानकाल एवा”
पलभ्यमानत्वात्‌ चेदनाविषयः तत्निमित्तविषयद्व
संस्कारसमानाश्रय एड ।

अधः-वेदना ज्याठिकाणी वाटते त्याठिकाणीच स्माा
संस्कार, त्याची खूण रहाते भाणि आठवण झाल्याबरोबर तती लक्षांत
भले. तसच ठेदनेचा पक्रार, तिच्यापातून उत्प्न झालला दोष हे
हष संस्काराच्या ठिकाणीच पुका जागीच अनुभवास येतात.

तथा चोक्तमू!

अपः-ऱदाच अयोचे ( दृढू ) वचन आहे ते भर्तेः--

रूपसंप्ारतुल्याची रागद्रेपो भयंच य्‌ ।

एदते थीश्रय तग्मात्‌ हाता शद्धो$्भयस्तदा ॥

खर्षः-7 ( ठांडडा काळा वरे ) रंग व त्याची भाठवण ब
त्या संगपाची बुद्धि, तसंच त्याबदूळ आवड य तिटकारा, त्या सं
पंपाची भौति दी सवे ( उत्त द्वातात य ) रद्दाचात, तं ठिकाण
जुद्ध हे दोय, तेव्हा (हे) जाणणारा ठो हाटून निराळा लाहे,
स्पाठा रशाचीन भोति नाही.

किमाश्रपाः पुनः रूपादिगस्कारादय इति!

सर्षाल-रृंग बोरे भाठवणीला साधय कोणाचा १

(२५)

उच्यते यञ्न कामादयः । क पुनस्ते कागादय १ '
उत्तर--इच्छा चैगरेचा आश्रय तोच ह्याचा. पण इच्छा वैगेरे
द्याचा आश्रय फाय २

४ काम संकटपो विचिकित्सा ? इत्यादिश्रुते' बुद्धाबेव ।

अर्थः--नुद्धि. द्याला आधार * इच्छा ' सकल्प, निवड वगरे
अशा अथोचो श्रुग्विचेन माहेत. र

तंभ्रेव रूपादिसंस्कारादयो$पि, ' काल्मिस्रु रूपाणि प्ांते-
वानर इदडे ' शहि शुते' ७

अर्थः--त्याच आश्रयावर ख्य बरे संस्कार रहातात, हारा
प्रमाण, रूप कशाच्या आश्रयाने रदर्ति £ हृदयाच्या अशी
भ्रुति आहे.

म्कामा ये5स्य हृदि श्रिवाः! ' तीणो हि यदा सवीन शो-
कान्‌ छदयस्य ' ' असड्ठो दर्य ' ' त्वा अस्पैततदातिच्छन्दा: '
इत्यादि अ्रतिशतेभ्यः , ह धं

अर्थी--र्‍याच्या हृदयातील स्व इच्छा; जेव्हा हृदयातील सर्प
दु खं जाहोळ, झाडा कण्याचे वघन नाही, तेंच दाचे रूप सवे इ-

च्छेच्या पलीकडे आहे, अद्या दोकडा दुसया थ्रुति अहित त्याव
रून, (आणि )

४ अविकार्यीञ्यमुच्यते ) “अनादित्वात्रिर्षणत्वादइत्यादि
इच्छाद्वेषादे च भ्त्रस्येव दिपयस्य धर्मा नात्मन इति -स्प-
'तिभ्पश्व ि

अधीः--हा अविकारी आहे, शाला आदि नाहीं व गुण
नाहींत; वोरे-इच्छा, देष वगरे छल € शरोर ) जे विषय त्याचे
थर्मे झाहेत, आल्याचे नाहींत वगैरे स्मृतीवरून

(१६)

कर्मस्येवाशुद्धिः नात्मस्था.1 ३६॥ -- १०”

य मेळ ग वा त्या कमीच्या ,ठिकाणी रद्वणार, ते
आत्म्याला लागत नाहीं 2. अशो धन

अतो ख्पादिसंस्कारायशद्धिसवंधाभावात न परस्मादा"
स्मनो-विडक्षणस्ल्ामिति प्रत्यक्षादिविरोधाभावात्‌ युक्त पर

स्मावहमिति प्रतिपतुम, पक ह
र माते पे रूप बौरेचे जे संस्कार - इत्यादि-त्यांच्या-
पासून होणारी जी जपवित्रता ती छागत नाही सणून; पर्यक्ष "वंगेरेचा
रोध येतत नाही यावरून, सचोहून श्रेष्ठ जो परमात्मा स्पप्च्याहून
तूं (बेलक्षण ( निराळ्या - प्रकारचा ) नादीस, द्यावरून पर्‌ जौ
आत्मा तोच मी असे हटले तर योग्यच झाडे. शि

“-' तदात्मानमेवावैदईं जह्यास्मि । ' एकघेबानुद्ष्ठव्यम्‌
* अहमेवापस्तांतू ' * आरपेवापर्तात'' सर्वेमात्मान पदयेतू!
* यत्न स्वत्य सवेमात्मैव ) ' इदं सर्वे यदयमात्मा ' ' स एपो
$कलः ! ' अनन्तरमब्राद्यमम्‌ ? ' सवाह्याभ्यंतरा धज:! ' अहे”
बेदम ! * तया द्वारा पापद्यत ? ' मज्ञानस्य नामधयानि '
* सर्ल्य शानमनन्त मद्य ' ' तस्माठ्रा ! ' तत्सृद्दवा तदेवानु-
प्राधिशन * क

अर्थ--तेव्हां जामा ओोळखून मी मक्षच झा; सर्वत्र एकरून
पानें पदरद; मीच बाकी शिलक;- आत्माच शिलक, सर्वत्र मात्मा
आहि असं पहार्वे; जे जे कांही यज क्णून आहे ते. आत्माच - ढे.
सवे आत्माच; तोच दा प्राण वगैरे ( ज्या कला) ह्यांचा संभध नस-
छेडा; सर्व च्या आंत बाहेर भरलेळा; द्दा ,जन्माल| येत नाही; ,तो
भाद बाहेर व्यापून आहे; हे सर्वे अद्य; द्या द्वाराने तो आठा; - ही

(२७)

सर्द एका शञानस्वरूपाची नावें आहेत; सत्त्य, जान, अनंत असतें जहाचं
रूप आदे; त्यापासून अथवा; ते उत्पन्न करून त्यांतच तो शिरला,
* झुको देवः सर्वभूतेषु गूदः स्वेव्यापी ! अश रीरं श्वरीरेष!
“न जायते भ्रियते ! स्वमान्त जागारिवान्तं ! "स पया आप्पे”
ति विद्यात्‌ ' ' यस्तु सवोणि भूतानि! ' तदेजांते तत्षेजाति !
« बेनस्तत्पश्यन ' “तदेवाग्रि” “अहे मनुरभवं सर्यश्व' * अन्तः
भविष्टः शास्ता जमानां ' 'तदेव सोम्य ! 'तत्सत्यं स आत्मा
तत्त्वमसि ' इयादिथुदिभ्यः ॥ ३७ ॥ ी
अर्थ--सवे भताच्या ठिकाणी गुप्त असणाराव सर्च ब्यापणारा
एक देव; शरीरांत शिरला तरी त्याचा त्याला सवे नाही; तो जन्माडा
येत नाही व मरतही नाही; स्वम, जाऱूतिह्या अक्‍त्धाच्या पलीकडचा;
दोचं माझा आत्मा अस जाणावे; जो सवे भूतांच्या ठिकाणी आहे;
ले वाढत नाही, कमी होत नाहीं; असें ज्ञान झालें असतां तो वेन
झणजे ज्ञानी होतो; तोच अभिरूप आहे; मी मन झाला होतो, गूर्यहि
झालो होता, तो सवे जनांत दिरून त्याचं नियभन करतो; हे सोम्य तेच
तो, तेंच खर; तोच आत्मा; तोच तूं वगरे पक्षापानिषत, बृहदारण्यक,
मुण्डक, ऐतरेय, शेताश्वतरीय, काठक, कोषीतकेय, ईशावास्य,
याज्ञवल्क्य, घेतिरीय, छादोग्य- इतक्या उपनिषदातील *वार्क्ये
आधाराकरारतां दिली.
स्पृतिभ्यक्ष * पू: माणिनः सर्वगुहाशयस्य ' * आत्मेव
देवता? 'नवद्वारे पुरे' 'समे संवपु भूतेषु ' “विधाविनपरसस पन्ने!
५ अविभक्ते विभक्तेयु ' ' वासुदेवस्सवेम्‌ ! इत्यादिभ्यः
अर्थः -त्याचप्रमाण स्मातिवाक्‍्ये, सीच्या अंतयामी रहाणा-

म्याची ही शरीरे; आत्मा हाच देवता, नड दारे असलेल्या नग-

( २८)

रांत ( रदाणारा ); सर्वे भूतमात्रांच्या रिकी इतणारला आ
असून नग्न ग या वि त
र आहे त॑ तवे वासुदेवच, अशा चा! व्य मही

6 घुक एवात्मा पा भ्रह्म सवे संसारधरमेबिनिेक्त्वमिवि
सिद्धम्र ॥३२८॥ ,

"" अरथैः-आत्मा एकच आदे, तो ग्रेष्ठञक्ष आहे, व सर्व संतार-
च्मीपासून अलिप्त असा तो तूंच जादेस हे. तिद्ध झाले.

स यादि मरूमात--यादि भगवन्‌ अनन्तरः अद्राह्यः सवा्याम्य”
न्वसे द्यजः डुस्स; प्रज्ञानघन पवसेन्यदघनबदात्मा सवेमूरत-
भदवार्जितः आकाशवदेकरसः किमिदं दश्यते श्रूयते वा साध्य
साधने वा सांधकश्रेति थुतिस्मृतिलोकमसिद्ध॑ वादिशतबि-
प्रतिपत्तिविषय इति ॥ २९ ॥

अर्थः-जर तो हणेट:-मदाराज, जर सव परिपूर्ण, अंतगत,
झांत बाहेर भरलेला, जन्मरहित, संपूर्ण, ज्ञानाचा सांठा, मिठाच्या
सांठ्याप्रमाणे सव एकरूप, नानाप्रकारच्या रूपाचा मेद नसठेठा,
आाकाद्याप्रमाणे सवेत्र सारखा, असा आत्म[ आहे, म्ग थ्रुतिस्मृति-
मध्ये त्याच्याविषयी इतक! खटाटोप, शकर्डा वादविवाद करणाऱ्या
लोकांच्या तोडी असलेला भाषणाचा विषय ती कां झाला : त्याप्र-
मार्ग साध्य, साधन, आणि साधक अतत तीन भेद (हया जातात )
[दसतात व ( स्वर्गठोकाबईल )) सांगतात, हॅ कर्स £ ति

आचयार्पो हरपात्‌ आविदयाकृतमेतत्‌ यदिदं हदयते श्रूयते घा!

गुरू हणतात--हें जते द्रिस्ते किंवा लोक सांगताठ, त॑ सर्ब
अज्ञानाचा परिणाम,

(२९)

परप्ार्थतस्त्वेक एवात्मा अविद्याहेः अनेकवत्‌ आभा-
सते, तिमिरद्टया अनेकचंद्रवत्‌

अर्थः--डोळ्याला कांही बिकार झाला सगजे चंद्र एक अतून
पुष्कळ चंद्र अहित अर्स दिसर्ते, त्यापमारणे वास्ताविक एक आत्मा.
असून अज्ञान्याच्या दृष्टीला तो अनेक वाटतो, ौ

* यत्र वा अन्यदिव त्यात ! सत्र हि द्वेतमिव भवति तदि-
तर इतर पश्यति ?

अर्थेः--त्याच्या ठिकाणी दुसरा अपल्याप्तारखे वाटवे, त्या-
च्याच ठिकाणीं द्वैत असल्यातारख वाटतं, प्याच्याहून निराळि
मानशमावर मग इंद्रिये वगरे यांनी निराळेपणा दिसतो. , _ -

* 'मुस्योस्स मुस्युमाप्रोति! "अथ यत्नान्यत्पड्याते अन्यच्छृणोति

अन्याद्रनानयात तदल्पमू' “अथ यदल्पं तमत्येस्‌ ',' बाचारं;
भणं विकारो नापमघेयं ? ' अतृत्तम अन्पो5सावन्यो वम? इति
भेददर्शनानिंदोपपत्तेरविथाळतं द्वैतम्‌ !

अर्थाः---तो ( भेद पाहणारा ) एका मृत्युपासून दुसर्‍या गृत्यूळा
जातो ( जन्ममरणाच्या फेर्‍्यांत पडतो ), त्याच्याश्रिवाय दप
पाहीळ, ऐकेल, जोळखोल ते सर्व थोडें ( समजाव ), थोडं झणजेच
नाशवंत; विकार झणज त चोडून न दाखविता येणारे क्षणून
खोटे, तो निराळा मी निराळा असे बोठणें तं खोटे; ह्याप्रमाणे मेद॒
पहाणाऱ्याची निंदा केली असल्यामुळें द्वेत वाटते ते. अज्ञानाने
अर्स समजावे. भड ॥ ७ र.

५ पुक्मेवा्रिवीयम्‌! 'यत्र त्वस्प' ' को मोहः कः शोक
इत्यादि, एकत्वविधिश्षातेभ्यथोते ॥४०॥. .”

अथी--सरसेच; ते एक आहे, त्याच्या जोडीा दु्तरे वाही?

1)
$

(२०)
जेथें त्याच्याशिवाय कांद्री नाही. ' मंग गोर वान “व शोक
कशाचा वरे अतिवचनांत ऐक्‍्यप्रतिपादन केळे आहे. '

“यथेवं, भगवन किमथ अत्या साध्यसाघनादिभेदः उ
पते उत्पत्तिः प्रयश्रेति ॥ ४१ ॥

अर्थ:--शिष्य:--महाराज, हें जर खरें तर श्रातिमध्ये साध्य
साधन वगैरे ( कर्मकाण्ड ) सांगितडें ककाला? तसच उत्पांते ब
ल्य हे. ( ज्ञानकाप्ड) तरी कज्चञाठा लिहिरे £ "

_ अवोच्यते-अविद्यावतः उपात्तशरीरादिमेदस्प इष्टानिष्ट-
योगिनमास्माने मम्यमानस्य साधनेरेव त्यात,
परिहवारोपायविवेक अजानतः _ इष्टमापरि चानिष्टर्पा
खच्छतः शनेस्तद्रिपयमज्ञानं निवतेयितु शाखं न साव्यसापना-
दिभेदे विधत्ते, अनिष्टरूपः संतारो हिस; इति) “.

गुरुः-अजञानाच्य! योगाने शरीर वगेरे भेद मानणाऱ्याठा
आणि आवडीची अमुक गोष्ट, नाबडीची अमुक अर्स, बोलगाऱ्याठा,
भावंडणारी वस्तु कशी कोणच्या साधनांनी मिळवावी व नावडती
वततु कश्ली घाळयानी,ह्यावद्दळ माहिती नसते आणि त्याच्या मनांत
तर आवडती वस्तु पाहिजे, नावडती नको अर्थ असतें; तेव्हां त्याचं
ह अज्ञान हळू हळू घाठविण्याकारेता द्याख आहे.ते साध्य साधन असा
भेद सांगत नाहीं. कारण हा संसार क्षणजे अत्यंत वाईट आहे.'-

तद्वेददाष्रिमेवाविया संसारमूलपुन्मूलयाते उत्पातिभळ-
याधेकत्वोपपततिपरद्नेन ॥ ४७ 2

अथा-अज्ञानामुळें होणारा हा संसार, त्याच मूळ ' जो भेद-
भाव ता नाहीसा करण्याकरता उत्पात्ते, प्रलय वोरे सांगून सवे
एकच आहे बहे ( शाखानें ) स्थापित केळे आहे. : --?

(११)

" 'अविश्वांयामुन्मूलितायां श्रुतिस्पृतिन्यायेभ्यः अनंन्तरम
बाह्य सबाधाभ्पन्तरो हयजः सेन्ववघनवत्ज्रानयन एवेक
आत्मा आकाशपरिपूर्ण इत्यवेव एका मज्ञा मतिष्ठा परमार्थ
द्दशिना भवति ।

थः-धुतिस्टतिमधील वचनांच्या विचाराने अजान मुळासकट गेळे
असतां, हा ञात्मा सगळीकडे, आत बाहेर, जन्मरहित, सेन्घवा-
सारखा एकसााखा ज्ञानरूप, असा एकच आत्मा, 'भाकाहाप्रमाणे
पूणे जाह जशी एकनिष्ठ बुद्धि त्या तत्त्वश पुरुवाची होते

न साघ्यसाधनोत्पत्तिमठप।दिभेदेन अशुद्धिगधोप्पु-

पपद्यते ॥ ४२॥ ।!

अर्थाः--हे साध्य, ही त्याची साधनें, किंवा प्रढ्य आणि
उत्पाति वगेरे नानाप्रक्रार' पाहून त्या' [ तत्त्वज्ञा ] च्या ठिकाणी
अपवित्रतेचा [ संशयाचा ] थोडातुद्धा अंश रहात नाही.

तचेतत्‌ परमांथंदशनं मतिपत्तमिच्छता वर्णाश्रमाद्याभिमान-
झृतपाड्न्करूपधुत्रवित्तलोकेपणादिभ्यो च्युस्थानं फतेव्यम्‌,
सम्यक्मत्ययविरोधात्तदभिमानस्य ।

अर्थः-ते ह तत्त्व्शञान समजावे अशी ज्याला इच्छा होईल, त्यार्ने
जात, आश्रम वगरे अभिमान घरल्यामुळे उत्पन्न . झालेल्या पाच
प्रकारच्या जाशा झणजे मुलगा, द्ब्य, मतिष्ठा, वगेरे ' त्या सर्व
सांडून निराळे व्हाबे.'त्याचा अभिमान घरून राहंस्यास ता खर
शान होऊं देणार नाही.

'भददक्षनमातिपेथार्थोपपत्तिश्रपपद्यते । -

अर्थः>आात्मा निराळा आहे असू मानूं नये असा निषेध काँ
कला तहो जातां नीट समजळे असलच. भं

(३३)

न ब्ेकस्मिज्ञात्मनि - अ्ससारित्ययुद्धी शात्वन्यायोत्पादि-”
ताया तद्रिपरीता बुद्धिर्मवाति ।* आ १

अर्था-साखांतीळ आधारावरून आत्मा संसारी नाही. अशी
बुद्धि उत्पन्न झाल्यावर त्याच आक्म्य़ाच्या ठिकाणी शाच्या उलट
बुद्धि होणार नाही,

न धंग्नी शीतत्वदुद्धिः शरीरे चा अजरामरणवुदिः 1

अर्थः---उदाहरणाथ, विस्तवाच्या ठिकाणी थंडाईचा अनुभव,
तस द्या देहाच्या ठिकाणी द्मातारपण, मरण नाही. असा अनुमव
संभवेल कसा £ वव

तस्मात अविदारार्यस्वात्‌ सर्वकर्मर्णां तस्साधनानां च
यज्ञोपबीतांदीनां परमार्थदशननिष्ठन त्याग: कपेव्पः । .

अथेः-तेव्हां सव कर्म व त्यांची साघर्ने जानवे वगैरे ही सर्वे
अज्ञानाची कार्य भसल्यामुळे मोक्षप्रात्ि व्हावी अशी हढ बुद्धि झा.
हेर्य! मनुष्यानें त्या सोद, तयारच केळा पाहिजे. :

इति शिष्यभतित्रोथनविधिः । र

अथेः-येथे शिप्याला जागा करण्याचे प्रकरण संपे,

क 1. हो. कुक
सुखमासोनं ब्राह्मणं मह्निष्टे कश्चित्‌ घ्रह्मचारी जन्ममर-
गढझसणात्‌ संसारात निविण्णा मुयुध्षुः विधिवदूपसत्नः पमच्छा
अ्थेः--कोणी एक ब्रक्षज्ञान झालेला ्राह्मण आनंदामर्ध्ये अ-
सत! त्याच्याकडे द्या जन्ममृत्युरूप संसाराला कराळून ह्यापासून मी
कता सुरेन अस चिंतन करणारा कोणी एंक, जक्षचारी, शाखांत

सागिवल्याप्रमाणे शरण येऊन विचारता झाला.
(3 _

९३३)

भगवन्‌ कथमहे संसारान्नोक्षिप्ये ज्ररीरेंद्रियविपयबेद-

नावान
थैः-महाराज, हे शरीर, दी इंद्रिये, हे विषय"ह्या-सरदापासून

दुःख मळा होत आहे, मी ह्या संसाराच्या फेऱ्यांतून कसा सुटेन £

जागरिते दुःखमनुभवामि तथा स्वमे अलुभवामि च पुनः
पुनः सूपुप्तिप्रतिपत्या विश्रम्य विश्रम्य_। ग

अथेः-_ जागा असताना मला दुःख होतें, स्वमांतही तोच अ-
नुभव आदे, ( फक्त ) गाढ झोंप लागळी हणजे तेवढी विश्राचि
मळत.

किमयमेव मे स्वभावः £ किंवा अन्यस्वभावत्य सता नेमि-
त्तिक! इति ।

अ्थेः-हा असा माझा स्वमावच आहे. किंवा दुसरा स्वभाव
असून त्याला हें वर रिमित्त उसने आलें आहे!

यादि स्वभावः न मे मोक्षाशा, स्वभावस्यावर्जनीयत्वात्‌ ।

अर्थः-जर स्वभावच असेल, तर तो बद्रुणें शकय नाहीं, मग
मला मोक्ष मिळण्याची आद्या करायला नको.

अथ निपमित्तिकः, निमित्तपरिहारे स्यान्मोक्षोपपाचेः ॥४५॥

अथे:--उसना आलला झसला तर नोभेत्त घालबिल्यावर
मोक्ष मिळणचा संभव आहे.

तं गुरुरुवाच-घणु वत्स! न तवाय़ं स्वभावः, नमित्तिकः2&

गुरु हणतातः-माळ ऐक, हा तुझा स्वभाव नव्हे. हं उसने
आलेल महि.

इति उक्तः शिप्य उवाच-किं निमित्त
4

१ किं
चर्सक, फो चा मप स्वमावः£ यत्मित्रिमित्ते निवतितते नेमि-
३

(३१४)

त्तिकाभावः रोगनिमित्तनिटत्ताविव रोगी स्वभाव प्रपथ्ेन
येति ॥ १७॥ जर
अ्थेः-तेव्हां श्रिप्यः-हे काय आले आहे! तं जाईल कशाने, माझा
स्वमांव [ स्वरूप ] काय! हे उसर्ते आलेलें गेलें हणजे त्याच्या”
पासून झडल्या गोष्टीहि जाती, रोग नाहींसा झाला झणजे रो-
ग्यान पाहिळे रूप येते त्याप्रमाणे होईल. नव्हे काय
गुरुर्वाच-अविद्यानिमित्तं, विद्या तस्य निर्वातका।
गुरू-अज्ञान हे निमित्त, तें ज्ञानाने जाईल.
अविद्यायां निश्त्तायां तन्निमित्ताभावात मोश्ष्यसे जन्म"
मरणळक्षणात संसारात !स्वभजीयृहःखं नानुभविष्पसीति४८
अथे:-अज्ञान गेल्यावर त्याचे सव काये नाहीसे होईल भागि
जन्ममृत्युरूपी संसारातून सुट्शीळ, त्याप्रमार्णच जांगेपथी आणि
स्वम्नांत जे दुःख होते त॑ होणार नाही.
शिप्य उवाच-का सा अविद्या! कि विपया वा! दिया च
का अविद्यानिबर्तिका यथा स्वभाव प्रतिपद्ययेति ॥ ४९॥
शिप्पः-. अज्ञान काय? तं रहातं कशावर ! ज्ञानाने भज्ञान
जाऊन कसा मूळस्वभाव मिळणार?
गुरुस्वाच-त्वं परमात्मानं संत॑असंसारिणं संसार्यइ-
मस्मीति विपरीत मतिपद्यसे अकतारं संत कतोरं, अभोक्तारं
संतं भोक्तारे, विमानं चाविद्यमानमिति इयमविद्या ॥५०॥
र अर्था--परमात्मा संसारी नसून आहे अस झणत आहेस, तो
काढी करीत नसून त्याला कतो झणतोस, उपभोग घेत नमून उप-
मोग घेतो झणतोस, तो नेट्मी असून नाहीसा होणार झणतोस,
अशी जी तुझी उलट समज होते, हिळाच शज्ञान झणावयार्वे,

(३५)

शिष्य उबाच-यद्यप्पह विद्यमानः, तथापि न परमात्मा ।
करेत्वभोक्तत्वटक्षणः संसारो मम खभाव' प्रत्यक्षांभिः प्रमा-
णामिः अतुभ्‌यमानत्वाद । री

शिष्यः-- (बरे तर) मी जर सदा नोहे अस घरले तरी
( तेवख्याने ) मी परमात्म! [ होत ] नाहीं. कर्मे मी करतो, स्यांची
फळें भोगता, ह्याप्रमाणे संसार करणे हा माझा स्वभाव आहे, हे म-
त्यक्षपमाणावरून मनुभवाला येत आहे. रि

न अविधानिमिचतः अविद्यायाः स्वात्मविपयानुपपत्तेः ।

अर्यः-हा स्वमाव जजञानानं झालेला नाही. अशान जाल्याच्या
ठिकाणी विषय होऊं शकत नाही.

अविद्या नाम अन्यस्मन अन्यधर्माध्यारोपणा, यथा
असि रजते प्रसिद्ध घक्तिकार्‍यां, यथा प्रसिद्धं पुरु स्थाणी
अध्यारोपपति, मसिद्ध दा स्थाणुं पुरुपे, नामसिद्धं प्रसिद्ध,
मसिद्धं चामातिद्धे ।
अर्थः-अज्ञान झणजे एक! पदार्थांचे धर्म दुसऱ्याच्या ठिकाणी
समजणे हे होय.उदाहरणाथे-रुपे काय हे ठाऊक आहे, रिप माहीत
आहे झणून शिंपीवर रुप्याचा भास होतो, तसेंच ठाऊक अस्त-
छेल्या माणसाचा खांबाच्या ठिकाणी भास होता. जगवा माहीत
असलेला खांज माणसाच्या ऐवजी दिसतो. तेव्हां [ दोन्ही पदाथ
माहीत असावे लागतात. ] माहीत नसलेला पदाथे माहीत. अस्तर
छेल्याच्या ठिकांणी किंवा माहीत ,जत्तलेठी वततु माहीत नस-
छृल्याच्या ठिकाणी मासत नादी, ४ “र
नच आत्मनि अनात्मान॑ अध्यारोपयाते आत्मनः अमर-

(१३६ )

सदखात; तया आत्माने अनात्माने, आत्मनो अमसिद्ध”
त्वादेव ॥५१॥

अर्धः-तेव्हां आत्म्याच्या ठिकाणीं, आल्याहून इतर वस्तूचा
भास होणे नादीं, कारण आत्मा काय आहे ठाऊक नाही; त्यापरमा-
गैंच आल्म्याहून इतर वस्तूच्या ठिकाणी आल्याचा भात हो
नाहीं, द्यालाही कारण आल्याचे माहीत नसणेंच होय

तं गुरुख्वाच-न व्य़भिचाराद ! न हि वत्स ! भासिद्ध
मसिद्धे एव अध्यारोपयतीति नियंतु शक्यं, आत्माने अध्यारी-
पणदशनात गोरो5डं कुप्गो5ई इति देहधमेस्प_ आईप्रसय-
बिपये आत्मनि, अईंमत्ययविपयत्य च आत्मनः देहे अथ
अस्मीति ॥ ५२ ॥

शुरुः--असं नाही, कारण तुझा नियम लागूं पडत नाहीं,
बाळ, एकाचा अध्यारोप- ( मास ) दुसऱ्यावर होण्याला दोन्ही
पदार्थ ठाऊक असलेच पाहिजेत असा नियम दिसत नाहीं.
खात्मा हा [ ठाऊक नसून ] त्याच्या ठिकाणीं असा भास होतो-
ना! मी गोरा, मी काळा असं हणतोस तेव्हां देहाचा काळा,
गोरा रंग [ धर्म ] अहं शब्दाने दाखविल्या जाणाऱ्या आल्यावर
छावला असे होते. त्याप्रमाणेच हा अह शब्दाने दाखाविळा
जाणारा आत्मा त्याचा धर्म ] हा मी हणून देहावर लावली
गेरा अस दिसते?

शिष्य आह-प्रतिद्ध एब तह्यात्मा अहे मत्ययविपय-
तपा, देह अयं हात त

* सिप्यः--तर मग ( आपल्या नोलण्यावरूनच दे ठे कॉ )

९ ३७ )

अह शब्दाने बोष होणारा आत्मा भागि हा देह असा - दाखविला
जाणार! जो देह तो ( अस्त दोन्ही ) माहितोच ठरले.

तनेवं सति, प्रसिद्धयोः एव देहात्मनोः इतरतराध्यारो-
पणात स्थाणुपुरुषपोः शुक्तिकारजतयोरिव,

अर्थः-- असें असल्यावर ओळखीचे असलेले जे दोन्ही देह
सछागि आत्मा झांचा एकमेकांवर भास होतो, तो आतां लुळठा,'
तो खांब मणि मनुष्य किंवा रिंपी आणि रूपं ह्यांच्या उदाहरणा”
प्रमाणे जमला. ह

तूज फं विश्यपमाश्रित्य भगवोक्त प्रसिद्धयोरिवरेतराथ्या-
रोपणेति नियंतुं न शक्‍यते इति ॥ ५३॥ र

अर्थः-मग महाराज आपण जे ( मघाशी ) क्षणालात की,
झध्यारोपण (भास ) होण्याला दोन्ही वस्तु मतिद्ध पाहिजेत असा
नियम धातां येत नाही, त्या झणण्याठा आघार काय!

ग्ररुगह--गरणु, सत्यं प्रसिद्धो देडात्मानो । न तु स्याए-
पुरुपाविव विविक्तप्रत्ययविषयतया सदेलोकमसिद्धी ।

गुरुः-पेक. देद्द आणि आत्मा दोन्ही प्रसिद्ध आहेत, हे (- एका
अर्थी ) खर, परंतु खांब आणि मनुष्य ह्या वस्तु जशा स्पष्टपणे
दाखवितां येतात तस सपे लोकांस माहीत झालेल हे दोन्ही ( देद
आणि आतमा ) नाहींठ.

फथ तार्हे! नित्यमव निरतराविविक्तप्रत्ययविपयतया ।

अयेः-मंग त्यांनी भोळख ( जाणीव ) कोणच्या मकारची

असंत! ती शब्दांनी तितक्या स्पष्टपणाने केव्हांच दाखविता
येत नाहो.

(३८)

न_हि अयं देदः अय आत्मा, इति विविक्तार्भ्या परत्पया-
भ्यां देहात्मानी शह्वाति यः कश्चित्‌ ।
* अर्भेः--हा देदद, द्दा आत्मा अशी स्पष्ट खूण दाखवितां येत
नाही, आणि तद्या! प्रकाराने बारेळ त्याला ते ओळखतहि नाहीत.

* अत्‌ एव हि मोमुद्यते लोकः आत्मानात्मविषये एवमात्मा
नैवमात्मा इति ।
अर्थः-त्यामुळें हा आत्मा आगि हा आत्म्याहून निराळा
असा भद करतां यत नाही आजि त्या कारणाने आत्मा आहे कोण-
चा आणि नाहीं कोणचा ह्या सञधार्ने लोक मोहांत पडदात.

एव विशेषं आश्रित्प अवोचं नेव निथंदु शक्यिति ॥५४

अर्थः-तूं सांगितलास तसा नियम सगळीकडे चालणार नाही
असे जें मी हारले त्याचे कारण ह.

नजु अविद्या अध्यारोपितं यत्र यत्‌ तदसत्‌ तत्र दृष्ट,
यथा रजतं शुक्तिक्ायां, स्थाणी पुरूपः, रज्ज्वां सपैः, आका-
श्ले तजमलिनत्ं इति ।

अर्थः:--आतां अज्ञानामुळे जे कांहीं ज्या [ दुसर्‍या पदार्थी ]
च्यावर भासते, स्पाठिकाजी त नसत, ही अनुभवाची गोष्ट आहे.
उदाहरणाथ, शिंयीवर दिसले रुप, खांबावर वाटलेला मनुष्य
(मूत ) , दोरीबद्दल मासळेळा साप, आकाशाच्या ठिकाणीं मा”
नुठेळा निळा रंग. (हं सवे खोटें )
ची देहात्मनोरापे नित्यमेव निरतराविविक्तप्रत्ययेन
राव्यारोपणा कृता स्यात्‌ ।
अथः--त्याममाजे देह आणि आम्मा ह्यांचा कधींच स्पष्ट अनुभव

(३१९ )

येत नसल्यामुळें त्यांचा एकमेकांच्यावशळ भास कायमचाच
अप्तेल ( ही श्षिप्याची शंका )' ह

तद इतरेतरयोः नित्पभेव असत्य स्यात्‌ ।

अर्थः--भाणि त्यामुळे एकमेकांच्या दृष्टीने एकमेक ( सारांश
दोम्ही ) खेटेच होणार.

यथा शुक्तिकादिपु अविद्याध्यारोपितानां रजतादीनां
नित्यमेव अत्यन्तासत्वं, तदिपरीतानां विपरीतेपु, तद्वत दे.
इत्मनोः अविद्ययेव इतरेतराध्यारोपणा कृता स्यात्‌ ।

अरथेः--ज्याप्रमाणे शिंपी वेगरेच्या ठिकाणी अज्ञानामुळे भास-
लेढें रुपं वगेरे कधींच बिलकूल खरं असत नाही, डिंवा त्याच्या उलट
( रुप्याच्या ठिकाणी वाटलेली शिंप ) ही तसेच; त्याम्रमार्ण अशी-
नामुळें देद्द आगे आत्मा ह्यांचा एकमेकावर मध्यास अधेल.

तत एवं सति देहात्मनोः असत्त्वं प्रसज्यत ।

अर्थः:--असे झाल्यास देह आणि आत्म! दोघांकडे खोटेपण याले.

तचच अनिष्ट चेनाशिकपक्षत्वात्‌ ।

अर्ध:--त्यापासून मुळीच सिद्धाताचा नाश होते ( आत्मा
खोटा ठरते ) तेव्हां हें अनुमान करणें चांगले नाही,

अथर तदहिपर्ययेण देदः आत्मनि अविद्यया अध्यारोपितः
दृहस्य आत्माने साति अप्तर्वं भसज्येत तचानिष्ट प्रत्यक्षाद-
बिरोधाद ।

अर्थः--आतां त्यापैकी देहापुरे अनुमान घेठळं तर आणि
९ अस मानठ की ) आल्यावर देहाचा भास अज्ञानाने झाला तर
आल्य्यावर मासलला देह खोटा ठेरेल. तेव्हां हेंद्दी बराबर नाही
कारण देह तर मत्यक्ष दिसतो त्याठा विरोध येईल,

* (४०)

तस्मात्‌ देहात्मानौ न अधिद्यप़ा इतरेतरस्मिन्‌ अध्या
रोपिती ।

अर्थः--तेव्हां ( असे घरांवे की ) देह आणि आत्मा दांचा
एकमेकांवर डोणारा मास अज्ञानाने होत नाही.

क्य ताई ! वंशस्तंभववू नित्यसंयुक्ती | ५५ ॥

अयेः--तर मग क्वांचा संब्रंध कसा झाला * ( ह्याला असें
मानावे की) खांब आणि वेळू द्याची कायमची जोड ( होऊन
असें घर ) होते तसा देह आगि आला. यांचा संबंध काय'
मचा आहे.

न, अनित्यत्वपरायंत्वमसंगात्‌ । संहतत्वात्‌ पराधेत्वे
अनित्यत्त॑ च वंशप्तंभादिवदेद ।

अर्थः:--यंते नाहो. [ असें असतें तर ] आत्मा नाशवंत
आणि दुसऱ्यावर जवडंबून आहे र्से होईल. कारण वेळू आगि
खांड याची जोड जद्यी असते तता जर ( देह आणि मात्मा
यांचा ) सधात असला तर तो अत्मा प्रावलेंबी ब नाशवंत
शर्व

किंच-यस्तु परेः देदेन संहृतः फट्पितः आत्मा स संहत
तत्वात पराथः । तेन असंहनः परो अन्यो नित्यः सिद्ध
तावत्‌ ॥ ५५ ॥

अय:-- शिवाय जो आर्म! देद्दाच्या चरोबर जोडलेल अहि
खर तुम्ही ठरविठे तो त्या सघातामुळें परावलंधी झाला यावरू-
नच त्याच्याश्ती [ क्ष. देहाशी ] न जोडलेला व त्याहून निराळा
जा आत्मा ता सविनाशी आहे असे सिद्ध झालें.

वस्पासटस्य देहे देदमावतया अध्यारोपिनत्वेन अस-

९४१)

स्वानित्यत्वादिदोपमसंगो भवति । त्तत्र निरात्मको देह
इति वेनाशिकपक्षमातिदोपः स्यात्‌ ॥ ५७ ॥

अर्थः-तो देहाशी [संहत नसलेला ह ] न जोडलेला
[ आस्मा ] केवळ देह, झणूनच देहावर त्याचा भास मानला तर
[:भास ज्याचा होतो ते खार्टे या नियमाप्रमाणे ] ता. खोटा,
नाशवंत चगेरे दोष येऊं लागतीळ; मग आल्यावाचून देह
[ आणि देहावांचून आत्मा ] असा मूळसिद्धांत चुकीचा [ होऊन
कांहीच नाहीं अस शून्यवाद उत्पन्न ] होईल

स्वतः एव आत्मनः आकाशस्येव असंहतत्वाभ्युप-
गमाद |
अर्धः-अर्ते नाही. आकाश जसे कशालाही जडलेले नाही,

त्याप्रमाणेच स्वतः आत्मा कशालाही जोडलेला नाही,

सदेणार्सदतः सच आत्मेति न निरात्मको देहादिसर्व
स्मात्‌ । यथा घाकाशं सर्वेणासंहतागिति सर्वे न निराकादां
भवति, एवम्‌ । तस्मान्न वनाशिकपक्षमामिदापः स्यात्‌ ॥५८॥

अर्थाः--यभात्मा कशालाही धरून नाहीं, थेवढ्यावरून भात्म्या-
शिवाय देदद आहे असे मात्र होत नाहीं. आकांशा कळालाही
चिकटलेले नाहीं यावखन आकाशावांचून सर्व वस्तू आहेत. असे
होत नाही, त्याप्रमाणेंच देहाची गोष्ट, तेव्हां ह्यावरून शुन्य-
वादाचा दोप येत नाहीं.

युनरुकते-देइस्पात्मन्यस्तत्ते पत्यक्षादिविरोधः स्यात
इति, त्न, भत्यक्षादिभिः आत्माने देईस्यसच्यानुपलब्येः

४-तं आणखी हणाला होतास को आत्म्याच्या ठिकाणी

देह खोटा मानला तर प्रत्यक्ष दिसते त्याच्या उलट झटल्याप्रमाण ही

(४२)

गोष्ट होईल. तर तेंदी बरोबर नाही, आत्म्याच्या ठिकाणी देहाचे
अस्तित्व हे प्रत्य प्रमाणाने सांपूडणार नाही.

न द्यात्मति-फु्डे बदर, क्षीरे सापः, तिले तैलं,मित्ती चित्र
िवच-प्रस्य्षादिभिः देहः उपलभ्यते । तस्मान्न मत्यक्षादि-
विरोधः ॥ ५९ |

अर्थेः-मांड्यांत ठेव बोर, दुधावें ठोणी, तिळांतळे तेउ,
किंवा भिंतीवरले चित्र ( ही जशीं प्रत्यक्ष दिसतात ) त्याप्रमार्णे
जास्याच्या ठिकाण देह डोळ्यांना ( क्षी सुदा ) दिसत नाही.
तेव्हां प्रत्यक्षाला व्रिध येतो अर्से क्षणालास तेंही बरोबर नाही.

कथे तहि पत्यक्षाद्रसिद्धात्माने देद्दाध्यारोपणा,देढे चात्मा-
रापणा ॥ ६५ ॥

अथैः- जर हॅ प्रत्यक्ष दिसत नाहीं तर आल्यावर देद्याचा
भास किंब। देहावर आत्म्याचा अध्यास ( आरोप ) कसा खरा
ठरणार?

नाय दोपः,स्वमावमसिद्धत्वात्‌ आत्मनः । न हि कदावि-
त सिद्धावेव अध्यारोपणा न नित्यसिद्धो इति नियत शक्‍य,
आकाडे तरुपलाध्पारोपणदयानात (। ६१ ॥

अथः-त्यात काही दोप येत नादी, आत्म्याचा हा स्वभावच
अत्ता झाहे. एखादेवेळी स्वि असणाऱ्यावर किंवा नेहमी तिड
असणाऱ्याबर अध्यास होईेळ अमा नियम करतां येत नाही.जाकाश
( क्ेणच्याही इेंद्रियाच्या आरोक्रयांतळे नप्तून त ) निळसर जाहे.
अस्ता आरोप त्याच्यावर सत्र करिवात.

एक भगवन्‌ ! देदर्मनोः इतरेतराव्यारोपणा देह[दिसघा-
तकृत्ता, अथवा आत्मकृद्ता हवि ॥ ६२ मि त

(४३)

अथेः-महाराज ( मळा एक शंका माठी माहे ती अशी )
देह आणि भात्मा ह्याचा एकमेकांवर माप होतो तो देह (इदिर्ये )
वगैरेचा जो समुदाय त्याच्यामुळे होतो किंवा आल्यामुळें होतो?

गयरुरुवाच- यदि देहादिसंघ्रातकृतता, ' यादिवा आत्मकृता;
किंतत्र स्यात्‌ ॥ ६२ ॥

अर्थः-गुरू-यांब काय तूं काढडेसः देह वगेरे समुदायाने होबो
किंबा आल्यामुळें होवो, त्याःच्यात फरक काय

इत्युक्तः शिष्य आह-ययहं देहादिसंघातमात्र', ततो ममा”
चेतनत्वात्‌ परायेत्वांप्रेति न मत्कृता देहात्मनोः इतरेतराथ्या”
रापणा ।

अर्थः---शिध्पः-(हा अध्यात करगारा तरी कोण!) दे वगैरे-
चा समुदाय जा मी तो हणावा, तर हा मी रूपी समुदाव
९ चैतन्यरहित ) जड आहे आणि तो परावलंबी आहे तेव्हां अशा
मीकडून हा आध्यारोप होणें नाहीं [मग सेसार कसा होणार? ]

अथाह आत्मा परोञ्न्यः संघातातू, चितिमच्वात स्वा;
इति मयेव चितिमता आत्माने अध्यारोपणा क्रिसते सर्वा”
नर्थवीजभूता ॥ ६४ ॥ व

अर्थः--आतां मी जर आत्मा सर्वात भ्रष्ट द्या [देहांदे ]
समुदायादून निराळा असा तर मो चेवन्यरूप असल्यामुळे आप-
त्यावरचा आपण ( फेल्याममाणे ) भाल्याच्या ठिकाणी माच हा
अघ्यारोय [ संसाराचा ] केला अर्स धरलें तर त्यापासून भयंकर
नुकसान होई. मोक्षाची आश्याच धरायला नको.

इत्युक्तो शुरुरुवाच-अनर्यवीजभूतां चेत्‌ मिय्याध्यारोपणां
भानीपं, मा कापीस्तर्ह ॥ ६६ ॥

(४४)

गुरा-दा खोटा माम मनांत घरल्यामुळें_ अनर्थ हाईल असत
जर्‌ तुला समजर्ढे आहे तर तो भास कां करतोस, करू नकी,

नैव भगवन । शक्नोमि न कतम्‌ । अन्येन फेनचित प्र”
युक्तो5ईँ न स्तरतन्व इति ॥ ६६ ||

अथेः-महाराज, करू नको झणतां पण माझा इलाज नाही.
मला कोणी तरी दु्मोर हे करण्याला लावीत आहे, माझा मी माल-
क सरला नाही. रू

न त्हि अचितिमत्वात स्वाथेः त्व । येन पयुक्तः अस्वतंत्रः
भ्रवतसे स चितिप्ान्‌ स्वार्थः । संघात एव त्वं ॥ ६७॥

अर्थः-उर मग तूं चैतन्ययुक्त नसल्यामुळे परावळंवी आहिस,
आणि ज्याच्या प्रेरणेमुळे परस्वाधीनासारखा वागतोस ता चेतन्य-
युक्त भागि स्वतंत्र असणार. तेव्हां ( देहाद्रि ) समुदाय तूं आप.
सत्याला समजतो आहेम,

यचचेतनो5इं, कथं सुखदुःखवेरनां भवदुक्त च जानामि६८

अर्थः-मी जर चैतन्ययुक्त नसतो तर मग सुखदुःखार्चे, तुकी
बोडत आहा त्याचें ज्ञान मला कसे होर्ते.

सुरुर्वाच --र्फिं सुखदुःखवेदनाया मदुक्ताच्चान्य! त्वं,
रकिंदा अनन्यः एवेति?॥ ६९ ||

अर्थेः-ुबदुःखाचे ज्ञान होतं तो देद्यांदि समुदाय तूं अहिस
किंब। निराळा भाहेस

शिप्य उवाच-नाहईं तावद्नन्यः कस्मात ? यस्मात्तमुमयं
झमेभूत घटादिकमित्र जानामि । यद्यनन्यो5दं, तेन तदुभये न
जानीयां, कितु जानामि, तस्मादन्यः !

द्विष्यः-मी त्याच्याशी ( देद्ादि समुदायाशी ) एकरूप नादी.

( ४१५ )

कारण देह. वगरे आणि त्यांचा समुदाय ही ( क्रियेची
झ> पहाणे वमधैरे इत्यादिकांची ) कर्म आहेत व घट वगरे पदाथी-
प्रमाणें [ मजहून निराळ्या रूपाने ] मला समजतात. जर मी नि-
राळा नसतो तर तीं दोन्ही मला समजली नसती, आगि तीं
ज्याअर्थी मला समजतात त्याअर्थी मी त्यांच्याहून निराळ! आहे.

सुखदुःखवेदूना विक्रिया च स्वार्येव भाझोति, त्वदुक्तंच
स्यात्‌, अनन्यत्वे) महड रि न

अर्थः-माझं जर त्यांच्याहून वेगळेपण नसतें तर सुखदु:सां-
पासून काहीं पीडा होणे ह्या जो परिणाम तो त्याच्यापुरता ( त्यांचे
ठिकाणी ) कवूळ करावा लागेल आणि आपण जं मघाशी ( खोटे-
पण, नाश वगर) हटले तंही येईल. -

नच नथोः स्वार्थता झुक्त । नाहि चंदनकण्टकळृते सुखदुःखे
चेदनकंटकार्थे, घरोपयोगो वा घटायेः । ी

अर्थः---असला त्याचा त्याच्यावरच पारेणाम घरतां येणार
नाही. हें पहा,चंदून लावल्याने होणार सुख किंवा काटा बोचल्यार्ने
होणारें दु ख हे चंदनाला आणि कांख्याला कुठें होते £ किंवा घटा-
चा उपयोग घटालाच मिळतो का? री

तस्मात्‌ तदिज्ञातुः मम चंदनादिकृतः अर्थः । अहं हि ततो
अन्यः समस्त अर्थ जानामि वुद्धयारूढम्‌ ॥ ७० ॥

अथेः-तेव्हा ते (सुखदु'ख) अनुभवणाऱ्या म झ्यावर चंदन वगे-
रेचा परिणाम होतो. मी त्यांच्याहून नितळा असून बुद्धीच्या आ-
श्रयाने सर्वे घडणारे पारेणामाचा अनुभव घेतो.

तं गुरुरुवाच-एवं तहि स्वार्थस्त्वं चितिमत्वात्‌ न परेण मयु-
ज्यसे) "।.

(४६)

शुरु:-अंस झणशील तर तुझ्यापुरता परिणाम झाला, तूं चेन
उन्ययुक्त ठरलास, मग छुडा दुसरा कोणी प्रेरणा करणारा नाही.

नहि चितिमान्‌ परतेञः परण परयुज्यते, चितिमतः चिति"
मदथेत्वानुपपत्ते समत्वात्‌ मटापप्रकाशयो; इव ।

अर्थ:-चितन्ययुक्त असणार परतंत्र असत नाहीं, त्याला दुस-
च्याची प्रेरणा! होणे हं जमत नाही. चेतन्ययुक्ताचाच परिणाम
चेठन्ययुक्तावर झाला झर्से क्षणणे बरोबर नाहीं. कारण ते दोन्ही
सारखे अहेत. दिवा आणि उजेड ह्यांपैकी एकार्न दुसऱ्याचा उ-
पयोग केला झटळें तर त नीट दिसेल का!

नापि अचितिप्रदर्थत्व चितिमतो भवति, अचितिमतो अ-
वितिमस्थादेद स्वार्थेसंबंधाजुपपचेः ।

अर्थः--चेतन्यापातून जडादर कांही पारेणाम झाला क्षटलें तर
तही जमत नाही. जड!चा स्वमावच जड असल्यामुळें त्याचाच
परिणाम त्याच्यावर द्दोदो हणणे योग्य नाही.

नापि अधितिमतोः अन्योन्याथत्वं दृष्ट ! नहि कापठकुड्ये
अन्योन्याथ छुर्बाते ॥ ७१ ॥

अर्थ--ततेच दोन जड पदाथीचाही एकमेकांबर परिणाम
घडतो अर्से दिसून येत नाडी. ठांकूड आणि थित ही एकमेकांक-
रतां कांही करीत नाहीत.

ननु चितिमत्त्वे समेअपि शत्सस्वामिनोः अन्पोन्यार्थ दृष्ट ७१

अर्थ:--ेतन्याच्या दृष्टीने सारखे दोन पदार्थ-उदादरणार्थ
पनी जाणि नोकर-दे तर एकमेकांच्या उपयोगी पडतात.

नंद, अभेरप्णप्रकाशवत्‌ तव चितिमरवस्य विवक्षितत्वात!

(४७ १)

अर्धः--तसा ( अनिश्चित ) मकार ह्यांत नाही.- अम्नीचा
उष्ण प्रकाश जसा असतो त्याप्रमाणे तुझे नेतन्य स्पष्ट आहे.

प्रदर्शित दृष्टांतः मदीपप्रफाशयोः इत । “

अर्थः-दीप आणि त्याचा प्रकाश याचं उदाहरण वर दिटेंच आहि.

तत्र एवं सति स्वबुद्धघारूमेव सर्वे उपलभसे अम्न्युप्म,
प्रकाशवुल्येन कूटस्थनित्यचेतन्यस्वरूपेण ।

अभथैः--तेव्हां (ह्या दोन उदाहरणांप्रमाणें ) हें असल्यामुळें
अझीला सोडून त्याची उप्णता आणि प्रकाश हॉ जर्शी कधी
नसतात, त्याप्रमाणें कूटस्थ आत्म्यावर असणारे चैतन्यरूप ह्याच्या
आधाराने बुद्धीला गोचर झालेले सर्वे तुला समजतें. ,[ सारांश
हा देहादिकांचा समुदाय मी नव्हे व माझा त्याचा संबंध नाही
अस तुला कळेल. ]

, थादि च एवं आत्मनः सवेदा निर्विशेषत्वं उपगच्छास ।

अर्थः:-द्याप्रमाणे आत्म्याहून कांही एक विद्दषपणा [ निराळे-
पणा] आपला नाही हें तुझ्य। घ्यांमांत येईल.

किरमिति ऊचिवान्‌ * सुपप्ते विश्रम्य विश्रम्य जाग्रत्स्व-
मयोः दुःखं अनुभवांमि, किमयमेव मम स्वभावः किंवा
निमात्तकः! इति च.

अथः-मग तुज्ञ ते बोलणे कोठें राहिळें सांग कॉ गाढ
झोपेच्या वेळीं तेवढी पूर्ण विश्रांति मिळते, जागा झाल्यावर
आणि स्वम्नांत दुःख मी मोगीत असतां, हा माझा (मूळ)
खमभाव आहे किंवा उसना आला आहे?

किमसी व्यामोहोपगतः : किंवा न वा? ॥ ७३१॥

असा जो तुला अम झाला होता तो गेला किंवा नाहीं £ :

(४८)

इत्युक्तः शिप्य आह-भगवन अपगतः त्वत्पसादातू ।
किंतु मम कूटस्थतायां संशयः । कय £ शब्दादीनां स्वतः
तिदिनाल्ि, अचेतनत्वातु; शब्दादयाकारप्रत्ययोत्पत्तेः तु

पा ] क
:-तेव्हां शिष्य हमणाठाः-महाराज, गेळा. आपल्या कृपेचे फठ

हु. पण आत्मा कूटस्थ आहे अश्वांवद्दल मला शंका आहे. ती कधयो!
पहा. शढद येगेरे विषयाना स्वतः ( आपोमाप ) सिद्धि / स्फुरण
ज्ञान होणें) नाही. कारण ते जड आहेत. पण त्याना ते शब्द
वगरे जे आक्रार येतात [ झणजे रंग बगेरे दिसतात ] त्यामुळे
त्यांचे स्फुरण अनुभवास येत.

भत्ययानां इतरेतरव्यावृत्तविशेषणानां नीलपीतायाकारवतां
स्वतःसिध्यसंमवातू ।

अर्थ:--( वात्तांवेक पहातां ) निळा, विंपळा, लाम, आखूड
बगेरे विशेषण इतरांना दूर सारून ( त्यांचा बोध हेऊन देता )
आपण प्रगट होतात. त्य,वरून त्यांना स्वतः (ता शब्द उच्चारल्या-
बरोचर अर्थ दाखविण्याची ) शक्ति नाहीं.

तस्मात्‌ वाह्याकारनिमित्तलं गम्यते इति वाह्याकारवत्‌
शब्दा ययाकारत्ासिद्धिः ।

अर्थ--तेव्हा इंद्रियाच्या योगाने उत्पत्न केलेला बाहेरला
आकार्‌ झणजे शब्द वगेरे व्हावे लागतात हणून परमेयाला अर्थ
येतो तो निराळा उत्पन्न केलेठा [ साकेतिक, ] व चेत्याशिवाय
निराळा असतो.

तथा अत्ययानां अपि अहइंमलय

य॒ याबळंवनवस्तुभेदानां संदत-
। स्वात अचेतन्यापपत्तेः । डा व

(८१९ )

अभेः--अइं-शब्दावर अवलंजून रहाणाऱ्या अंतःकरणाचे जे भेद
(हणजे विकार) ते दाखविणारे प्रत्ययसुद्धां जड ठरणार, कारण ते संहत
झणजे अथोत्‌ नाय पावणारे आहेत.
उाधयातमयत तपन्यगरिकातिगरतस्तोत सिद्धि
शब्दादिवठ्‌ ।
अर्थ:-त्यांच्यावर घडणारा परिणाम स्वतः घडविण्याचे सामर्थ्य
त्यांना नसल्यामुळें त्यांच्या ठिकाणी स्वरूपावांचून इतर तऱडेमें अहण'
करण्याची व करविण्याची शक्ति घरली पाहिजे. शब्द वगेरे विष-
यांच्या ठिकाणीं असलीच शक्ति असते.
असंहतत्तरे सति चैतन्यात्मकत्वात्‌ त्वार्यो$पि अहमत्पया-
नां नीलपीताद्याकाराणां उपलव्था इति विक्रियावान्‌ एव,
कूरस्थ इति संधय! ॥ ७४ ॥
अर्थः--'तो ( आत्मा ) देद वगरे समुदायाहून भिन्न असला
आणि चेतन्यरूप असल्यामुळे आपल्याच ठिकाणी म्फुरण पावणारा
असला, तरी अहं दाखविणाऱ्या ज्या अंतःकरणाच्या वृत्ति निळा,
पिंवळा वगेरे आकारावरून समजतात,त्या त्या(आत्म्या)च्या योगाने
समजतात हणून तो विक्रिया (फेरबदल) पावणारा असताच ठरता,
कूटस्थ झणतां तसा नसावा अशी झंका आहे.
स॑ गुरुरुवाच-न युक्तस्तव संशयः, यतः तेपां मत्ययानां
नियमन अशेपतः उपलब्थरेव अपरिणामित्वाद कूटत्यत्व-
सिद्धौ निश्चयहेतुमेव अशेषचित्तप्रचारोपलाब्ष सेशयहेतुं
आत्य। - -
गुरुः--तुझा संशय बरोबर नाही. कारण तुझ्या संशयाला
आधार तूं झ्षणतोस हाच ना: ते प्रत्यय सगळे निश्चयाने अहण,

(५०)

करितां येतातच. तेव्हां एकंदर अंतःकरणाचे व्य़ापार समजस्म़ांमुळ
कूटस्थाच्या ठिकाणी परिणाम 'दोत नाहीं अस ह्षणाबला तुळा हा
बरचा निश्चयच साधन सांपुडठ(. ह

“यदि हि तव परिणामिल' स्यात, अशेपस्त्रविषयचित्तमचा-

रोपलाकर्यर्न स्यात्‌ चित्तस्येव स्वविपये ययाच इंद्रियाणां
स्व्विपयपु 1

अर्थेः-हसा विक्रार पावणा तू (आत्मा) असतास, तर तुझ तुठा
समजलेट्या चित्ताच्या सर्व विकारांचा बोध तुला झाल! नुसता. उदा-
हरणा ( विकार पावणाऱ्या ) अंत;क्रणाल| त्याच्यापुढे येणाऱ्या
सथ विपयर्चि महण होत नादी, तसेच इंद्रियापु्ढे आलेले सवे वि-.
पय स्ञांगा अहण होत नाहीत. ही नळ

न च तथा. आत्मनः तव स्थविपयेकदेशोपलठिध: । अत!
कूश्स्थत्ता एव तय इति ॥ ७५ ||

अथः-र्‍्याम्रमागे तुझी हणजे आल्य्याहा स्वतःची जी जाणीव
असते ती एकदेशी ( परिमित ) नसत (तर संपूर्ण असते. ) याव-
रून तूं ( आत्मा ) कूटस्थ आहेस ( असं सिद्ध झालि )

तज्ञाह-उपलब्धिनीम घातल्या विक्रिपेव, उपळब्धु- कू”
रस्पात्मता च इति विरूद्धग्‌ ॥ ७६॥ गी

अर्था-द्यावर शंका--उपडाऊय क्षणजे जाणीव यातल्या लभ्‌
भातूच्या अथोवरून विकाराचा बोघं होतो; पणं अक्षी जाणीव न-
संणारा आत्मा कूटस्य आहि ( हणता ); तेव्ह ह्या दोऱ्दीचा पर-
स्पर मेळ बसत नाही,

न; घात्ययोबेत्रिया्या उपलब्ध्युपचारात !

(५१:)

, अधीः-हे हणणे बरोबर नाही. धातूच्या ठिकाणी अधेरूपी जो
विकार होतो त्यांच अहण हा नुसता उपचार आहे. - . !
*योहि वौद्धः मत्ययः स घात्वर्थो विक्रियात्मकः आत्मनः
उपलब्ध्याभासफलावसान इति उपलब्धिशब्देन उपचयेते,
अर्थः-घातूचा -जो अभे बुद्धीच्या ठिकाणी समजला तो मात्र
विकार स्वखू्पाचा आदे, पण आत्म्याच्या ठिकाणी जाणिवेचा भास
येवढा परिणाम होऊन जाणीव हा शब्द उपचारासाठी लावल! जातो.
यथा छिदिक्रिया द्वैधीभावफलावसाना इति धात्वर्थेनी-
पचते तद्वत्‌ ॥ ७७ ॥. 9
अर्थ:-(वास्तविक कूटस्थ[त कांहींच जाणीव नोही). तोडणे ह्या
कित जशी ती, एकापासून दुसऱ्यावर! परिणाम पावून दोन्ही
वाततूंच! संघंध दाखवून विराम पावठे,त्याप्रमाणें जाणिवेच्या ठिकाण]
होत नाही.(त्या अंतःकरणवृत्तीमुळें कतृत्वाचा नुसता भा] आल्याच्या
ठिकाणी होतो. ) ” ी म
इत्युक्तः शिष्य आह-ननु भगवन[मम कूटस्यभतिपादने-
मति असमर्यो दृष्टांत; । कथं ? छिदेः_ छेद्यविक्रियावसाना
उपचमेते था धात्वर्थत्वेन, तथा उपलब्धिशव्दोपचरितो5पि
धात्वथो बोदधमत्ययः आत्मनः उपळाश्यिदिक्रियावसानगेत्‌
न आत्मनः कूटस्थतां प्रतिपादायेतु सपर्थः ॥७८॥ '
अथेः-तेव्हा शिव्य क्षणतो-महाराज, मी कूटस्थ, आट हे दा-
खविण्यासारख| दष्टांतच नाहीं. कां बरें 2 तोरणें,या धातूच्या अ-
औमध्ये तोडण्याचा झाठेला विकार त्या ( कर्मे वततू ) च्या
ठिकाणीच संपेळ, आणि त्याप्रमार्ण जाणीव द्या धातूच्या अथोने
दाखविलेला बोष बुद्धीच्या ठिकाणी जाणीव ह्या क्रियेच्या ठिकाणीच

(५२)

चंद्‌ होई, तर मग त्यावरून आल्याची करस्थता ही सिति स"
मज्णार नाही. |

गुरुर्वाच-सत्यमेवं स्यात, यादे उपलब्ध्युपलन्मोः
विश्रेपः । नित्योपलब्थिमात्र एव हि उपल्ब्धा, न तु तार्कि
कसमय इव अन्या उपल्ब्धि! अन्यः उपलब्धाच ॥ ७९ |

गुरु--तूं द्षणतोस त्त खरोखरच झालें असते, पण त्याला
पाहिजे त्याप्रमार्ण जाणीव आणि जाणणारा ह्या दोन वस्तू निरनि-
राळ्या असायला पाहिजे होत्या. जाणणारा हा सदोदित जाणिवेने
युक्तच असा आहि. तक करण्याच्या वेळी द्दी जाणीव आणि हा
जाणणारा जसा निरनिराळा वोटते| तसा तो नाहीं.

ननु उपलब्धिफलावसानो घात्वर्थ. कथमिति ॥ ८० ॥

अर्थै-मग धातूच्या अथोचा परिणाभ ज्ञाणीव हें फळ देण्याप-
यैत समजावयाचा कसा £

उच्यते-श्रृुणु, उपलब्ध्याभासफलावसान इतिउक्तं, किन
भ्रुत्तं त्या? न तु आत्मा विक्रियोत्पादनावसान इति
मयोक्त 1 ८१ ॥

उत्तर-एऐक. जागिवेचा आभास हे फळ देऊन घधात्वर्थ विराम
पावतो अस हटले होते, तूं ( नीट ) ऐकले नाहीस चारत?
आत्मा विकाराला उत्पन्न करतो अस्ते मी झटले नाही.

शिप्य उबाच-कर्थ ताहे कूटस्थे माये अशेपस्वविषय चि"
तमचारोपरडडृत्दं इत्ति आत्य ॥ ८२ |) री

शिप्य-तर मग भी, जो कूटस्थ त्याच्या ठिकाणी सर्व जे कांही

गोचर दोणोर विपय त्यांसंबंधाची चित्ताच्या विकाराची जाणीव असते
अर्से मापण झणताते कसे £

५२)

त॑ गुरुण्वाच-सतत्प्‌ अवोचं, तेनेघ कूटस्यतां अनुवं तवटे
गुरू-मी तसे बोलली खरेच. त्यावरून वर तूं कूटस्थ आहेस
असे मी हणाली. - र

यदेबे भगवन्‌ ! कूटस्थनित्योपलब्थिस्वरू्पे मयि गा-
ब्दाद्याकारवोद्धप्रल्ययेपु च मत्स्वरूपोपलब्थ्याभासफलाव-
सानवस्सु उत्पद्यममानेष कस्त्वपराधो मम £! ॥ ८४॥ ,

अथे-अर्से असल्याबर मी कूरस्थ, नित्य जाणीब' स्वरूपाचा
झसून माझ्या ठिकाणी, शब्द वगेरेचा परिणाम आकार बुद्धीमध्ये
उत्पन्न होऊन माझ्या स्वरूपाच्या जाणिवेचे फळ देतात, त्यांत
माझा भपराध कोणचा र ी

सत्यं, नास्त्यपराधः । कितु अविद्यामात्रस्तु अपराध! इति
भागेव अबोचम्‌ ॥ ८५॥

_ अभू-खरेंच यांत अपराध नाहीं, पण अज्ञान हाच अपराध

अस मार्गेच मी सांगितले आहे,

यदि भगवत्रू ! सुपुप्त इव मप विक्रिया नास्ति, कथे स्व-
मजागरिते!॥ ८६॥ -
अर्ध-( हा कूरर॒थ जर तिन्ही अवस्थांत कायम आहे) तर
महाराज, गाढ झोपत मळा काही विकार होत नाहीं. पण मग
स्वमात व जागेपणी कां होतो

ते गुरुख्वाच-किंतु अनुभूयेते त्वया सततम्‌ ॥ ८७ ॥_

गुरु-त्या दोन्ही अवस्थांमध्ये एकसारखा जनुमव येत असते
काय १

वाढे अनुभवामि,कितु विश्छिदय विच्छिव,न तु सतनम्‌टट

(५४)

अर्ध-होय, अनुमव येतो, पण मधून मधून त्याटा खड १५"
तो, एकसारखा येत नाही. - . 7 ी
तं गुरुरूवाच-तद्योर्गंतुके त्वेते, न तत्रात्मभूते ।
* गुरु-झणून या दोन्ही ( जवस्माच-) आगंतुक जात्या आहेत,
मूळच्या नाहीत. - ० १४०१001002.
यादि तव आत्मभते',चेतन्यखरूपवत्‌ स्वतःसिद्धे " सेवत
एव स्याताम्‌ ! -
अरथे-चतन्यस्वरूपाप्रमाणे जर त्या मूळच्या असत्या तर त्या
आपल्या आपण खः जाणिवेत येऊन नेहभी कायम असत्या.
िंच-प्वमजागरिते न तद आत्मभूते, ज्यभिचारत्वात
वक्लाद्वद्‌ 1 न हि यस्य यव्‌ स्वख्पं तत्‌ तद्रघभिचारी दृष्ट ।
अर्थ--शिवाय, स्वम व जागृति ह्या,अवत्या मूळच्या नादीत;
कपड्याप्रमाणे त्यांची स्थिति आहे. कधी महित तर कधी. नाहींत.
वण ज्याचें जें मुळचे असते ते त्याच्यापासून कधींच नाहीप होत.
नाही. लका
स्वभजागरिते तु चेतन्यमात्रत्वात्‌ व्य पिंचरतः । तुपुप्तेचेत्‌
स्वस्पं व्यभिचरेत्‌ तद नष्ट नाप्तीति वा वाध््यं एव स्यात!
अर्थः--( आत्मा ) केवळ चेतन्मरूप असल्यामुळें तेथ स्वम
आणि जागृति असत नाहीत. गाढ झोपेत त्या अवस्था असत्या
उर स्वरूपाचा विसर पढत. तं नाद्य पावलें, किंवा मुळींच नाहीं
अतत बाघ येता [ठरलें झसत.]
आगेनुझानी अतदर्मारणा उमयात्मकत्वदेनात्‌ यथा घत

वस्लादीर्ना नाझो इृष्टः स्वभभ्रांतिलव्यान अभाबा
द्रा ॥<९॥ रड र

(५८)

अथेः -त्या दोन्ही अवस्थांमध्ये उसन्या आलिल्या ( आ-
स्म्याच्या नाहीत ) अक्या वस्तू अनुमवास येतात; उदाहरण ( जा-
गदीत ) दव्य, कपडे वगैरे दिसतात च त्यांचा नाहव होतो.
स्वमामध्य अमामुळे मिळालेल्या , वस्तू ( मुळींच ) जाग्या-

र नसतात. र
ननु एव भगवन! चेतन्यस्वरूपमांपे आगंतुक माझं, स्वम'
जागरितयोरेव सुपुप्त अनुपलव्येः । अचेतन्यस्वरूपो वा
स्यामहम्‌ ॥ ९० ॥
अथे-अर्स असेल तर महाराज, माझ चेतन्यस्वरूपहि उसमे
( मूळचें.नाही ) अस होईल. स्वभांत आणि जाग्रतावस्येत उ जसं
नाहो, तस गाढ झ्ञोपंतही नाहीं, मग मीच मुळीं जडरूप हवाल.
न, पय, तदजुपपत्तेः चेतन्यस्वरूपंचेत आगंतुक परयसि,
पद्य, नैतत बपेशतेनापि उपपत्या कलयितु शक्‍युमो वयं,अन्यो
बा असैतन्यापि ।
अर्ध: होणार नाही. पद्या तस, सिद्ध होत नाही. ( तुझी
बुद्धि फार तेव्हा ) तुला चेतन्यस्वरूष आगंतुक ( मुळचे नाहीं
अश्व ) वाटत अप्तेल तर वाटो. आझीं शंभर वर्षे खरपट करीत
चसला तरी तशी उपपात्ति आझाला लावता येणें शक्‍य नार्ही,
दुसरा कोणी जड मूख आल! तरी त्याच्या हातून हे होणे नाही.
संहृतत्वाठ पारार्थ्य अनेकलं नाशित्वं च न केनचिदुपपत्त्या
वारयितुं शक्‍्यं,अस्वार्येस्य स्वतःसिध्यभावात्‌ इरि अवोचामा

अथा-आमच दुसर अर्त ह्णर्णे आहू,का ज आपला बाघ दा-
खवीत नाही, त्याच्या ठिकाणी आपोआप प्रगट होणे, ( स्फुरण )
शक्य नाहीं, यावरून जो समुदाय ( देहादिकांचा ) झाला तो दुस-

(५६)

न्याच्या बोघास उपयोगीं पडतो, त्याच्या ठिकाणी अनेक स्वछ
भेतात ब तो नाशिवंत असतो, हे ( तिन्ही ) धर्म त्याच्याकडे येत
नाहीत अर्स दाखवितां येणे शक्‍य नाही. अन्यानपेशले

श्वैतन्यस्वरूपस्य छु आत्मनः स्वतःसिद्धेः अन्यानपेक्षर
न फेनचित्‌ बारापेतु शक्यं, अव्यभिचारात्‌ ॥ ९१ ॥
अर्थः-_चेतम्यस्वरूप जो भात्मा त्यांच्या स्वतःच्या जा
दुसऱ्याचे सहाय्य़ लागत नादी, ही गोष्ट कोणालाही बदलता येणार
नाहीं. कारण ती त्याच्याबरोबर सदोदित असतेच. न

* ननु व्यभिचार दर्शिती मया सुपपरे न परयामि इति ९२

अथेः-ती ( जाणीव ) गाढ झोपत नसत अस्त मी तर माशी
सांगितले मळा द्रिसत नाही वगैरे मी तर बोबञ दाखविले.

*नव्याइतत्वाद-कयं व्याधातः

डे बरोबर नाही. तुझें बोलणें तुझ्यावर आलें. याह कसे

झाय अढल £

पद्यतस्तव न पश्यामि इति व्याइतं धचनं-नाहि कदाचित्‌
भगवन! सुपुप्ते मया चेतन्ये अन्यद्रा किंचित्‌ इष्ट पश्यन्‌
सहि घुपुप्त त्वे;

अर्धेः-तूं पद्ाते झणणाराच पदात नाहीस क्षणतोस हें बोलणे
झसळे ? महाराज,मी गाढ झोपेच्या वेळी चेतन्य किंवा दुसरे कांहीच
पाहिले नाही; (वद्दावा ) पहात होता हणतोस आणि ते गाढ
झोपेत हे काय !

यस्माव्‌ दृष्टमेव मविपेथासि न इष्ट : तव
चैत्य शे या बव! ्टिं 1 या तव दृष्टि तद्‌

अर्थे:-तर मग तू पाळे नात ( येवढेच ) कझाणतोत. त्या”

(५७)

बेळी [ तुला ] दृष्टि नव्हती अर्स हणत नाहींस. मग ही तुझी
दृष्टि तेंच चेतन्य असं आमचे झणणें. ह?
यया त्वं विद्यमानया न किंचित्‌ दृष्ट इति मतिपेथसि
सा दृष्टि त्व्चेतन्यपर ! १
अर्यः-जी हरि असल्यामुळे ( च ) तू काही पाहिले नाहीं
हणतोस ती दृष्टीच तुझे वेतन्य,
त्‌हि सवैत्र अव्यभिचारात्‌ रटस्यनिलत्व सिद्ध स्वत एव
न प्माणापेजम्‌ ।
अर्थ --तेव्हां सये ठिकाणी त॑ ( चेतन्य ) कायम असल्या-
मळे कूटस्य्रपणा आणि नित्त्यपणा हे भापोआप सिद्ध झाळे, त्याला
( दुसऱ्या ) प्रमाणाची गरज नाही.
स्वतःसिद्धस्य हि ममातुः अन्यस्य ममेयस्य परिच्छिसि
भ्ति प्रमाणापेष्षा ।
अर्थः--आपोनाप तिद्ध॒ असलेल्या भमात्याळा दुसरे कांही
भमेयाची स्पाहे करावयाची असेळ तेव्हां प्रमाण देण्यांचे पडते.
यातृ अन्या नित्या परिज्छिचिः अपेक्ष्यते भन्यस्य अपरि-
च्छिद्विरूपत्य परिच्छेदाय सा हि निस्येव कूटस्था स्वयं ज्योति',
स्वभावा ।
_ अ्थेः--स्ुरणरहित ( जड) दुसऱया पदार्थीच्या जाणिवसाठ!
जे नित्य स्फुरण असावे लागते, त्यालाच कूटम्य कषणावे, तेंच निरमे
आहे, त्या स्फुरणाचा प्रक्षृतिघर्मच स्वतः प्रकाश करणारा असा आहे,
आस्मनि प्रमाणत्वे प्रमातत्वे वा न तां प्रति प्रमाणापेक्षा,
तत््वभावखात ;
भर्येः--आरप्याचे दे ( सुरण, प्रकाश ) मूळखरूप असल्या-

९५८)

मुळें त्याच्याठिकाणी प्रमाण देण्याला किंवा प्रमाता होण्याला! ( दुस*
ऱ्या ) प्रमाणाची जरूर नाही. जर

यथा मकाशने उष्णत्वे वा लोहोदकादिपु परतत; अपल््यंत
अग्न्पांदित्यादिभ्प. अतत्स्वभावत्वात्‌ , न अग्न्यादीनां तदपे-
क्षा, सर्वदातत्स्वभावत्यात | ९२॥

अथेः-छोखडाच्या ठिकाणी उजेड पाडण्याची शक्ति किंवा
पाण्यामध्ये डप्णपण! हे त्याचे जातीधर्म नसल्यामुळे ते त्यांच्या
ठिकाणी येण्यास दिस्उब आणि सूर्य यांची गरज लागते; पण
बिस्ववाला बोरे तशी जरूर नादीं, कारण त्याचे ते 'उपजत
धर्मच आहेत.

अमिल्यवे पव प्रमा स्यात्‌ न निल्यत्वे इति चेत्‌ ॥ ९४ ॥

अर्थः-नाशवंत वस्तूच्या ठिकाणीच प्रमाण करतां येर्ते,
शाश्वत वस्तूच्या ठिकाणी येत नाही, अस असल तर--

ने अवगतेः निलत्वानित्यत्वथो. विशपालुपपत्ते ।

अर्थ'--तस कांही नाही. जाणीव होठे ती नित्याची होते
आणि अनित्याची होत नाही अश! प्रकारचा भेद दिसून येत नाही,

न हि अदातेः ममात्वे अनिल्या भदगति. ममा न नित्या
इति ब्क्षिप, अवगम्यते ॥ ९५ |
_ अथेः-त्तेच जागिवेच्या संघाने पाहिळें भर प्रमाणाने झा-
लेडी जागोव नादावंत होते किया मूळ प्रमाणच शात नाही,
क करतां येत नाही,

यो प्रमा. अपक्षाभावः अनित्त्याया चु यत्नांतरित-

स्यात्‌ अगगतिः अपे$मने इति विश्वेपः म ॥

अर्थः-नित्य यम्नूच्या टिकाणी परमाठा मानण्याचे कारणच नाही.

(५९)

अनित्य बस्तूच्या ठिकाणी मयत्न करावा लागत असल्यामुळे जा-
णीव यावी लागते असा दोन्हींत फरक आहि अस माने तर--,.:
सिद्धा वाहि आत्मनः प्रमातुः स्वतः सिद्धिः प्रमाणनिरपेक्षत-
येवेति॥९७॥ , -
अर्थेः- मग आत्म जेव्हां भमाता होतो तेव्हा त्याची जा-
णीय म!पोयाप होते, तेथें प्रमाणाची गरज ठागत नाही, भस ठरले.

अभावेडपि अपेक्षाभाव* नित्यत्वात्‌ इतिचेत ॥ ९८ ॥

अथ ः-आमग त्याच नित्यंपणाच्या कारणान प्रमेचा अभाव
ठरवायला सुद्धां प्रमाणाची जरूर लागणार' नाहीं

न, अवगतेरेव आत्मनि सद्भावादिति परिहतमेतत्‌

अर्थः-असं नाही, [ भसला अभाव धरण्याचे कारणच नाही.)
आत्म्याच्या ठिकाणी जाणीव सदोदित असल्यामुळे हो शंका
'निघतच नाहीं

प्मातुभ्रेद्‌ प्रमाणापे्षा सिदवेः कस्य प्रमितत्सा स्यात्‌ ।

अर्य!--( आतां अस घळूं कीं ) प्रमात्याची पिद्धि ( आल्याचे
ठिकाणादी ) व्हायला! .प्रमाणाची जरूर आहे. मग तेथे प्रमा
करावी अक्षी इन्छा, कोणाठा झाडी हणणार £

यस्य प्रमित्सा स एव प्रमाता अभ्युपगम्यते ।
अ्थेः-ज्याला प्रमा करण्याची इच्छा झाली,तोच ममाता होतो.
तदीयाच ममित्सा प्रमेयविषयेव, न परमातूविपया,
्ै ती झालेली प्रमेची इच्छा प्रमेयासंभेधानं असणार, प्रमा"
त्यासंगषानें असणार नाही, - -
मभाठुदिपये --अनवस्थामसंगात्‌ ममादुः तादेच्छापाथ

(५८)

सुळे त्याच्याठिकाणी प्रमाण देण्याहा किंवा पमाता दोण्याहा ( दुस.
ऱ्या ) प्रमाण!ची जरूर नाही.
यथा प्रकाशन उप्ण्स्व वा लोहेदकादिपु परतः अपक्ष्यतत
अन्पांदित्पादिभ्यः अतस्स्वभावत्यात्‌ , न अग्न्यादीना तद्पे
शा, सर्वदातस्स्वमातत्वात || ९३॥
रथै:-डोखडाच्या ठिक्राणी उजेड पाडण्याची शक्ति किंवा
पाण्यामध्ये उप्णपणा दे त्यांचे जञातीधमे नसल्यामुळे ते ह्याच्या
ठिकाणी येण्यास विस्श्‍व आणि सूर्य यांची गरज लागते; पण
बिक्ष्तवाला वगेरे तशी जरूर नाही, कारण त्याचे ते उपजत
बर्गच आहेत.
अनिलसत्ये एव ममा स्यात्‌ न निलत्वे इति चेत्‌ ॥ ९४॥
-नाशवंत वस्तुच्या ठिकाणींच प्रमाण करतां येठे
झाश्वत वस्तूच्या ठिकाणी येत नाही, अर्स असल तर-
न अवगतेः निललत्वानित्यत्वयोः विद्वेपाबुपपत्ते. ।
अर्थः--त्से कांही नाही. जाणीव होते ती नित्साची होते
आणि अनित्यांची होते नाही अशा प्रकारचा मेद [दिसून येत नाही.
न हि अवागतेः प्रमात्वे अनित्या अवगतिः ममा न नित्या
इति त्रिशिषः अवगम्यते ॥ ९५ ॥
अथेः--तर्सेच जाणिवेच्या सत्रंधारने पाहिर्े भर प्रमाणाने झा.
लेली जाणीव नादावंत होते किंवा मूळ प्रमाणच शाश्वत नाही,
अस मेद करतां येत नाही.
निल्यारया ममातुः अपेक्षामावः अनित्यायां तु यत्नांतरित'
स्वत क काति अपेक्ष्यते इति विशषः स्यादितिचेत्‌ ॥ ९९ ॥
गेल वत्वूच्या ठिकाणी प्रमाता मानण्याचे कारणच नादी.

(५९ )

अनिस्य वस्तूच्या ठिकाणी प्रयत्न करावा लागत असल्यामुळे जा-
णीब यावी लागते असा दोन्हीत फरक आहे अर्स मानले तर-- >
सिद्धा वर्हि आत्मनः प्रमाठ स्वत. सिद्धि. प्रमाणनिरपेक्षत-
येवेति॥९७॥ / र
अर्थ- मग आत्मा जेव्हां प्रमाता होतो तेव्हा त्याची जा-
णीव आपोजाप होते, तेथे प्रमाणाची गरज लागत नाही, अर्स ठरले.

अभावेर्ञपे अपेक्षाभावः, नित्यत्वात्‌ डतिचेत ॥ ९८ ॥

अर्थेई--मग त्याच नित्यपणाच्या कारणार्ने, प्रमेचा अभाव
ठरवायला सुद्धा प्रमाणाची जरूर लागणार नाही.

न, .अवगतेरेव आत्मनि सद्भावादिति परिद्वतमेतत्‌ । ी

अ्थाः-असे नाही, | भसला अभाव धरण्याचे कारणच न!ही.)
आत्म्याच्या ठिकाणी जाणीव सदोदित असल्यामुळें ही शंका
निघतच नाही, टॅ

भमातुश्वेत्‌ ममाणापूक्षा सिद्धेः कस्य प्रमित्सा स्यात्‌ ।

अर्थः--( आतां अस घरू कीं ) प्रमात्याची मिद्धि ( आत्म्याचे
ठिकाणाची ) व्हायला प्रमाणाची जरूर आहे. सग तेथे ममा
करावी अद्यी इच्छा फोणाठा झाली झणणार 2

यस्य ममित्सा स एव ममाता अभ्युपगम्पते ।

अर्भ--ज्याला भ्र्मा करण्याची ड्च्छा झाली,तोच प्रमाता द्दोतो।

तदीयाच ममित्सा पमेयविपयेव, न ममावृविपया,

अर्थः- ती झरिली प्रमेची इच्छा प्रमेयासबंघार्न अप्तणार, प्रमा"
त्यासंबेधानं असणार नाही.

ममावविपये अनवस्थामसंगाद ममाठुः तादेच्छायाय -

( ६०.)

तस्माप्यन्यः प्रमाता तस्याप्यन्यः इति, एवमेव इच्छायाः म”
भादविपयत्वे । ४५%

अर्थः-प्रमात्यासंबंधाची धरली तर अनवत्येचा भर्तेग
येईळ, ( त्याहा अंतच ढागणार नाहीं, ) झणजे त्याचा प्रमाता
दुसरा, त्याचा तिसरा अशी परंपरा संपावयाची नाहीं, त्याममार्णे
इच्छा ती प्रमात्याची झटली, क्षणजे ती. इच्छा करणारा, ती
इच्छा करणारा तिसरा असें शेपूट बाढावयार्च.

प्रमातुः आत्मनः अव्यवहितत्वाच भमेयत्वानुपपर्चिः |

प्रमाता आणि आत्मा हे एकच ( मध्ये अंतर नसलेठे )
असल्यामुळे आत्मा प्रभेय होत नाहीं.

लोके हि प्रमेय नाम प्रमातुः इच्छात्मूतिप्रयत्नममाणजन्म'
च्यवाहित सिद्ध॒धति, नान्यया, अवगतिः ममेग्रविषय! हणा !

अये!--लोकांमध्ये प्रमेय जे झणताते ते भमत्यानें इच्छा,
स्मरण, खटपट, केल्यावर त्या प्रमाणाचा जन्म होतो, अगोदर
नसतो. जाणीव व्हायची ती प्रमेयाची,

नच प्रमातुः भप्ताता स्वस्थ स्वपमेत्र केनचित्‌ व्यदहितः
करपयितुं शकयः इच्छादीनामन्यतमेनापि !

अ ५--ाप्रमात्याचा दुसरा प्रमाता असून त्याच्या त्याच्या
मध्येच इच्छा चोगे सारखे दुसरे कारचे तरा अंतर ( अडथळा )
हे अशी गोष्ट मनांत सुद्धा आणायला नको.

स्युतिश्व स्पर्शच्यविषया न स्मदैविषया ।
- अर्थे:--स्मरण व्हावयाचे दे ज्या वस्तूचे स्मरण करावमार्च
थप्तेढ विच्याबद्दल, तें स्मरण करणाऱ्याचे करावयाचें नसते.

तेया इच्छायाः इष्टविपयत्वमेव, न इच्छावाद्रिपयत्व ।

(६१)

* अर्थः -त्याम्माणेच इच्छा होते ती हावी असेल त्या वस्तूवि-
षयी, इच्छा करणाऱ्या पुरुपाविषयी होत नाहीं.

स्म्थरिच्छावद्विपयत्वेअपि हि उभयोः अनवस्था पूर्ववत्‌ अ-
पारेदायी स्यात्‌ ॥९९॥ ढै

अर्थः--स्मरण करणारा आगि इच्छा करणारा ह्या दोघांना
विषय ( त्या त्या क्रियेचे कमे ) अशी कल्पना केली तर मार्गे
दाखविल्याप्रमाणे अनवस्थेचा प्रसंग आल्याशिवाय राहणार ना ही.
नत प्रमातृविषयावगत्यजुत्पत्तो अनवगत एव प्रमाता
स्यादितिचेत्‌ ॥ १०० ॥
अर्थः-- बरें तर, ममाता जर जाणिवेचा विषयच होत नाहीं
तर तो गुप्त ( निजल्य़ासारखा ] असल्याप्रमाणे नाहीं कां झाडा!
न, अवगन्तुः अवगतेः अबगस्तव्यविपयत्वात्‌ ।
अभधेः--नाही तसा तो नाहीं, तो जाणिवेचा विषय होतो क्णू-
नच जाणणारा आणि जाणणे असा प्रचार होतो. --
अव॒गेतृविपयत्वे च अनवस्या पूर्ववत्‌ स्पातू ।
अर्थेः--त्याला जाणणारा दुसरा कोणी आहे असे झरल्यास माकर
मार्गे सांगितल्याप्रमा्ण अनवस्था होईल. न

_. अवगतिश्र आत्मनि कूटस्थनित्यात्मज्योतिः अन्यत्तः अन-
पक्षेत सिद्धा अभ्तखादित्याद्युप्णभकाशवत्‌ इति पूर्वमेव
प्रसाधितम्‌ । भं

* अर्थेः-आल्मयाच्या ठिकाणची जाणीव, कूटस्थपणा, नित्य
( झानर्पी ) प्रकाश नेहमींच सिद्ध ( तयार ) असतात, ते तिद्ध
करण्याला दुसऱ्या कशाची जरूर नसते, अग्नीची -उप्णता आणि:

(६२९)

सूयीचा प्रकाश द्यांच्याप्रमाणे आत्म्याची जाणीव असते असे माग

स्पष्ट दाखविलें आहे. १९0 मप, ७७८000 हा
अवगतेः चेतन्यात्मज्योतिपः स्वात्माने अनित्पत्वे आत्मनः

स्वाथतानुपपत्तिः । क
अथेः-चित्रकाशरूव जाणीव आल्याच्या ठिकाणी नेद्दमी न

सठी तर आस्य्याची क्रिया त्याच्यावर न घडून तो खत तिद्ध
राहिला नसता. भ

कायेकारणसंघातस्यात्‌ संहतत्यात्‌ पाराथ्ये दोपबलंच
अवोाचा्‌प ।

अयेः-एके ठिकाणी जमलेला ( र|ंयोगान झालेला ) कायेकारण
यांचा सतुदाय परावलंत्री असते! आणि झळबून ठा दोपाला. पातर
आहे अर्स आमचं म्हणणे, त्याप्रमाणे आत्मा होई.

फं ! चेतन्यारमज्योतिपः स्वात्मांने अनित्पत्ने स्पत्यादे-
च्यवघानात्‌ सार्तरसतमू ! ततश्च तस्य चेतन्यज्योतिपः मागु-
तपत्तेः मश्वंसादयोर्ध्ये आत्मन्पेव अभादात्‌ चक्षुरादीनामित
सेहतत्वात्‌ पाराय्य स्यात्‌ ।

अर्थे-कपाः चित्मकाश झाल्याच्या ठिकाणी नेहमीं नसेळ तर
स्मरण, इच्छा वशेरे मच्यतरी येऊन आत्ययाच्याधर त्याचा एक
पृढदा होऊन त्याच्यामार्गे तो राहील. नंतर चित्मकाश उत्पन्न
होण्यापूवी हिवा तो संपल्यानंतर मागान आल्याच्या टिकाणी
हो नमणार भाणि मग 'डोळा थौरे. ( इंदिंवे ) सयुदायामुळे
जश्ची पराबलूंबी भांदेत तसाच तो शेल *

पदा च नतु उथक्षं आत्माने वियते, न तदा आरपनः

(६३२)'
स्वार्थत्वम्‌ । तज्कावाभावापेक्षा हि आत्मानात्मनोः स्वार्येव-
पराथतासिद्व: ।'
अर्थेः-तो. चित्सकाश्य उत्पन्न होऊन' ' नंतर ' आत्म्याच्या
ठिकाणी असतो असं घरले हणजे आरम्याची स्वार्थता ( स्वतः-
सिद्धता किंवा स्वतंत्रता ) नाही असे होईल, आत्मा स्वार्थी व
अमात्मा पराथॉ ( दुसऱ्यावर अवलंचून ) आहे, हें ठरविण्याला
मूळ त्या प्रकाशाचे अमर्णे किंवा ' नसणे ह्या गोष्टी अनुक्रम
कारण आहेत ी
तम्मान्‌ आत्मनः अन्यनिरपेक्षमेव गित्यचेतन्यज्योतिष्ट्वे
सिद्ध ॥ १०१॥ -
अथेः-धावरून आत्म्याचा -नेहमींचा चित्लकाश हा, दुसर्‍या
कशावर अवलबून नाहीं असें झाले.
ननु एव सति अत्ततिप्रमाश्रपत्वे, कथं प्रमातुः प्रमातृत्वं १०२
अथेः-मग अर्ष जर असेल तर| आत्मा हा प्रमेचा विधयच
जर होत नाहीं तर प्रमात्याला प्रमातेपणा कोठून येणर£
उच्यते-परमायाः नित्यत्वे5नित्यत्वे च रूपविशपाभावाठ्‌ ।
अर्थः-एऐक. प्रमा नित्य असली काय किंवा नसळी काय, न्वरू-
पांत कांहीं पालट होत नाही. '/:।
अवगातिहि प्रमा । तस्याः स्मृतीच्छादिपूर्विकायाः आनि.
ल्यायाः, कूटसनित्याया वा, न स्वरूपविशपो विद्यते, यथा
धात्वथस्य तिठ्ठत्पादेः फलस्य गत्यादिपूवेकस्प अनित्यस्य
अपूर्वैस्प नित्यस्य वा रूपाविशपो नास्ति इति तुल्य व्यपदेशो
दृष्ट: ' तिठठंति मनुष्या! ' ' तिठठंति पर्दवाः ' इत्यादि,
अर्थः-परमेचा अथर जाणीव; अगोदर स्मरण, इच्छा वगरे दे-

(६४)

ऊन अलिली जाणीव नाशवंत आणि कूटस्याच्या ठिकाणची काय-
मची, क्या दोन्ही जाणिवांमध्ये कांही फरक नाही, *तिष्ठति' उभा
रद्दातो द्या घातूचा अर्थ दोहीकडे सारखाच लागतो. अगोदर गति
होऊन नंतर उभा राहिला क्षणा किंवा अगोदरच उभा होता हणा,
उमा असण्याच्या क्रियेत कांदी भेद नाही. माणसे उभी आहेत,
डोंगर उभे आहेत, द्याप्रमाणे दोन्दीकडे [ चल आणि अचल
यांना ] सारखाच तो शब्द लावला जातो.

तया नित्यावगतिस्वरूपेअपे प्रमार्तारे भमातूस्यपदेशो
न विश्‍द्धयते फलसापान्याद्‌ इति ॥ १०२३ ॥

अरधीः-त्याप्रमाणं सदासर्वदा जाणीवरूपार्ने रहाणाऱ्या आ.
त्याच्या ठिकाणी प्रमा शब्द छावला तरी त्याचा परिणाम दोवटीं
एकच असल्यामुळें त्याला कांही बाध येत नाही. ( कूटस्थ खेत-
न्याला अंतःकरणाच्या उपार्धामुळें प्रमाणाला घरला काय झिंवा
विषयाच्या द्वाराने पाहिलें काय, दोम्हीपातून जर आल्याची
जाणीव हें सारखेच फळ येणार तर त्यांत कांदी दोप नाही.
दें तासर्य. )

त (पा नित्यावगतिस्वसपर्य आत्मनः आवि
र्‍्यस्वात्‌ फायफरणेः असंइत्य तक्षादीनां इव वास्पादेभेः
करृत्व नोपपचते । ७000641

अथः--यावर रिप्य-सदोदीत जाणीवरूपाचा हे] झाझ्मा
काये च सापे घांच्या योगाने विकार पावत. नाही! < युताराने

आपलीं पराशी बैग हत्यार
नादी यी ब 0 ट्द्त्पार्‌ घेतडी त्री त्याठा कर्तेपण येव

(६५)

असंहतस्वभावत्य च कार्येकरणोपादाने अनवत्या
प्रसज्यते । ०

अर्थ-- त्याचा स्वमाव समुदायापासून अठिप्त तुम्ही झरण-
णार मग त्या कार्याची साघने बोरे दिली तरी त्याचा उपयोग
काय, कितीही केर्ले तरी न्यथच अखेर तड ठांगत नाही.

तक्षादीनां तु कार्यकरणेः नित्यमेव संहतत्वामेति बास्यायु-
पादाने न अनवस्था स्यात्‌ इति | १०४ ॥

अर्थः-सुतार वगरे लोकांना कायोला लागणाऱ्या साधनांवांचून
केव्हांच चाळावयारचें नाही. झणून त्यांच्यातंबंधानं पटाशी वगेरे हू-
त्यारे असणें अवश्य होते, त्यामुळें कांही चूक होत नाही.

इह तु असेहतरवभावस्य करणानुपादाने कतृत्वे नोपपते
इति करणं उपादेयम्‌, तदुपादानं आपि विक्रिया एव इति
तत्कतृ्वे करणान्तरमुपादेयं, तदुपादाने$पि अन्यत्‌ हाते प्रमातुः
स्वावळूपे अनवस्था अपरिहायी स्यार्‌ ।

अधेः-इकेडे समुदायव!चक स्वरूप नसलेल्या आत्म्याला फांदी
साधने दिल्याशिवाय कतेपणा येत नाही, हणून कांही साधन लावा,
त॑ साघन झणजे तरी कांही क्रियपातून झालले, तेव्हां त्याच्या
कत्यीला दु्ती साधन पाहिजे, त्याच्या कत्योला तिसरे पाहिजे,
द्याप्रमाणे पूळच्या प्रमात्याला' ठिकाणच रहाणार नाही, त्याची स्व-
'वंजता नाहीशी होईल.

न च ञियेव आत्यानं कारयाति, अनिवर्तितायाः स्वरूपा-
भावात ! 01002 2000000

अथैः--चक्तया आत्म्याला कसृत्व लावते अपेही होत नाहीं,

कारण क्रिया झाला नाही तोपर्यत ठिला स्वरूप नाही. ।

१६६)

* अथ अन्यत्‌ आत्मानं उपेत्य क्रिया कारयांते इतिचेत्‌ ना
अन्पस्य स्थतःसिद्धत्वाविपयत्वादयनुपपत्तेः ! त
अर्थः-- माता दुसरा कोणी आत्म्याजवळ येऊन त्याच्याकडून
किया करवितो अते ह्ृषणशीड तर-वसत नाही; तूं जो दुसरा कोणी
आणणार्‌ त्याच्या ्षंगी आपोआप म्फुरण, ( किंवा मेरकत 3
बंधैरे धम नसणार. |
न हि आत्मनः अन्यत्‌ अचेतनं वस्तु स्वममाणक इं ।
अर्थः-आर्म्याहून मित्र असणारी दुसरी जड वत्तू स्वतःसिद्ध
पहाण्यांत नाहीं भ
दाव्दादि सर्वयेद भदगतिफलांवसानमत्ययमानितं सिद
स्पा!
अर्थः--शब्द वौऐे सद विपयांची मजल जाणीवरूपी फल
उसन्न होईपवत नसते हे ठाळेंच,
अवमतिश्रेत्‌ आस्मनो$न्यस्या स्यात्‌ सोपे आलत्मैव
असंत; स्वाथेः म्यात, न परार्थः ।
अर्थः--ज्याची जाणीव होणार तो. आल्याशिवाय दुसरा
९ इंखर वगेरे ) घरळा तरी तो सुद्धा आ्म्याप्रमार्णेच (देव चरे )
संधातापातून आठिह, म्वतंत्र जुमला पाहिजे, पातंत्र अस-
णार नाही,
[सारांश आर्याइडे कृत देणे हि, ईश्वराकडे देणे
माये आर आहे ] देणे अम जाहे, इश्वराकडे । द
नच देहल्द्रियडिपयार्णा स्यार्यर्ता अवगन्तु शानुमः अव-
गल्सपसानमत्ययापेससिद्धिदशनाऱ्‌ ॥ १०५८ ॥ र दि
अथ न-देह, रटिय, विषय दांना म्वटलता लाहे भपतेया

(६७)

मच्यार्ने झणवत नाही. कारण जाणीव होईपर्यंत ( त्याचा बोध
देणारे ) शब्दाची त्या त्या ठिकाणी, जरूर दिसून येत. ( तेव्दां
जाणिवेचे विषय ते होतील पण आश्रय होणार नाहीत ) ।

ननु देहत्याबगती न कथित प्रत्यक्षादि मत्ययांतर
अपेक्षते ॥ १०६॥

अथेः--हं पहा, देहाची जाणीव होण्याकरितां, कोणी कधी
पत्यक्ष प्रमाणाशिवाय दुसरा कांहीं उपाय शोघतो काय ! नाही.

बाढ, जाग्रति एव स्पात्‌ । शतिसुपुप्तयोस्तु देहस्यापि
प्रत्यक्षादिभमाणापेसेव सिद्धिः ब

अर्थः--कब्रूल, जागृत अवस्येत असं असत. मेल्यावर किंवा
गाढ झोपेत सुद्धां देहाविपयी' प्रत्यक्षप्रमाणाशिवाय ती अवत्या
ठरण्याला दुसऱ्याची जरूर लागत नाहे.

तथैव इंद्रियाणां । बाद्या एव हि, शब्दादयो देहेंद्रिपा-
कारपरिणता इति प्रत्यक्षादिममाणापेक्षेव हि सिद्धि: ।

अथः-त्याप्रमागेच इंद्रियांची गोष्ट. शब्द वगेरे सव बाहेर दिस-
णारे देह वगरे इंद्रियांच्या आकाराने परिणाम पावतात ( सभ-
जठात ) थे ते समजायला प्रत्यक्ष प्रमाणच तेवर्दे जरूर पडते,

सिद्धि! इति प्रमाणफलं अव्गाते अवोचाम, साच अव
ग्रतिः कूटत्या स्वयंतिद्वात्मज्योदिभव्रूपॉतिच 11 १०७॥

अधेः--से'द्धि द्णजे प्रमाणाच्या योगाने होणारी प्रास्ति जी
जाणाव ती झ्णावी. ती जाणीव कूटम्य ससून खतःसिद्ध भान्म-
प्रकाश द तिचे रूप माहे. '

अन्रा चोदकः-अवरगापेिः भमाणानां फलं कूटस्याने-
त्पात्पज्योति!स्वरूपेतिच प्रतिषिद्धम ॥

९६६६)

अथ अन्यत आत्मानं उपेत्य क्रिया कारयांति इतिचेत्‌ नः
अन्यस्य स्वतःसिद्धत्वाविषयत्वाद्रनुपपत्तेः ।

अर्धः--आतां दुसरा कोणी आस्याजवळ येऊन त्याच्याकडून
क्रिया करविता असे झणशील तर-दत नाही; तूं जो दुसरा फोगी
आणणार त्याच्या अंगी आपआप स्फुरण, ( किंवा प्रेकल )
वगेरे धम नसणार. शिक

न हि आत्मनः अन्यत्‌ अचेतने वस्तु स्वभमाणक दृष्ट ।

अर्थः--आत्म्याहून भित्न असणारी दुसरी जड वततू स्वतःसिद्ध

पद्दार्ण्यांत नादीं

शब्दादि सर्वमेव अवगतिफलावसानपत्ययप्रपितं सिद्ध
स्पात्‌ ।

अर्थः--ब्द बोरे सर्व विषयांची मजल जाणीवरूपी फल
उत्पन होईपयत असते हे ठरकूंच.

अवगतिथ्रेत्‌ आत्मनोडन्पत्य स्पाद सोडपि भात्मेव
असंत: स्वार्ये; स्यात्‌, न परार्थ! ।

अर्थः--ज्याची जाणीव होणार तो आल्म्याश्िवाय दुसरा
९ शंधर वगरे ) धरला तरी तो सुद्धा आाल्याप्रमाणेंच (देव वगेरे )
सेपातापासून अलिप्त, म्वतंत्र झुमला पाहिजे, परतंत्र मम"
शार नाही,

[सारांश आल््याकडे फर्नृत्व देण अम आहे, इंश्वराकडे देणे
मायेचे कार्य आहे. ] शे यन्य

नच देहेन्दिपतिपयार्णा स्वार्था अवगन्यु ॥ाजजुमः अव"
गल्सप्रसानपन्ययापत्षसिद्धिदर्शनात्‌ ॥ १०५॥

अभः--देह, एंद्रय, दिवय द्याना भ्वदत्तता शाह असते भा.

(६७)

२, च ईपर्यत 9,
मच्यांनं झणवत नाहीं. कारण जाणीव हो ( त्यांचा नोष
देणारे ) शब्दाची त्या त्या ठिकाणी जरूर दितून येते. ( तेव्हा
जाणिवेचे विषय उे होतील पण आश्रय दोणार नाहीत )
नज देहस्यावगता न कथित पत्यक्षादि मत्यर्यातर॑
अपेक्षते ॥ १०६॥
अथः--हे पहा, देहाची जाणीव होण्याकारेतां कोणी कपी
प्रत्यक्ष भमाणाशिवाय दुसरा कांहीं उपाय झोधतो काय ! नाही.
, बाद, जाग्रति एवं स्यात । ग्रतिसतपुप्तभोस्तु देहत्यापि
प्रत्पक्षादिममाणापेलैव सिद्धि | र
अर्थः--कबूल, जागृत अवस्येंत असे असत. मेल्यावर किंवा
गाढ झोपेत सुद्धां देहारिपयी' प्रत्यक्षप्रमाणाशिवाय ती अवत्या
ठरण्याला दुसऱ्याची जरूर लागत नाहीं.
सेव इद्रियार्णा । बाह्या एव हि शब्दादया देहंद्रिया-
कारपरिणता इचे प्रत्यज्षादिममाणापेस्षेव दि सिद:
अर्थेः-त्याप्रमागेच शद्रयाची गोष्ट. शब्द वगेरे सव बाहेर दिस-
धारे देह वगैरे इंद्रियांच्या भाकाराने परिणाम पावतात ( सम-
जठात ) च ते समजायला मत्यक्ष भमाणच तेवढे जरूर पडते,
साद: इाते प्रमाणफलं अवगाने अवोचाम, साच अव-
गतिः कूरस्या स्वयंतिद्धाममज्योतिःस्वरूपोतेच ॥ १०७॥
अभैः--शिद् हणजे प्रमाणाच्या योगाने होणारी प्राप्त जी
जाणीव ती झणावी. ती जाणीव कूटम्य असून खत:सिद्ध भान्म-
पकाश हे तिचे रूप आहे. प ा
अत्राह_ चोदकः- > प्रमाणानां फलं कुटरपाने-
स्पामर्पोविःस्वर्पेतिच पविषिद्धम ॥ टॅ

९६८)

*. अर्थेः--यावर शंका. जाणीव ही प्माणापा्तून उत्सन्न हते
आणि ती कूटस्थ असून नित्य आत्मप्रकाशरूप आहे. ह्या दाव
गोष्टी एकमेकांच्या विरुद्ध आहेत.

इत्युक्तवन्त॑ आह-न -प्रतिपिद्धम्‌ । कथं तर्हि ! कूटत्यानि'
त्यांपे सती प्ल्यक्षादिमत्ययान्ते लक्ष्यते तादर्थ्यात्‌ । पत्य”
क्षादिमत्ययस्य अनित्यत्वे अनित्येब भवाति । तेन प्रमा
णानां फलं इति उपचर्यते ॥ १०८॥

अर्थः--या शंकेचे निवारण-विरुद्ध नाहीत. कशा पहा-जा.
णीव कूटत्याच्या ठिकाणीं नित्य आहे खरी, तरी प्रत्यक्ष वर्ग
श्राव्दांनी त्याच अथाचा बोघ होऊन त्याचे लक्षण दाखविटे
जातं. प्रत्यक्ष वगरे प्रत्यय आनित्य भसल्यामुळे ती. जाणीव
अनित्य वाटते. ह्याप्रमार्णे प्रमाणाचे फल वगरे उपचाराकरितां
गृद्दीत घेतलें जाते.

य॒द्येयं भगवत ! कूटस्थ नित्यावगतिः भात्मज्यातेः*

जो. माणनिरपे
स्वरूपच स्वयपिद्धा-भात्माने प्रमाणनिरपेक्षत्वात-ततोः"
न्यत अचेवनं संहत्यकारिस्त्ात्‌ परास ।

अधः-मदाराज, असे असेल तर, कूटस्थाची सदोदीत जा”
णी आणि आतमप्रकादखरप हे आपोआपच तिदध आहे.
कारण आल्याच्या ठिकाणी प्रमाणाची जरूर लागत नाहीं आणि
त्याशिवाय बाकीच्या वस्तू जड समुदायरूप असल्यामुळे परतंत्र
न्नतु झाठ,
वा येनच घुखदुःखपोइमत्ययावगातेख्पेण पारा्य वेनैर
ण अनात्मन; आलेत्वं, नान्येन ख्पांवरेण !

अयः-( त्याप्रमाणेच ) सुख, दुःख, फसवणूक ( वगेरे )

(६९')

शब्दांच्या बोधावरून त्या [ जड ] पदाथीच जसें पारतंत्र्य दिसते,
त्याच प्रकारचें आत्म्याच्या शिवाय इतर पदार्मीचें अखित्बद्दी
[ खोटें ] असते; ते दुसऱ्या प्रकारचे असत नाही.
अत्तो नात्तित्वमेच परमार्येतः ।
अये-यावरून खरे पाहिलें तर त्यांचे असित्वच नाही.
यथाहि लोके रश्जुसपमरीच्युदकादींना तदवगविव्यति-
रेकेण अभावो दृष्टः, एवं जाग्रत्खमदरेतभावस्प[पि तद्वगति-
व्यतिरेकेण अभाषो युक्तः । 0. क र
अर्थः-( अंघेरांत ) दोरीच्या ठिक्राणी वाटलेला साप किंवा
सूर्गीकिरणाच्या ठिकाणी वाटलेले मृगजल ही त्यावेळीं झाल्या जा-
शिवेच्या शिवाय इतर वेळी जगतात जशी दृष्टीस पडत नाहींत,
च्याप्रमाणेच जागूतीत आणि स्वमांत वाटलेले द्वैत त्या वेळच्या
वाटलेल्या खरेपणाशिवाय इतर वेळी नेच पाइजे.-
एव्‌मेव प्रमार्थतः भगवन 1 अवगतेः आसत्मज्योतिपः
नैरन्तर्यमावात्‌ कूट्स्पनित्यता अद्वेतमावश्व, सबेप्रत्ययभेदेपु
अज्यभिचारातू ।
अर्थेः--महाराज ! तर मग वास्तविक पहाता आत्मपकाश
भागि जाणीव ह्यांच्यामध्ये ( उत्पत्ति झ०जन्म वगैरे ) फोणच्यादी
प्रकारचं अंतर ( पडदा ) नसल्यामुळे, आणि कोणच्याही पफारचा
मृत्य डावळा असवा सेथें ही ( जागीव ) आढळाबेयाचीच, या."
मुळे कूटत्याच्या ठिकाणी नेहमी असतिल आणि कदैतपणा ही.
निशथ्चिठ झाडी.
मल्ययभेदाच भवगर्दि व्यभिचरांते ! यया स्वझे नीलपी- री

(९ ७० )

वाधाकारभेदरूपाः मत्ययाः तदवगाति व्यभिचरन्तः परपार्थती
न॑ संति इति उच्यन्ते, एवं नाग्रत्यापे ।

अथः-निरनिराळ्या प्रकारचे शळ्द जाणिवेळा सोडून असतात.
उदाहरण, स्वमांत दिसणारे निळा, पिळा वेगे रंग, निरनितळि
आकार, यांचा बोध करणारे शब्द त्या त्या जाणिवेळा सोहन य”
संतात, हणजे तेथ ती जाणीव होते पण शब्द नततात, तोच
ग्रकार जागृतीत समजावा.

नीलपोतादिमत्ययभेदाः «मिवावगार्ते *यभिघरंतः अस”
स्यरूपाः भवितु अर्हति !

अथेः--निळा, पिवळा बँगरे निरनेराळे शब्द त्या त्या परका”
रुच्या जागिवला सोडून असल्यामुळें ते खाटे आहित अते क्षणाव*
य़ाठा हरकत नाही.

तत््याश्व अवगतेः अन्यः अवगंता नास्ति इति न स्पेन
स्वरूपण स्वये उपादातु हातु वा शकक्‍यत, अन्यस्यच अभा-
चात ॥ १०९ ॥

अर्थेः--त्या जागिवेचा जाणणारा दुसरा कोणी नसल्यामुळे
त्याला ती आपल्या स्वरूपाने नवीन संपादन करणे किंबा टाकण
दोन्ही गाष्टी करितां येत नाहोत, कारण दुसरे कांहींच नाही.

तेथब्ेति । एपा अविद्या थनिमित्तः संसारी जाग्रत्स्वमल-
जण: । तस्याः अविद्यायाः विद्या निवर्तिका । इत्येबे स्बं अ”
पय मामाप, नात.परे जाग्रत्समदुःखमजुभाषेप्यसि संसार”
झखान्मुक्ताडस ॥ ११० ॥]

अथः--आतां बरोबर समजलें. जिच्या योगानें जागृती व
स्वमरूपी सत्तार लागतो. 1तेलाच अविद्या भथवा अज्ञान क्षणतात.

| १ 3) 3

ह्या अज्ञानाचा ना ज्ञानार्नेच होणार. मग तुझी सर्व भौति जाईल.
त्यानंतर जागेपणी किंवा स्वर्मांत ६:ख होणार नाहीं, संसारदुः-
खातून सुरशॉल. «

ओमिति॥१११॥

अर्थः--तसंच होवो.

अव्‌गतिः समात्ता ।

अथे:--जाणीवप्रकरण संपर्ले,

सुयक्षणां उपात्तपुण्यापुण्यक्षपणपराणां अपवीनुपचयार्थिनो
परिसंरूषानं इदं उच्यते-

अय--मागीळ जन्मी केलळे पुण्य किंवा पाप मोगून घालवि-
णारे, काही विशष संपादन करावें ( अज्ञान घालवारवे ) असा हेतु
घरणारे जे मुमुक्ष असतील त्याच्याकरता परिसषंर्य़ान ( विचार
ब आाचार कसा करावा हें ) प्रकरण सांगर्तो.

अविद्याहितवो दोपाः बाडूनःकायप्रहत्तिहेतव. प्रश्‍त्तेश्व
इष्टानिष्ठमिश्रफलानि कर्माणि उपचीयंते इति तन्मोक्षाथंमू ११२

अर्थेः-अज्ञान असण्याचे कारण पापे, तीं वाणीची, मनाची,
देहाची, झणजे त्याच्याकडून झालेल्या कियपातून घडलेली. त्या
क्रियाच्या योगानें चागली, वाहेट ठिंवा अधेवट अशी फे येतात;
त्यांच्या सून सुटक्का व्हावी याकरिता हे भकरण सागतो. ,

तत्र इन्दूम्पर्शरूपरसगंथानां विषयाणां-धोजादिग्राद्वलात्‌
स्वार्त्मान परेषु घा विज्ञानाभावः !

अ्थे-ऱत्यात श्रवरणेद्रिय वंगरेचे विषय झ्षणजे त्यांच्या द्वाराने

(७१)

समजणारे जे शब्द, स्पश्ष, रूप, रस. आणि गंध ( भसे आकाय
बँभेरे पंच भरताचे गुण) त्यांना स्वतःचे किंत्रा दुसऱ्याचे ज्ञान नस.

तेपामिव परिणतानां यथा लोष्ठादीनां,

अर्थ-ठछांकडाचा ठोकळा वगैरे (जड) पदाथीना जसे आपले
किंवा दुसऱ्यांचे शान नाही, त्याप्रमाणेच त्या ( वर सागितठेल्त्या )
गुणांचे जे वाढठेले रूप ( देह चौरे ) त्यांनाही त शान नसते.

येन च जायते सः झातृस्वातू अतज्ज्ञातीयः ।

अथेः-ज्याला ठे ज्ञान हाते ती द्या जाणीव गुगामुळे त्या पँचभू-
तांच्या गुणांच्या जातीचा नव्हे असं झाले.

तेहि शब्दादयः अन्योन्यसंसगित्वात जन्मदद्धिविपारि-
णामापन्नयनाशसंयोगवियोग्राविर्भावतिरोभावविकारविकारि-
सेत्रवीजाद्रनकपरमांणः सामान्येन च सुखदुःखायनेक-
कमोण: ।

अर्थः-हे शब्द चरे एकमेकांच्या सहवाप्तनि अनेक घमीने
शेतात; ते धमे असः-जन्म, वाद, विकार, मलत्याच येळी हास,
नाश,.पुकत्र येणे, दूर जाणे, प्रगट होणे, गुप्त होणे, नानाप्रकारचे
रोग, खी, पुरुष बार-,साधारणवण ह्या शब्दादिकांच्या (उच्चारा)
पासून सुखदुःख वरे अनेक कांदे [ परिणाम ] घडतात.

सद्धि ज्ञातृत्यादेवे तहिजझाता सपेशन्दादिपर्मविळ-
प्रण: ॥ ११३॥

अर्थु-्यांना जाणणारा ज्ञानामुळेच झ्या शब्दादिकांच्या घर्मी-
पाहून वेगळा [ त्यांचा स्परी न होणारा ] असतो अते होते.

तभ दि बपलन्यमाते: पीड्यमानो विद्वान. पुर्व

९४२)

अर्थः-कपणून ह्या शब्द वगेरे विषय'पासून उत्पज्ञ होणाऱ्या
शैकाराने त्रास पावलेल्या शह्वाण्या मनुष्याने वर सागितल्याप्रमाणे
विरार करावा.

झब्दग्तु ध्दनिसामान्यमातेण विशपध्र्मेवा पदजादिमिः-
मियैः स्ट्त्यादिभिः इंहेः अनिष्टेथ्च असत्दबीमरसपरिभवाः
क्रोशदिभिः. वचनेः मां इक्‍स्वभावं अरससागणं अविक्रियं
अचळ अनिघनं अभय अत्यन्तसक्ष्म॑ गोचरीझृत्य स्मटटु
नेवाईति, असंसगित्वात्‌ एव मां ।

अर्थः--[ आकाशाचा गुण ] शब्दाचे प्रकार दोन- १ सर्ये
साघारण आवाज, २ विशेष प्रकारचे सारिगमपधनिसा हे सद्दा
[ गायनाचे ] स्वर, आवडणारे, स्तुति करणार, मनाप्रमाणे, ममादि-
रुढ, खोटे, आम्य, पराजय दाखविणारे, रडण्याचे; ह्या कोणच्याही
प्रकारच्या शब्दाच्या आटोक्यांत मी सांपडत नाहीं, कारण* मला
कशाचाही सपर्क लागत नाहीं. मी आत्मा ज्ञानत्वरूप, संसर्गरहित,
निप्क्रिय, स्थिर, अमर, मीति नसलेल!, अगदीं सूक्ष्म आहे.

अत्‌ एव न शन्दूनिमित्ता हॉनिटदधिर्शा!

अर्थ!--क्णून शब्दांनी माझा फायदा फरिवा तोटा कांहीच
होणार नाही,

अतो माँ किं कारेप्याति स्तुतिनिदादिमियामियत्वादि
लक्षण: शब्द: । व र
अथेः--ननेष्हां गुण गाणे, शिव्या देणे वगेरे शिंया आवडी-
नावडीचे वगरे प्रकारच्या शब्दांनी मजञ [ कमी जासी]
काय होणार !

९००)

धैपेत
अनेक हि बब्दं आत्मत्वेन गत मियः शब्दो व
आप्रियश्व क्षपयेत, अविवेकित्वात्‌ ।
अर्थेः-ज्या अविचारी मनुष्याने छब्दांशी आठे तादात्य
करून घेतें अपेल, त्याच्या मूर्खपणामुळें त्याला गोड बोल्या
स्याळा मूठमर मांस बाढेल किंवा शिव्या दिल्या तर ते ( मीत )
घटेल [ कमी होईल. ] व्र
नु मम विवेकिनः बालाग्रमात्रर्माप कठुमृत्सहते इति)
अर्थः --परंतु माझ्यासारख्या विचारी मनुष्याचे ते ( शब्द )
पक केसमरही ( वाकडं ) करणार नाहींत.
एवमेत स्प्धीसापान्येन तादेशेयेथष भोतोप्णमृदूककशी दि”
शश्‍बरोदरशूलादिलभ्षणेद्य अपियेः वियेश्व कड्यित शरीरसमवा”
सिमिः वाधयागेतुकनिमित्ते्र न मम फाचित्‌ क्रिप्रा शद्धिदा-
निलक्षणा अप्पर्धतवात्‌ कियते, घ्योन्न इव युट्टियातादाभेः 1
अपा-टत्याप्रमाथे स्पश्यार्चि तो ( वायूचा गुण ) सामान्य
ध्या किंवा विश्वेप घ्या. थंड, कढत, मऊ कठीण बोरे किंवा ताप,
उदर, पोटदुखी वरे रागांतला, मावडता, नावडता, शरीरांतला
किंवा बाहेरचा उसना आलिळा-ह्या स्प्चीनें मळा फादो वाढ किंवा
कपीपणा येत नाही. मी स्मातीत आहे, मुठीनी आक्राघाला
गुद्दे मारले तर क्रोगाला लागण र
तुया रूपसामान्येन तद्विझपेद्च मियामियेः खीठपेजनादि-
खणे; अरूपत्वात न मम फाथिव्‌ हानिः शॉद्यया फियते!
अर्थः-तमच रूप (अमीचा गुण) ध्यो. साप्ाऱ्य किंवा विझेप घ्या.
याया
ख्पाने माझ नुश्च्सान किंवा फायदा दोत नादीं.

९9५)

-' तथा रससामान्येन तद्विशेपेश्ष मियामियेः मधुराम्ललव-
मकडुतिक्तकपायेः सूढबुद्धिभिः परिग्रहीतेः अरसात्मकस्प
मम न काचित्‌ हानिः दृद्धिवा क्रियते । रि

अर्थः-सत्यासारख!च ( अप्‌ त्याचा गुण ) रस. सामान्य मतो
किंवा अज्ञान लोकांनीं मानलेला आवडनावडीचा, गोड, आंबट,
खारट, कडु, तिखट असला विशेष रस असो. मी रसाच्या पलीकडे
असल्यामुळे त्याने माझा तोटा नफा होत नाही.

तथा गंधसामान्येन तदिशेपेश्रः प्रियाझियेः पुष्पाथवुले-

पनादिलक्षणेः अगंधात्मकस्य मम न काचित्‌ हानिः घ-

दविवो क्रियते । भ

अर्य;--तीच गोष्ट गंधाची. मग तो सामान्य गंध ( एथर्वीचा
गुण ) असो किंवा फुलांचा किंवा अनक तऱ्हेच्या उटण्यांचा असळा
विशेष प्रकारचा भसो. गंघातोत मो आहे, मला! त्या गंधाने अधिक

उणे कांही होणार नाही. .

५ अशब्दमत्पशमरूपमड्पयं तथारसं नित्यमगंधवच यत्‌ ",
इति धुतः ॥ ११५॥ -
अथेः-धब्द, स्पर्श, रूप, रस आगि गंध ह्या पंच महाभूतां-

च्या गुणाचा आत्म्याला लेप नाहीं, तो मविनाशी आति नेहमी

रहाणारा आहे, अशी श्रुठि आहे. व

किच-ते एवंवाद्याः धन्दादयः ते भरीरा मारेण संस्थिताः,
नद्ग्राहकेश्च श्रोत्याद्याक्तारे', अंतःफरणद्वताहेपयाकारेणच,
अन्योन्पसंसर्गित्वाद्‌ संइतत्वाच सर्वक्रियास !

अर्थः--आणखी-तेच शब्द वगैरे गुण बाहर प्रकट झालि
झणजे शरार ( इंद्रिये वगरे ) या आकृतीने दिसतात, ते. महण

(9७१)

करणारे कान वौगरे जसठात, दोन्ही अंत:ःकरये आणि त्यांत
खनुमवास येणारे विषय हे त्याचेच हृद्य रूप होय. एकमेकांवर
त्यांचा परिणाम दोऊन सर्व प्रकारच्या कियांमर्व्ये ते. मिळून काम
करतात.
तत्र एवं सति विदुपो न मम कसत इत्रः मित्रे बदासी-
नोवा अस्ति
यामुळें माझ्या सारख्या ज्ञानी मनुष्याला कोणी शात्रु, मित्र किंवा
हाईत नसतो.

"वतर यदि कथित मिथ्याहानाभिमानेन मिय आपिरपबा
अयुयूद्ठत क्रियाफळटक्षणं तन्मृपैव प्रयुयुटुते सः, तस्याविपया-
न्ममू, ' अव्यक्तोः्यमचिन्त्पोडयं ? ति स्मृतेः

अर्थः-त्यांत जर कोणी खोट्या ज्ञानाचा अभिमान धरून
शखाद्या क्रियेचा परिणाम मला आवडता ढिवा भावडता. झाला
अस झगेल तर त्यांन त॑ खोटे आपल्याला लावून घेतलें असं
होईल. कारण मी त्या [ गुगा ] चा विपय्च होऊं शकत नाही,
ह आत्या ] व्यक्त नाही, द्याचे चिंतन करतां येत नाही, अशी
स्वृचि नाहे,

सया संपा पड्वानापपि भूतानां अविकार्यः आिपय-
स्वात « अब्छेधोज्यमदाद्योश्यं ' इति स्वृतेः । .

-अेर्थ,--ययाप्रमाहच पाचद्दी मूतापैकी फोणाच्याही पासून दा
[ त्या ] तिकार्‌ पावत माद्दी, कारण तो त्याचा विपयच

बी. दाया तोडला जात नाहो, जाळला जात नाही, अद्ी

याडपि झरीरेंद्रियसस्पानमात्रभुपठक्य भद्धक्तार्ना विष”

(७७)

शीतानां च किया,क्रियादिभयुयुक्षा,तज्जाच पर्मापर्मादिमाप्तिः
सा तेपामेव, न तु माये अजरे अपूते अभये, ' नैन कृताळृते
तपतः ' ' न कर्मणा वघेतेनो कनीयान्‌ ! ' सबाद्याभ्यं-
तरो श्वतः ! * न लिष्पते लोकदुःखेन बाह्य: ? इसादि' श्रति--
स्मृतिभ्यः ।

अर्थः-माझे भक्त [माझ्यावर भ्रेम करणारे] |,िवा इतर कोणाची
क्रिया ह्या शरीर, प्राणी वगेरे समुदायाच्या संबंधानें जी असेळ किंवा
कियादि वगरे करण्याची इच्छा असेल किंवा त्यापासून दोगारे
र्जे पुण्यपाप असेल, ते सवे त्यांचे त्यांना, मठा कांही नाही.
मला जरा ( झातारपग ), मरण, भीति नाही. ह्याला आषार
खाठील अर्थाच्या श्र.ते व स्मांते आहेत कमे किंवा अकर्मे भाघत
नाहो, कर्षीनें चाढत नाही किंवा ढद्दान होत नादी; आंत नाहेर
तोच_ जन्मरहित आहे; सतीच्या पलीकडे तो असल्यामुळे हॅ.
जनाच दुःघ त्याठा पीडा देत वी क

अनासव्स्तुनश्व असरवात्‌ इति परमो देतु; । आर्पनश्न

अदयत्वविषयाणि दरयस्य असेखात-यानि सर्वाणि उपनिषव्‌-
त्राक्यांनि दिस्तरशः समीक्षितज्यानि सभाशितन्यानि ।

अर्थै;-- आत्ग्याबाचून दुसरी वस्तूच नाही, हे काय ते मुख्य
कारण. तेन्दा द्य मुळीच नसल्यामुळे आत्म्याचे अददत म्रठिपादन
करण री झी वाक्यं उपनिपदामध्ये आहेत ठी विस््तारातदिठ नीर
पहावी द वाचावी,

इति श्रीमच्छंकरमगवत्पादकठौ उपदेशसदस्रर्पां गथमबे-
घः ममापतः

भर्षे:-उपंदेशसदद्ती गरपभाग येथे संपला.

पयबेधमवंधः

चैतम्ये सर्गगं सवे सवेभतगुहाशयं ।
यत्‌ सर्येधरिषयातीतं तस्मे सर्वेविदे नमः ॥ ( ॥
अर्थी-हें चेतन्य सवे ठिकाणी भरलेळें आहे, तेच सवे आहे,
सदै प्राणिमात्रांच्या बुद्धीमध्ये तेच रहाते, सये बिपगांपासून र
निराळे आहे, सवे प्रकारचे ज्ञान त्याला आहि, त्या चैतन्याला नम-
स्कार करिते!.
समापय्प क्रियाः सर्वोः दाराग्यापानपूर्विकाः ।'
जह्मविद्यापथेदानीं दवह बेदः भरचत्रमे ॥२॥
अर्धः-रा करून अ्िद्दोन पाळण बोरे सवी कणे मथासाग
संपवून नंतर वेदांत ब्रप्हाठ सामण्याठा आरंभ केला आहे.
कोणि देहयोगार्थ देह्योगे मियामिमे ।
धुवे स्पार्ता ततो रागा देपयेन ततः जित्याः ॥ ३॥
अपेः-दकर्मे केठी अपततां देहाडा संचंध येणार ( देद्द प्यावा
सागणार ), देद आठा ( संसारांत पडटा ) की सुच भागि दुःख
कायमर्ये येतं, त्यारिषयी मेम येतं, किंवा तिटकारा येतो, त्यामुठे
( पुनः) करम पहत.
धरमोपर्मा ततो5झस्प देदयोगस्तथा पुनः!
नित्यमरचो5्ये संसारचफ्ररद भुर ॥४॥
पासून ( झभिमान उत्पन्न होळेन ) बक्षाची जाणीव
मूर कड पाहिजे, अमूक राझठे पाटिजे भरव वार-

अथेः-र्‍्या
मरते, मग

(७९०)

ठे, त्यापासून पुन्हां देह येतो. झ्यामरमार्णे हें संसाराचे रहाट गाडगे
एकसारखं चाढू आहे. "| हा कने
अज्वानं तस्य मूलं स्यात्‌ इति तद्धानमिप्यते । ;
अह्मविचया$्ठ आरव्या ततो निःश्रयसं भवेत ॥ ५ ॥
अथै:-पा सगळ्यांच्या पूळाशीं अज्ञान आहे, तेव्हा ते अगो-
द्र टाकवे, ह्याकरिता ब्रक्ञज्ञानाचा आरंभ केळा आहे. त्यापासून
कल्याण होटल. र
विध्रवाजानहानार्‍य न फमाप्रातिकूणत; ।
नाज्ञानस्पाभह्डाणे हि रागद्वेपक्षया भवेत्‌ ॥ ६॥
,अपैः-हें अज्ञान घालविष्याचें साम्थ्ये फक्त विधेला आहे. कर्भ
त्या ( अज्ञाना ) ला प्रतिकूल [ दिरुद्ध ] नसल्यामुळें त्याच्याफडून
त कामे होणार नाही. अज्ञान घाठविश्याशिवाय प्रेम, तिटकारा वगर
दद्वांचा क्षय होणार नाहीं.
रपद्वेपक्षपाभवे कमे दोषोद्ववं भज्म।
तस्मान्निःश्रयसाथथांय विथेबात्र विधीयते ॥ ७॥
अर्थः:-आवडनावड जॉपर्थंत कायम आहे तोंपर्यंत दोष उत्पन्न
होणार, ब फमे घडणार; तेव्हां कल्याणरूपी मोक्ष मिळण्याला (एक)
ज्ञान यवदेच साधन आहि.
ननु कर्म तथा नित्यं कतेव्य जीवने सति |
विद्यापाः महकारित्वं मोज प्रति हि तर्‌ त्रजेत्‌ ॥८॥
अर्धः--( कोणी झणवील की ) जोपर्यत आयुष्य आहे, तो-
पर्यत नित्य ( कांही तरी ) कर्म घडणारच. तेव्हां त॑ कर्म विधेठा
जोशेदार येऊन मोक्ष माप फरून देईल (अत झणत कां नाही) £

/((<० )
य॒था विद्या तथा कमे चोदितत्वाविशेपतः ।

उल्सवायस्पृततेथ्रेव कार्य कमे मुमुक्षाेः ॥ ९. ॥
अर्थेः--बिया संपादन करायला सागितडी तसाच कमे कर-,
ण्याबिषयी नियम घातला. कर्म न केळ तर दोष लागेल भरत
मनुस्मृति कझणते. तेव्हा मोक्षाची इच्छा करणारानी सुद्धां
केलच पाहिजे.
ननु धूवफला विद्या नान्यात्कविदपेक्षते ।
नाप्रिष्टोमो यथैवान्यत्‌ धुवफार्या द्यपेक्षते ॥ १०॥
अर्थः-विया. (एझटो) शाश्वत फल देण्यास समध आहे, तिला
दुसऱ्या कशाची जोड लागत नाहीं, अस्िष्टाम वँगो यज्ञाला जस
( त्या देवतर्चे श्ञान वगेरे ) दुसरे कमे करावें लागतं तशी वियेठा
नरूर नाही. टॅ
तया धुवफळा विद्या कमे नित्यमपेक्षते 1
इत्येबं फेचिदिच्न्ति न कमे प्रतिकूलतः ॥ १९॥
अर्थ:--फाही लोफार्चे कणे की विद्या शाश्वत फळ देवचा
तिला कर्माची जरूर आहे. ( पण सर्से ) नाद्दी, कमीचा विद्यर
विरोध माहे.
विद्यायाः मतिकूळ हि कर्म स्यात्‌ साभिमानतः ।
निविकारात्मदुद्धिथ वियेतीह भकोर्तिता ॥ १२॥
कक विरोध डा १ ) वियेचा कमीशी बिरोध मेतो तो
ता. अहुकार घरल्याशिवाय कम घडत नाही, भाणि ( महंका(
त ) विज्वार्वित जी आल्म्याविपयी बुद्धि ९ क (9)
-. पा अभ हगतान. ( तेव्हा विरोध झाला, )

(९८१)
अह कती मेद स्यात्‌ इनि कर्मे पवर्तने ।
वस्त्वथ्षीना भवेद्रिया कत्ने गीनो भवेद्दि,्यः ॥ १३ ॥
> अर्थः-टमी.फतो, मळा ह मिळाळ पाडिज असा ( अभिमान.
पूवक ) हेतु ( म्नांट ) धरल्यावांचून कमे होन नई; विद्या हो
बस्तूच्या स्वाधीन असते ( जसली वग्तु -बभ झया प्रकारच ज्ञान
ज्नसरत ) भागे कमे तर कत्याच्या स्वा.बीन अतत ( तशी वस्तू
परतंत्र नादी, स्वनंत्र आहे. )
कारकाण्युपप्रदुना ति विद्या चुद्धिमिवापर ।
ति तत्सत्ममादाय कमे कतु व्यवस्यति ॥ १९ ॥
अर्थः -वाठुकाप्रद्रेशांत' वाटलेली ( पाण्याइददल्ची ) वुक्धे
(अम) हा वालुन्न प्रदेश अव्हे झ्या ज्ञाना जशी मातळते, त्याप्रमाणे
ज्ञान झाले झगजे मग कमीची साधनें सवे टाकायला येतात.
बिरुदधत्वादतः शक्यं कर्मे कर्ते न विद्यवा :
सेव विदु ग तस्मात कर्म डेय मुमुक्षणा ॥ १५॥
अधेःट्ययाप्रमार्ज कमे आगि विद्य! याच! विरांथ असल्यामुळे
- विद्येच्याचरोवर कमे कग्तांच येत नादी. झ्याकरितां शह,ण्या मुमु-
झन कमे टाने पाहेज.-
देढावेगविशपण देहिना ग्रहण नजम !

- प्रोणिनां तदविद्योत्ये तावत कर्मविधिर्मवेत्‌ ॥ १६॥
अरथा-ऱरेह ( बुव्धि, इंद्रेयं ) वगेरे यांच्यापासून भेदू
करितां अ'त्म्याची ( अद्या गुणांचा, माझषण वगरे देह आलेला
मी अशनी ) जागीव होते, ती अजञानाने होते; अणि तो समज
आहे तोप<त कर्म*( कांडांत सा!गितलला ) बिघे ( योग्य पकार )
छडा पाने

«

«» (८२ )

नेनिनेतीति देहादीन्‌ अपोद्यात्माशंबिद्षापितः ।
अविशषपास्मबोधार्थ तेनााविद्या निवर्तिजा ॥ १७॥,
अर्थः:-देह वगरे ( ज्यांच्याविषयी द्यासुद्धा मी. आतमा. अल
हाणत होतों ते ) प्रत्येक घेऊन देह आत्मा नव्हे, मन आतमा नव्ह,
अश्या विचाराने त्यांचा त्याग केल्यावर फक्त मात्मा राहील. ्याममा्ते
इतर संधाताचा त्याग केढेल्या आल्याचा बोध झाल्यावर शविधा
नाहीशी हे ईल.
निवृत्ता,सा कथं भूयः प्रसर्‍येत भमाणतः ।
असत्यवाविश्वपर्ञपे मत्यगात्माने फेवले ॥ १८॥
अर्थ--निर्विशप ( देहादितेघातरहित ) केवळ मत्यगू आल्या
च्या ठिकाणी खोटी वाटणारी अविद्या प्रमाणाच्या योगेक्रून (ए
छद! ) काढून टाकल्यावर ती पुनः उत्पन्न होईल काय£ः , '
न चेद भूयः श्रयूयेत कता भोक्तेति धी; कथं ।
सदम्मीति च विज्ञाने तस्माद्रिद्या$<सहायिका ॥। १९॥
अर्थः-मी सत्‌ आहे अत्ता अनुभव आल्याबूर पुनः ती उतत
होत नाही; मग गी कर्ती, मी भोक्ता! ही मुद्धि तरी कशी राहील '
राहणार नाही. तेव्हां सार विधेला (ष्माचे) सहाय्य लागत नहिं
असत्यरेचयदित्युक्तो न्यास. थुत्या5तत एव हि!
परमंभ्यो मानसान्तेभ्य एतावादाति वानिनाम्‌ ॥२०
अभृतत्वं शर्त यस्मात्‌ त्याज्य कर्बे यप्तकषामेः |
- अथः-साततरीय उपनिषदांत ( सत्य तप गेरे ) मानि
क गोलानी साधन आहेत ती करावी असे सांगून शेवटी संन्यार
उपनिषदात पडली भाहः चाजसनीय शाह्च्या बृहदार ण्या
ग्दांत गागितडें भाहे क्री ( हे मिया, आतांपर्यंत तुला

(८३)

ज्ञान दष्टांतांनी सांगितर्छे ) दच मोक्ष देईल. तेम्दां मरून कर्माचा
स्पागच कला पाहिज.
आप्रिष्ठोमवदित्युक्त तत्रेदमभिधीयते ॥ २१ ||
नेककारकसाध्यत्वात्‌ फलान्यत्वाच्च कमणः | -
विद्या ताद्रपरीताञनो इृष्टान्तो विघमा भवत ॥ २२ ॥
र्थ -7( काणी झणेल की _) अभ्िष्टोमं वगेरे यज्ञात सांगि.
सश्याप्रमाणच ना ! त्यावर उत्तर असें माद्द री झ्ग्रष्टोम वगैरे
कमला किती तरी साधनं व उपकरणसामुम्री डांगते व त्याची
फर्ळे सुद्धां निरनिराळी आहेत. पण विद्येची गोष्ट याच्याहून
निराळी आहे, कृणून तुग्ही दिलेला दृष्टांत 'यू पडत नाहीं.
कृप्यादिवत्‌ फलायथेत्वात्‌ अन्यकर्मोषबृंहणमू ।
अभिष्टामस्त्वपेक्षत विद्या$न्यत्‌ षिमपेक्षते ॥ २२ ॥
अर्थे:--शेतकी, व्यापार वगेरेमध्ये कळ ( नफा ) मिळवि:
ण्याकरितां दुभऱ्या कमांची परंपराच बादपावी लागते, त्याप्रमाणेच
भग्िष्टोमाची गोट आहे. पश विचेपासून ( मोव्ाशिवाय ) दुसऱ्या.
कशाचीही प्राप्ति वरून घण्याची, इच्छा असते. फाय £
प्रत्यवायस्तु तस्येव यस्याहंकार इष्यत । "
अहेकारफर्लाथित्बे दिद्यते नात्मवेदिनः॥ २४॥
अर्धे:--श्याला अमिमान ( घट्ट ) घरून, नेसावयार्चे असड़
स्माला [ कमे कळे नाही तर पाप लागते वगरे.) प्रत्यवाय डागू
पडणार, पण आत्म्याचे ज्ञान करून घेण्याची इच्छा धघरणाराा
ममिमान नसतो थाणि फलाची ाझादी"नसते.
तस्मादडञानहानाय संस्ारबिन्हित्तवे) - -
अश्सविद्यादिषानाय मारज्यापनिपन्वियमू ॥ २५॥

(८४ )

अर्था-र्‍्याम ठी, अज्ञान काढूंन टाकवे आणि त्यापातून सः
झ्वारांतून सुटका व्हावी झणून जश्न ( जाणण्याची 3 विद्या सांगण्या"
झारितां या वेदात अंथ्राला आही आरंभ कारिती. -
- सटेरुपनिपूर्वेस्य किणी चोपनिपक्धवेतू ।
मंदीकरणभावाच गर्भादेः धातनात्तथा ॥ २६॥|

, अर्था--सद्‌ या धतूळा उप आणि नि हे दोन उपतर्गठा
गून किये प्रस्ययांच्यामुळे उरनिपतू ह्या शब्द झाला आहि. यांचा
“अर्थ गर्भ बँैमेरे झणजे संमारपरपस मद करणारा-व तसाच जाल
भषषिकारी भसच्यास ती परपरा समूळ तोडणारा-असा ही
प्रंथ आहे. । *

८इवि उपोद्धातभकरणम्‌ ।

डा उपोद्धात झाळा,

भष आत्मज्ञानोत्पत्तिपकरणमू
,. * मी कोण!
पतिपेध्दुपेद्यवयत्वात्‌ नेतिनेतीति शेषितम्‌'।
इदं नाहूमिद॑ नाह इत्पद्धा प्रतिपथते ॥ १ ॥
अर्थे--हा ( देह ) मी नव्हे, हे ( इंद्रिय वैगरे ) मी नळे
ही: व्यक कल स्य वा नहार झगता झणता शेवटी जे
क राहिले, ह्याचा नि स्तां येईना ह [९
दू अम) क याचा प करितां येईना, तेढ्दा तेंच साक्ष
, अहथीरिदमात्मोत्या वाचारंभफभोचरा !'
पिडात्येक्वावात सा न सुनमोनर्ता ग्रजेत्‌ ॥२॥
अभ:--खार्या जड स्वरूपावर 'वागणारा 'मी द्दा अदी भी

(९८५)

पुढे ती. आत्म्यापासून उत्पन्न झेंडी खरी नाडी अभो समज
शालल,च्या रुद,य्य़ान झाल्यानंतर ती पुनः प्रमाणशीर होणार नाही.
पूडवुद्धिमवाधित्वाभ्नात्तरा जायत मात;
शोणरकः स्यंसिद्धः फलत्यात्‌ स न.वाध्यत्त- ॥३॥
अर्थः--पूाच्या अज्ञानपूर्ण बुद्धीचा समूळ नाश नं होतां पुढे
ज्ञानधुद्धि टत्पनन होद नाही. ज्ञान हं एक आहे, . त स्वत:सिद्ध
आहे, त॑ अमक्या साघनानं मार होते खस झटल्यानें त्याच्या
स्वरूपांत काही बदल होतो अतत नाहीं
इदे वनमतिक्रम्य शोकरमोहादिद[पेतम्‌ ।
चनादगांधारेको यद्वत्‌ स्वात्मान ५हिपद्यते ॥ ४॥ *
अधेः-कणा एका गंधार दश तशय! म्नुप्यला चोरांनी छ्द्न
ह्याचे डोळे बघून स त ट॒ कून दिडा. तथ त्यचे रडणे जोरड'
[ऐकून कोणी दयाळू मनुष्य ने व्य च डोळे सोडून त्याच्या परच्या
वाटेला त्याला लावला, तेथून तो माग विचपीत विचारीत आपल्या
घरी गेला. त्याप्रमाणे शोऊ मोह देंगरे 'कुझादी भनलेल्या या देदद
रूपी रानांत प्राप्त झालेला प्राणी आाचा!यीच्या रद्द य्याने द्या राना
तून वाटला लगून आत्मरूप फषर्यून ज॑ त्याचे .मळस्यान त्याज
धत पोहचेल,
इंव्वरात्मप्नफरणमू--
इश्वर आणि आत्मा--
इभ्वरभेदनास्मा स्यात्‌ नासावस्मी(ते धारयेत्‌
भात्मा घेदो रो5स्मीति दिद्या सान्यनिबर्तिका ॥१॥
--[ जगाच्या उत्पेतीला कारण इभून घरल्टा] इश्वर सो

१८)

जक काय! तेस जमेळ तर तो आल्याहून निराळ' होईल, भामि
मी तो नाही तेव्हा कते! इंथ्रर तोच आता आगितोच मी
समजा ह्या जमशानाच्या यागाने मविदया नाहीशी होईल,
अत्मिनोडन्य त्य चेद्धमा अस्थूलत्वादयो मताः ।
अज्ञेपन्वेडस्य किं तैः स्थात्‌ आत्मत्े झन्मतीन्हुति'॥२॥
* अर्थः-जस्वूळ (मोठा नाही ) वरे आल्याचे थम दृ त्या दुस
थ्याला ( ईश्वराला ) आहेत अते भाळे तर तुमच्या मतार्ने अल्या”
हून मित्न (जो इश्वर ) तो कळण्यासारखा नाही. अस। असल्यात
त्या अघ्यूक बोरे घमीचा आपल्याला काय उपयोग! पण तो इंश्रा
झापा जाणि मो हे एक आहेत अर्हठे समजर्ऊ की, आपली जी ति
राळया प्रकारची (हणजे मी शह, मी रोड अशी.) बुद्धि झर्श
रोही ती नाहींशी होईठ भागि मी द्या सर्व घमीहून निराळा ऑर
भे कळेल,
मिथ्याध्यासानिपजार्थे ततोझ्युझादि ग्र्तामू
परव चेज्ञिपेथार्थ शून्यताबर्णने हि तत्‌ ॥३॥
- अर्थाः- मी देद अहे बंगरे जा) खाटा भास ( तो.) पा
खेण्याकारेता अ स्म्याच्या ठिकांगी अस्यूळ वरे धर्म स्या
सागतात. ते घर्म त्याच्याशिवाय इतर ठिकणी ( झणजे जडाची
ढिडर्णी )( स्थूस वौरेचा ) निवेध करण्याकरियो धळे लागल्या
पै शर्‍्यतेच बेन डेररातारले होईळ, जडाली अजडयऱा (नेतय
पम | र्‍्हावर्गू बगे उगीच फुरूर अम लढेल काय?
, पैधत्मोगेद्रे चान्यत्र पर्यगात्मज़ इप्यते !
रसपाणो वपन? शुंत्रः इति चानवळे वचः॥ ९॥
भअपा-जलगातमा डागणाऱ्या पुरुषाडा सोडून दुसऱ्यास

(८७)

डिकणी ते धरे लावूं लागल्यास तूं प्राण नव्हेस, स्वच्छ आहेस
भरम श्रुवीचं वचन व्यर्थ होईल.

अथ तत्वज्ञानस्यभावमफरणं ।
र जमजञान झणजे काय £
अइंप्रत्यपबीजे यत्‌ अहंमत्ययवस्स्थितं ।
नारेपरत्यसवम्युष्टं कथ कमे प्ररोदति ॥ १॥ १
अर्थः-मीच आत्मा आहे असा अनु$्व ज्याच्या ठिकाणी
येतो त्या अंतःकरणांत अंसलेला मी प्रत्ययाचा जो अभिमान तोच
. > च मी क, री
सर्ब कर्माचे बज ( मूळ कारण) आहे. मो ( कता, भोक्ता )
ण नाहीं अद्या ज्ञानरूप अमीने ते चीज जाळून टाकल्यावर, मग
कमे कर्से वाढेल, ( ते तेथेच नाहीसं होईल. ) .
दृरश्हेत्स्रेइ) स्यात्‌ नपल्यकषर्म स इप्यवे ।
तन्निरोधे कथं तत्त्यात्‌ पूच्छामो वस्तदुच्यताम्‌-॥२॥
-_ अयः-जञनी मनुष्य ला सुद्धा कर्म सुटल्यावर [ भिक्षा मागणे
वगेरे ] कमे करावें ल गते. झ्या आझाला भत्यक्ष (इ, दिणाऱ्या
कर्मीच्या प्रमाणे ते [ अदृष्ट कमे ] ही व ढत असल. अदकार
[ कमोर्चे कारण तो | गेळा असूनहि कमे घडतं द कते असें
आम्ही विच रतो, त्याचं उत्तर सागा.
देढायारप्मसाम्थ्पाद ज्ञानं सद्विपयं त्यसि !
अभिभूय फले कुर्यात्‌ कमोन्ते ज्ञानमुद्धवेत्‌ ॥ २३ ॥
अर्थ; ज्या पूव भल क्यो जोरानें तुळा हा देद प्राप्त झाठा
त्यांच वळ फार असेन ठर तुझ्य़ा ठिकाणी झालेलं जे उत्तम
बिषयार्चे ( ज्साचे ) ज्ञान त्याला त॑ कर्मे जिंकून मापल! प्रभाव

(८८)

देहाचा आभाय वणे दाखवील हे संभरनीयव आहि. पण ( सर्प”
भेगाने ) त्या कर्मांचा तावट झ ल्यावर मग ( केणवाहा प्रति
यंध नसल्ल ) ज्ञून उत्पन्न होइल, टू
आररम्य फल हेतन्भागा घान च फगण!!
> अविरोधत्तगोगुक्ती घघरम्य चतरस्य ह ॥४॥
अर्थेः-आर्य कर्मापासून ( प्रारूध्राने ) भोग आणि झा
हो दोऱ्हो फळे येण शाक्य आहे, त्यांच्यात विरोध माही, पण
इतर कर्मे ह्मणजे संचित भाणि क्रियमाण - यांचा ,आणि ज्ञानाचा
मात्र मेळ बसयार नाही
देहात्मज्ञानवज्ज्ञाने देहारपज्ञानधापकय !
आसत्मस्थरेव भतद्यस्य स नन्छन्नांपे एन्यन ॥५॥
सतत: सरमिदे मिद्ध ग्रयोगाडरपाधिगीरितः |
अथ--दरएरा आत्ता हणून उसण्या कोकिक मतुष्याच्या
ज्ञाज्ञापमार्गे | त जितके इढ असते नितक्र ] दहाला. आमी
ह्षणणाऱ्या (ज्ञ नाडा अथोतू ) अज्ञनाळा घ लविणार ज्ञात
ज्याला आत्य्यासत्रेधाने झाळे त्याच्या मनांत नसले तरी तो
सुक्त हाइल,

जो गष्ट सांगण्याळा आम्ही आरंभ केला ती ह्यावरून
सिद्ध झाठी.

अथ वुद्ध'यपराथप्रकरणे
यु'द्धदाप--

मूत्रायंफो यथोदड्डो नागृहीदमूर्त यथा !

फमनाशभयाज्मताः आत्पज्ञानाग्रहस्त्या 1 १॥

९ ८९ )

अर्धै:-संद्रने चांडाळ वेशाने ज णलेले (व दरात घग्लेल्या
* मोंढयातळ) अमृत पून ते मूत्र आहे अशो शंक! उरू नावाच्या
चपला येऊन त्याने ते घेतले नाही. त्यागमणे वर्णे ग्रमघरमीचे
कर्म सुटेल ह्या भात नें कटी छो आतजन मका हणतात.
« सुद्धि य्चलनीवात्मा घ्यायतीच च इृश्यते !
नौगतस्य यथारक्षाः तदत्सेसारावेभ्रमः ॥ २॥
अर्थः-ऱ-यात्मा ( अविक री याह खरा, पण ता ) बुद्धीवर
भरघ्यस््त झाला झणजे ( ठिंग शरीराच्या _ अभिमानाने ) ती बुद्धि
व्यापार करील त्याप्रमाणे हा व्यापार करता असं वाटतें, ती ध्यान
करात निश्चल झाली हणजे हाहि तसाच ख्रि होल. मांपेत घस-
लेल्या गनुप्याला ( नदोच्या वांठची ) झड चाटत आहेत असं
वाटतें, त्य प्रमाणे बाम्तावेक हा अलिप्त असून मी संसारांत पडलो
आहे अद्या अरमान पडतो. _
* नौम्थन्य भाहिलोम्येन नगानां गमन यथा ।,
आत्मनः संसतिम्त्रत्‌ धघ्यायतीवेति हि आ्रातेः ॥२॥,
* अर्था--नावेत घसलल्या मनुप्याला झड, डेंगर उलट दि
शेडा घावत्त आहत. असं दिसते, त्याप्रमाणेंच अस्मा अविकारी
सून त्याला संसार लागला आहे. असं वारंत. द्याला प्रमाण धृह-
दारण्य ॅपनिषदात ' घ्यायतीव ! असे वचन आहे.
री व विंबे क
* सेत्न्यम्तातिर्विबेन व्याप्तो पोघो हि जायते 1
बुद्धेः झब्दाटिभिभासः तेन पोमुह्यते जगत्‌ ॥ ४॥
अर्धेः--चितन्याचे प्रतिथिंब बुद्धीमध्ये पडल्यामुळे निदाभासाने
बुद्धि बिषयाकार होते. शब्द वगरे विषयांच्या योगाने बुद्धीच्या
ठिकाणी मात्म्याचा मास होतो. ( त्या दिपशंतठा आनंद हा जा

- (९८)

त्याचा अंश भमल्यामुळे विपयभोगाबद्दठ अम होता ); घामुळे
सगळया जगातल्या लोकाना मोह उत्न्न होतो.
चैवन्यभात्यताइमः-तादर्थ्ये च तदत्य यत्‌ ।
इदपंज्रप्रहणेन प्रः सो5युभजो भवेत्‌ ॥ ५ ॥|
अथेः--घेतन्याचा आमास झाला हाच अद्वेका(, तो तरी
र्याचाच संजंधी, तेव्हा त्यपेक्ी इदं ह! भाग टाकला . असतां जो
भाकरी उरेल तो त्याचा अनुभव घेणारा ( साक्षी ) राईला.

अथ विक्षपापोहम़करणमू
,_ बिशेप खुलासा. वि
* छिव्वा त दुखत स्वप नात्मा विशिष्यते ।
तया शिष्ठन सर्वेण येन येन विशेप्यते ॥ १॥
अर्थःयहात तोडून फेकून दिडा तर तुटवया हाताचा
हृ विशेषण आत्म्याला लागणार नाहीं. त्यापमार्णचे वाकी ज्या
ज्या गोष्टी [ सुखी, दुःखी वॅग्री ] आल्याच्या हणून झणत
कसशीळ त्या त्या टाकून आत्म्यांत कांही बदल होईल का पहा £
ह्वाणार नाही
* तस्मात्‌ खक्तेत इस्तेन तुल्य सर्व विशषणप्र ।
अनात्मलुन तहमातू शो मुक्त; सपेविश्षपणेः ॥२॥ .
अर्प:-ठेव्दा आत्मा नव्हे अ्ना टाऊळेल्या हाताची जी स्थिति
तांचे इतर सवे विज्ञपगाची समजावी. श.वरून झावी पुरुष इतर

कोणच्यादी विशेपणाने न बदलता केवळ सदिचदानं
विश! सच्चिदानंद स्वरूपार्व
राहून यकत होतो. की या.

(९१)

विशेपुणमिदे सर्व साध्वलकरणे यथा ।
अविद्याध्यासतः सर्व ज्ञात आसमन्यसज्धवेतू ॥ २ ॥
अर्यः-ही सवे विशेषण उत्तम अलंकारामारखी समजावी.-तीं
निराळी टाकून देण्यासारखी ' अहेत. पण अज्ञ'नाने त्याचा
अध्यास केल्योमुळे मी (अमूक गुणें ) विशेष्ट असा वाटतो.
झाचें नीट ज्ञान झाले झणजे ती विशषगे आल्याच्या , ठिकाणी
नाहीत झु घ्यानात येईल. »
ज्ञातेबात्पा सदा ग्राह्यो जेयमुत्सूज्य केवल ।
अहामित्यापे यदग्राह्मं व्पपेताड्रूसमं हि तत ॥ ४९ ॥
अर्था--जशान झाल्यावर जे ज्ञेय ( जाणले ) त॑ टाकून
आत्मा मात्र ध्य.वा. त्योत मग अहे असें जे घ्यावेत वार्ते ते
त्या तोडून*ट!कलेल्य| हाताप्रमाणे समजावे.
यावान्‌ स्यादिद्मंशो यः स स्वतोऊन्यो विक्षपणम्‌ ।
विशेपपक्षयो यव सिद्धो शक्षित्रपु्येये ॥५॥,
अर्थ-अहंप्रमाणेच जो जो इद शब्दाने दाखविण्याचा ( अह-
कार वगेरे ) अंश विशषण या नांवाने लागेल तो तो आपल्या
म्वरूपापेक्षा निराळा मानावा- ज्ञ कांडी विशपणाच्यायांगाने आव-
रण झालेलें आहे से होण्यापूर्वीच ती वस्तू स्वतःमिद्ध आदे.
जमे नाना रंगाच्या गाडे असलेला मनुप्य़- ह्या गाढे नव्हत्या
तरी त्यापूर्वा तो ममुप्य होताच, द्यापमाश इतर धर्मी आत्म्यावर
लागण्यापूर्वी आत्मा सिद्ध होताच. 7 ति र
इंदमेशोे$इमित्यत्र त्याज्या नांत्मेति पण्डितः ।
अहं त्रक्मेति शिष्टांउशो सतपूचगतभवेत ॥ ६॥
अधा ठिकाणी इदे क्षणून जो अंश आहि तो अदंकाराचे “

(५९२)

रूप हणून ( इर्य़ असल्यामुळे ) आत्मा मन्हे अर्स सोळखून
शहाण्या पुरुपांने त्याचा त्याग करावा, खली वलेला भा माग
झह भ्रम्न त्यांत जा अहरूपी अश आहे. त्यावळ्न त्या आल्याठा

पूर्वी कोणतें विभेपण लाविले द्वोने हू समजत ( तो मश सांडून
फेबळ अद्चच बाकी राहिले. ) *

अथ बुद्धघारूढमकरणमू.
वुद्धिम्रम
युद्धघारुढं सदा सव इथ्यते यत्नतत्र टा!
मया तस्पात्‌ पर भक्ष सवजशरास्प सरग! 1१]
अर्था-ज्या अथा सवे प्रकारी विकार निरनिर ळ्या अवांये
मर्ध्ये बुद्धीवर मः पदती त्या अथी मी स्था सये यिकाराहून ( पदा
णारा झणून ) निराळा अदे मी सवे जाणण्परा, व टेळ तथ गमन
फ़रणारा, सवीत श्रष्ठ ब्रप्न भाई.
यथा$्ञत्मधाद्वचाराणा साली त्त्‌ परप्वाप
नवापाद्रु नवा दातु शफ्मस्लस्मात परा द्यदरमू॥२॥
अर्थ -जत्म्यावबेधन्या बद्धीचने संव व्यवहार पहाणारा साक्षी
मी आहे. तमान इतर ( भ स्म्याशिवाय ) ठिक णोहि सक्षी मीत्र
धाहू. मी ठसा साक्षी नाही डिंवा आहे अतत दाखविजे दुसऱ्या
म्माणांने शक्य नाही. यायरून मी या प्रपच हून विलक्षण पर-
मारर्‍मा माड
िकारिस्वमश्द्धन्ये मोतिकर्ते न चात्मतः ।
सपयुत्िसालिस्वात्‌ युद्धिवच्यासपयेदना ॥३॥
अथः--आल्यादय फोणता'दे विकार नाही, कोणतोद्रि पाप

(९३)

प्रमाण लागत न'ही, पंचभूऱ_पचे कोणचेडि 'ध्मे लागत नाहीत.
बुद्धीच्या काथ्रयने जे थोड्त दु ब होते, ३ सुद्धा नाल्याला होत
नाटो. कारण ए$दर स्व ज्ञानाचा साक्षी ता आहे.
मणा प्रकास्यते यद्वत्‌ रक्ताय्राकारतातप ।-
मयि संडश्यने संपे आतपेनेत्र तन्मया | ४॥.
अर्थ£--त्फटिडाच्या खड्याजवळ जासत्रदारचे फूळ ठेविठें
असता तो खड ताबडा दिसतो, पण हे. दिसण्यांरा तूर्यपकाश
पाहिजे असशी त्याप्रमाणेच बुद्धीच्या ठिकाणी हे सर्व विपव दिर
सतात; पण त्याठा शिकार न पावणारा अता अक्षरूप मी. भाधार
स्प्भतो. भे
उदी दृ भवेद्युद्धी सत्या नारित विर्यये!
द्रशा येल्साद्‌ सादाद्रष्टा तह्माडवे न विद्यवे॥५॥
अभीलयागजीच्या येळी बुद्धी व्यवद्यार_ करोत. असल्या पुळे
तिच्या ठिक घेत दिलं लागत गाढ झोपेत बुद्धि नसल्यामुळे
तरे द्वेष इिसत नाही. परंतु, दोन्ही अबस्थामध्य, पहाणारा हा
सारखाच रद्दातो, यावरून ([ एकदा दिसणारे व एकदा न दिसणारे
सषम] दे3 संवस्तविक नाही. -_.
अभित्े का्‌ पराभातं यथा वुद्धिरवचया ।
बिवेकातु परादन्यः स्त्यं चापि न विचत ॥६॥
अर्ध--बद्धीला दवैताच्या योगाने अविचार उत्पन्न होऊन ती
परमात्म्याला जाणीत नाहीं. जेऱ्हा ती विच र करू लागते तेन्दां,
त्या परमाल्याश्षिवांय निळा वाटलेला जो जोव तो दिसत नाहीसा
होतो. आगि सुद्धिदि छय पावते.

(९४)

अथ मंतिविलापनभकरणम.
मनास उदेश,

चिति स्वखूवे स्वत एवं मे मते

ग्साद्रियोगस्तव मोरकारेतः ।

अतो न करिंचित्तव चेष्टितेन मे.

फरे भडेत्सवेविशपहानतः ॥ १
अथेः-हे मना बास्तविकपर्णे मी स्वतः चेतन्यरवरूप आहे.
विषयाच्या ठिकाणी उत्पन्न झालेली आसक्ति ते तुझ्य़ा अविचाराने
झालरी माहे, यासाठी छुझ्या ह्या. कुष्ट माझ्या कामी पडणार
नाहीत. ह्या सर्वे विभपणरूपी ( गुण वगरे ) गोष्टी टाकून देईन

तेब्दांच ( उत्तम ) फल ( जा मोक्ष तो ) प्राप्त दोईऊ,

बिमुच्य मायामयरायतामिह मश्ांतिमायादयमदीडितात्‌ सदा ॥
अहँ परं घ्रह्म सदा विमुक्तवत्‌ तथाजमेरफ दयवर्भित यता 1(२९॥
अर्थैः-तेब्दा यथील मायिक खोटा व्यवहार सोडून दे] आणि
दिषयाच्या नादाने विनाफ'रण त्रास घेण्याचे टाकून निप््य शांति
घारण कर. कारण (भी तुंला वश न होणारा भता ) परमाा ह
भ्र सदोदिव मुक्त आहे. त्याप्रमार्गच मी जन्मरहित, नग्रिततीप,

अद्वेत आहे.

सदा च तेच सपोज्म कवला यथा'च सं सवंगमत्तरे शिषम!

निरा लिव्फलप्रक्रियं परं ततो न मे5स्तीइ फले तवाहते:॥ ३1)
अथ:-आफाशाप्रमागेच सर्द ठिकाणी भत्तणारा अविनाशी,

केर्यापरूय मो बलून सय प्राणिमाहाच्या ठिकाणी सारखाच पु

कुट जर्डेन्अी मृत भरलेला, करारटित, करियाररित, सवात सेड

(९७)

आहे. तेव्हां तुझ्या हेतुपमाणे मला कांहीं फलप्राते दरून घ्या
वयाची राहिलेली नाही.
अह ममेको न तदन्यदिप्यते तया न कस्याप्यइमस्म्यसदृतः
असंगरूपो$इमतो न मेत्वपा कृतेन कार्य तव चाट्यत्वतः ॥19॥
(- अथ ः-ही एक आहे, माझ ( गुणभूत ) अर्श दुसरे कांही
नाही. त्याप्रमाणेच भी संगर/हेत असल्यामुळे मी दुसऱ्या कोणाच!
आहे असें नाही. मी चित्ग्वूरूप असल्यामुळे मला कशाचा संग
नाहीं, याकरता रुद्दयस्वरूपामुळे मला तुझ्या कती आसून कांडी चंग
करून घ्यावयाच नाही. डं
फले च हेतौच जनो विपक्तवाचू इति प्रचिन्त्याहमत[ विमोक्षण॥
नस्य संबादमिमं प्रकळपवान स्वरूपत्त्त्टाथयदोथकारणं ५
अर्थः-जगतामध्य हेतु ञाणि त्यांच फल ( झणने संसार )
यांच्याविषयी लोकांची फार आसक्ति (लोम) दिसून येते, असा विचार
वरून त्या लाकाना माझ्ष मिळावा. झणून जाल्याच्या स्वरूपाच
खरें ज्ञान करून देणारा हा संयाद ( मनाशी ) काश्पिडेला भादे.
संवादमेतदथ्यादे वितयेन्नरो । विसुच्य त5ल्वानमहा मयागमाद्‌ ॥
विमुक्तकामश्व तथा जनःसदा चरत्यक्षोकःसम आस्मादेत सुखी
अथः---भा मनुप्य,द्या संवादाचं मनन कर|ल, ता मोठ भय
उत्पन्न करणाऱ्या अज्ञानापासून सुटेल; संच इच्छा सडून दिल्याबर
दुःखाचे कारणच रहाणार नाह. स्मणिमग ला यथ असेल ताप-
अतत आपस्या ज्ञानामध्ये जानंदाने स्वत सारख्या दृष्टीने राहवले.

अथ सूक्ष्मताच्यापिताप्रकरण्म्‌
जह सर्बीत लट्टान माहे तरी सबळ व्याून माहे.

९९६)

सक्मत.व्यापिरे जेये ग गदेरुतरोत्त7मू ।
प्रत्यग,त्पव्वसानेपु पूवपूवप्रह्वाणवः ॥ ९॥
अरथीा-्छयीचा गुण गंध येथून आरंभ करून क्रमाने आरू,
तेज, यायु, आहाज ह्यांबे गुण पह लगता एक एक म] ठिंम-
हाभूत ट कून' पुढच्याऊड प हिळ॑ हझणज एक दुसऱ्य पेक्षा तूद्षम
वण त्यला व्यापून आहे अंस दिसर्ये, ह्यायमर्णि चढ। चढत झा.
ख्यापर्यंत गळे अंत तो संगडर्यांत सूक्ष्म पण सीना व्यापणारा
मर्म भाढळल, . प
झारीरा परथिशी तावत्‌ यावदवाययासमाणतः |
असरब्यादोनि च तेत्य॥नि तावज्जयानि कृत्म्नवः ।!२॥
अर्थे,एव्दी तत्वाचे देन भेद, एक शीररूपारने व एकतर,
ह्यात जेवढी प्रमांगाने पहिळी तेवढीच दुसरी. त्याप्रमार्गे भाकीर्य-
दि चार भूर्ण अ पृ बँग जाणावी.
वाथ्यादीनां'ययोऱ्पचेः पूर्व खे सवेगे तथा ।
अहमेकः सदा सर्वेः चिन्मातः सर्वेगोःद्य' ॥ ३॥
"अथे--वायु बगर चारी मठाच्या उतचीवूडी आकश घर्वे
व्यापुन होव, त्यापम णेच २ त्या ( आकाझाच्या ) पूवीच एष्टा,
नित्य, मवेरूप चेतऱ्यम्वरूप, सर्व व्यापणारा, “द्विनीप्र अस्ता आहे.

म्रह्मायाः स्थावरांता ये शाणिनो मम पू. स्मूनाः |
अश ह यदयो दापा जापेरन्मे इतोड्यग. 1 ४ ॥

जमदेवाप सत वृक्ष बोरे स्थावर ख्टीपशत जेवद प्राणी
आहेत, ते माझीच शा

रार आहेत, अंस स्थृतीठ साते आहे.
मम माझ्याडिबुयि » अंस स्ट्रवीठ सातितळे आहे.

दुवो-जर कांही नाही. तर ( दुमऱ्यापाून

९९७)

उत्पन होणारे ) काम क्रोध वौरे दोप ते माझ्या ठिकाणी उत्पन्न
क्से होतीळ, _ कत गह त

भत्तदोषः सदा5स्रष्ट सव शतस्थमीमवर ॥

नोळं व्योम तथा बालो दुष्ट मां वीक्तते जनः ॥ ५ ॥

अभः--ह्या प्राणिमात्राच्यापासून होणारे दोष मला लागत

नाहींत. मीच सीच्या हृदयात इंश्वररूपांने आहे. ल्हान (अज्ञ)
मुलाला आकाश निळे वाटते त्याप्रमाणे माझ्यावर ( उगाच ) दोषा-
राप लोक कारितात,

मच्चैतन्याचभासत्वात सर्वप्राणिधियां सदा ।

पूर्मम प्राणिनः सर्वे सर्वशस्य विपाप्मनः ॥६॥ ,

अर्धः:--समे प्राधिमात्रांच्या बुद्धीच्या ठिकाणी नेहमीं) मीच
आपल्या चैतन्यस्वरूपार्न भासत असल्यामुळें सवे प्राणी माझींच
शरीरें आहेत, मी सवीस जाणणारा, पापरहित आह.
जनिभज्ज्ञानविशेये स्वभज्ञानवदिप्यते ।
निल्ये निर्विपये शाने तस्माहैतं न विद्यते ॥७॥
अभै!-ज्ञान पूवी नव्हतं, त उत्पन झाळें झटले तर ते स्वमा-
तस्याप्रमाणे ( नाशवंत ) समजावें. जान सदोदित आहे; तें काही
बिषयाडा ( पदाथोला ) धरून नादीं. यावरून देत कांही
मुळीच नाही. र
ज्ञावुज्ाविर्हि नित्योक्ता घुयुसे त्वन्यशन्यवः ।
जाग्रज्जातिस्त्वविद्यातः तदग्राह्यमं चासदिष्यतामू ॥८॥
अर्थः--ज्ञाता जो आत्मा त्याचे ज्ञान नित्य भाहे ( असें सुति
सांगते, ) गाढ झोपेमध्ये ( त्याच्याशिवाय इतर ) दुसरे नादी”
च्छ

(९८)

असे वाटते, जागरतीमध्ये तेच ज्ञान असतें, पेरंतु जविधेच्यामुळे 6
विषयाने व्यापत होते झणून तं खरे नव्हे असे समजावे,

स्पवत्त्वाद्यसच्याज दृष्ट्यादेः कमता यथा ।

एवं विशञानकमेत्वं भूल नास्तीति गम्यते ॥ ९॥

अर्थः-“ आत्मा वा अरे द्वष्टव्यः । इत्यादि वृहदारण्य उपनिषः

दांत सागितल्याप्रमाणे आत्मा पह्यावयाचा असेल तर त्याला रषटे
झणजे नेत्र वगरे कियांचे कमेत्व त्याच्याकडे येऊन रूपवत्त्व क्षणजे
रूप वेणेर असणेपणा त्याच्यावर येईल. पण त्स होणे नाही. कार्म
त्त रूप वगेरे त्याच्या ठिकाणी! नाही. शिवाय तझा अर्थात 'यन्न नान्य”
सदयति ! वँगेर छादोग्य उपनिषद वाक्‍्याशी विरोध येता, क्षणून
प्रथम दिलेले वाक्य अनात्म्याडा टाकून आत्म्याकडे फिरावं भद्वा
स्थाने ठावारदे, ह्याप्रमार्ण आत्म्याला अनुभव घेण्याचे फम फोणदेंरि
नाही अते सिद्ध झाले,

अय दृग्रिस्वरूपपरमार्मदर्शनभकरणं
आल्याचे खरें स्वरूप.

इधिस्वरूपं गगनोप्म परं । सक्रंद्रिमात त्वजमेकमक्षरे ॥
अरेपई, सर्वगतं यदेदर्य । तदेव चाई सतत विमुक्त अमू !

अथ'--( आल्म्याचं ) ज्ञानस्वख्य आकाशाप्रमागे सदीच'
पुळीकडे, ( एकदा सुरण पावलें तें ) सर्वदा मासणारे, जन्म
दित, अद्वितीय, अविनाशी, कशानेही ठिप्त न होया, सर्व
शसतपोरे असं जे अद्वयरूप ठेच मी सदोदित झाहे, मी नेही
युद्ध भाद, उभ््वार रूप भाह.
धधरनु गुदोःदमशिकिपात्सफो । नगडी कृथिद्‌ विषय

(९९)

स्वभावतः ! पुरस्तिरश्ो्ध्वमधश्व सवतः । संपूर्णभूमात्वज
आर्त्माने त्यितः॥ २॥

अर्थः-मी केवल ज्ञानस्वरूप आहे, निष्पाप आहे, मला
धिकार होत नाहीं, चास्ताविक पहातां मळा कोणच्याही विषयाचा
संपर्क नाही, मी पुढे, बाजूला, वर, खालीं, से ठिकाणी पूर्ण मूमा
( आत्मा ) जन्मरहित, आत्मरूपाने राहिला आहे.
भजोञमरश्रेव तथा5जरो5्मृतः । स्वयंप्रभः सर्वगतो5हमद्रयः
न कारणं कार्यमतीव निमेलः । सदेकवृप्त्र ततो विमुक्त
कंम॥२३॥

अर्थः-“-मी जन्मराहत, ग्ृत्युर्ित आहे, मला वार्थक्‍्य नाही,
मी जन्मास आलों नाहीं, भग मरण कसे येणार, स्वतः प्रकाशमान
सर्वन्यापी, अद्वितीय, मी कारणहि नाहीं, कायेही नाहीं, शुद्ध
भाहे, सदा तृप्त आहे, सदा मुक्त उन्काररूपी माहे.
सुपुप्तनाग्रत्स्वपतश्न दशेने नमे5स्ति किंचित्स्वमिवह मोहनं ।
स्वतश्न तेषां परतोप्यसत्त्वतः तुरोय एवास्मि सदादृगद्रयः ॥४॥

अर्थ-गाढ झोपेत, जागेपणी किंवा स्वमात मळा केव्हांच रूप
नादी, मठा मोह घालणारे कांहींच नाहीं; त्या तिन्ही अव-
स्यांना खतः किंबा दुसऱ्याकडून स्फुरण नाही, कारण त्या तिन्दी
खोट्या आहेत. मी तुरीय ( चवथ्या ) अवस्थमध्ये असून सववत्र
माझी दृष्टि माहे, मी अद्वितीय आई.
शरीरबुद्धीन्द्ियदुःखसंततेः। न मे न चाद मम निर्षिकारतः!!
भसच्वहेताश्व तथेव संततेः | असस्वमस्या: स्वपता हि छ््यवत५

अर्थेई-भो विकाररहित असल्यामुळें मला हें कोणच्याही प्र
कारचे, शरीरापासून, बुद्धीपासून, इंद्रियांपातून होणारें दुःल चाघत

( १००)

नाही. हो. दुःखपरंपरा मुळींच खाटी आहे, स्वप्नामध्ये दि
सठेलें जसें खाटे, त्याप्मार्गेच ही परंपरा इर्य हणून खोटी आहे.
इदं तु सत्ये मम नालि विक्रिया! विकारहेतुनेहि मेडयततः
न पुण्यपापे नच पोक्षबंधने | न चास्ति वणीश्रमता5ारीरतः ६
अर्था-मी भद्वितीय असल्यामुळे मला विकार नाही, विकार
होण्याला फारण नाही. मळा पुण्यपाप लागत नाही, मोक्ष नाही
किंवा बंधन नाही; मला शरीरच नाहीं, तेव्हा वर्णे आणणि आश्रम
यांचा संबंध नाहीं. !
अनादितो निशुणतो न कर्मे मे । फलेच तस्मात्परमो5हमद्र्‍य! ।
पथा नभः सर्वेगतं न लिप्पते। तथा हाई देदगतो पि सूक्ष्मतः ७
अर्थे:-मला आदि नाही, गुण नाही, त्यामुळे कर्मे नाही-मंग
( कमे नसल्यामुळें ) फळ नाही. ज्याप्रमाणे आकाश सवेब्यापी
असून कशाळादी लिप्त नाही, त्याप्रमाणे भी देहांत आलो तरी मूठ
तृक्ष्मरूपाचा असल्यामुळे कशानंही ठिप्त नाही.
सदा च भूतेपु समो5हमी्वर!। क्षराक्षराभ्यां परमो हथोतमः।
परात्मततत्वत्ष तथा$्ट्योपि सन्‌ । विपर्येयेणाभिमतस्त्वादि'
य्रया॥८॥

"_अथेः--मीच इश्वर असून सवे भूतांच्या ठिकाणीं सारखा
आह. क्षर आणि अक्षर छा दोहपिक्षा श्रेष्ठ आणि म्हणून सर्व
उत्तम आहे. मीच परमात्मा असल्यामुळें अद्वितीय आहे. पांत
द्याच्या उळट जो भास होतो. त्याला कारण अज्ञान. . -
अधिदया भाठनया च कपेभिः । विविक्त आत्प्ाइव्यवदि

सुनिमेलः । घगादिवक्तिपचितो5हमद्रयः । स्थित! स्वर
गगनं 'पथाड्चळं ॥२॥ नत सत

(१०१)

.- यी
अर्थ'--आत्मा प्रापरहित आणि उपाधिरहित आहे, अज्ञाना”
मुळे भळती कल्पना होते, पण त्याचा किंवा कमीचा मला काही
सबंध नाहीं. ज्ञानस्वरूप परमात्मा त्याची जी माया शॉक्ते ती काय
महे, मी ओळखली आहे, मी अद्वितीय आहे. आकाशाप्रमाणे मी
आपल्या त्वरूपाच्या ठिकाणी जचल भाहू.

अहं परे न्ह्म विनिश्वयात्मदक्‌ । न जायते भूम इति अ्रत्नेवंच! ।
नचैव बीजे त्वसाति प्रजायते। फळे न जन्मास्ति ततो हमोद्दता

अथैः-ऱपरत्रश्म मीच आहें, निश्ययेकरून ज्ञान हे माचे स्वरूप
आहे. मला जन्म नाहीं असें कठ उपनिषदात वचन आहे. बीजच
जर मुळी नस तर फळ कस येणार. ह्मणून मळा जन्म नाही
म्हणून मोहृ नाही.

ममेदमित्यच त्थेदमीदशं । तथा5हमेवं न परो न वान्यथा ।
दिमूदतेवे न जनस्य कल्पना । सदा समे जह्मणि चाद्ये शिवे १ १

अर्थ--ह माझे, इतके, असलें माझे असढ! विचार माझ्या
ठिकाणी नाही. मी श्रेछ आहे, त्यात संदेह नाहीं, असल्या म्रकार-
ची कल्पना हा लोकाचा मूखपणा आहे. पण मी सर्वे सारखा,
अश्वरूप, अद्वितीय, कश्य़ाणकारक भसल्यापुळें माझ्या ठिकाणी ही
करपना नाही. डि

यदुद्य शानमतीव निर्मळ । मदात्मनां तत्र न शोकमोइता ! *
सयोरभावे नहि कमे जन्म वा । भवेदयं वेदविदां विनिश्वयः १२

अभे -इं अत्यत शुद्ध अंद्वेत झान झाले असता तो प्राणी
साक्षात्‌ अरक्ममूत होतो, मग त्याला शोक आणि मोह उरत नाहीत.

हकीम

(१०२ )

हे दोऱ्ही नसल्यावर त्याला जन्म किंवा कर्मे लागत नाही अते
बेदा्थ जाणणाऱ्या लोक.नी निश्चयाने ठरविळें आहे.
सुपुप्तवज्जाग्रति यो न पद्याति । दय तु पर्यज्षापि चाद्रयत्वतः ॥
तभाच कुवेषापि निस्क्रियथ्ष यः। स आत्मवित्वांन्य इतीह
निश्नमः॥ (३१

अर्थः--गाढ झोवंत जसे द्याला ( दुसरें कांदी ) ज्ञान वसते
त्याप्रमाणेंच जातीमध्ये द्वेत ( पू्ववासनेमुळें मरपंच ) दिन
हवि ( त्यांत ते आसक्त होत न होतां ) अंद्वेतच आहि. त्याप्रमा-
शेंच पूर्वीममा्णच नित्य कर्म ( स्नान वगैरे ) करीत असूनही
कोणच्याही| कर्माविषयीं वासना नाही. आत्म्याचे पूणे शान झारे
असल्यामुळें आत्म्याशिवाय इतर काहीं नाही असा त्याचा दृढ
निश्चय असतो.
इतीदमूत्त॑ परमाथेदर्शनं । भयाहि वेदांतविनिश्चित॑ परे ॥
विय्रुच्यतेडम्मिन्‌ यदि निश्चितो भवेत्‌ । न लिण्यते व्योम
इवेह कमाभेः ॥ १४ ॥ रि

अथेः-ऱह्याममाणे श्रेष्ठ पुरुषाभे काय हे मी वेदांतील वचनाचे
पूर्ण मनन करून दालविले, ह्याममाणे विचार करून जर इढबुद्रि

झाली तर भाकाशीममाणे कोणच्याही कमीचा त्याला संपर्क
लागणार नाही.

अथ इश्लिठ्ृत्वमकरणं
झर तन्यस्वरूपाविपयीं
श्षतृत्वं स्वत:सिद्ध जंतूनांच ततो5न्यता ।
अशानादित्यतोःन्यत्वं सदर्साने निवत्यंते ॥ १ ॥

९१०३),

*अर्थः--सर्व प्राणिमात्ांचें औैतेन्यरूप स्वतःसेद्ध आहे.
( त्याला दुसरे प्रमाण नको). पण अज्ञानामुळे दुसरा प्रकार
वाटतो. तू सत्‌ आहेस अर्स समजून घेतल्यावर ते अन्यत्व .
परतते ( झ्षणजे नाहीत होतें. )

एतावद्धधमृतत्वं न किंचिदन्यत्सहायकम्‌ ।
त्हानस्याति घुवच्छाखं सालिई कर्म वाधते ॥२॥
अथः-हे इतकेंच अमग्रृतत्व [ अमरपण ] होय अर्स वचन
मृहदारण्यकांत आहे, ज्ञानाला दुसर्‍या कशाची मदत लागत नाहीं,
अस्ता त्या ( वचना ) चा अथे समजावयाचा. कर्मे व त्यांची
साधनं ही मात्र बंघनाला कारण होतात.
सर्वेपां मनसो एतत अविशेपषेण पश्यतः ।
सस्य मे निविकार्य विशपः स्यातथंचन ॥ ३॥
अथेः-( जागूति किंबा स्वप्न ) दोन्ही अवस्थांमध्ये से
व्यापार करणार मन असतं, पण त्यविळीं मी पहाणारा अभिमान
सोडून साक्षीरूपार्न सर्व पद्दात असतो. अश! मकार विकाररदित
भसलेज्या मला विशेष ( अभिमान ) कसत वाटेठ.
मनोरं पनश्वेद स्वमवज्जाग्रतीश्ितुः ।
संप्रसतादे द्र्‍यासत्वात्‌ चिन्मात्रः सदेगोव्ययः ॥ ४॥
भर्षे:-स्वभामध्य पृत्तिसदित मन व जागूतीमध्यें दिषयाकार मन
असतें, पण त्यांना पदाणारा निराळा असतो. गाद झोपेत हा
दोन्ही प्रकारच्या मनाला ठिकाण नसतो. पण जिवन्मरूप, सर्वे-
व्यापी, नाशरहित आत्मा मात्र मसतो.
स्वप्न! सत्य ययावोधाद्‌ देहात्मत्वं तयेवच ।
भत्पज्तादेः ममाणत्व जागत्स्यादात्मवेदनाद्‌ ॥ ५ ॥

(१०४)

अर्थः--स्वम खरें वाटतं, ( कोठपर्यंत £ ) जागे झालो नाही
तोपर्यंत. त्याप्रमार्गच जाग़तीमध्य देहाविषयी ममता वाटते आधि
प्रत्यक्ष गोष्टी खऱ्या वाटतात, ( कोठपर्यंत ? ) आत्म्याचे ज्ञा
झाळें नाहीं तेथपयेत,
व्योमवत्सवैभूतस्थो भूतदोपैविवजितः ।
साक्षी चेता5गुणः शुद्धा अक्षैवास्सीति केवलः 1 ६॥

अर्थः-मी आकाशासारखा सर्वभूतमात्राच्या ठिकाणी असून
त्यांच्या दोषाची बाघा मला होत ताही. मी सवीचा साक्षी, चेतन्य*
रूप, शुणरह्वित, थुद्धु, निव्वळ अह्चच मी आहे.
नामर्पक्रियाभ्यो5न्यो नित्यमुक्तस्वरूपबासर ।
अह्मास्मा परे म्रत्म चिन्माभोई सदा5ददयः ॥ ७॥

अर्थः--मला नाम, रूप, कर्म यांचा संगंध नाही. माझे स्व
रूप नेहमी मुक्तच आहे. मीच आत्मा, श्रेष्ठ अय, चेतन्यस्वरूप,
शद्रितीय असा आहे,
अहं ब्रह्मास्मि कर्ता च भोक्ता चास्मीति ये बिदुः ।
! नष्ट शानकर्माभ्यां नास्तिकाः स्युन संशयः ॥८॥
अर्थ:--झरूप मला जे कोणी कती, मोक्ता मानतात! ठे
शान झाणि कन या दोन्हीपासून अष्ट होतात, ते अविश्वासी नार
होव यांत स्‌ंधय नाही.
घर्माघमेफळेर्योगः इष्टो5दृष्टो यमात्मन: ।
जय अझत्वुमप्यस्य मोल्षो ज्ञानात्तथेप्यतामू्‌ ॥९ ॥
कम क यानि फल ज सुखदुःख ते आत्म्याला नसून
पदात तसल्या अथीर्चे वचन धातठे आहे. त्या”

(१०८)

पमागेंच आर्मा जरी जकच आहे तशे ज्ञानाने मोक्ष मिळतो असे
शाश्वांत गृहीत घरले आहे.
या महारजनायास्ताः चासनाः स्वभदर्शिमिः |
तअनुऱयन्त एवेह ततोडन्यः केवलो धणेः ॥ १० ॥।
अर्थः-हळद छावून पिवळे केलेले वल्ाप्रमाणे ( जागृतीतील
गोष्टीच्या ) वासनांचा] अनुभव स्वझामध्ये हा घेतो. पण हा ज्ञान-
स्वरूप आम्मा त्यांच्याहून निराळा केवळ ( अवस्थात्रयराहेत ) आहि.
,* _ फोपादिव विनिप्कृष्टः कार्यफारणवर्जितः ।
यथासिईक्यते स्वभ तहूद्योद्धा स्वयंमभः ॥ ११ ॥
अर्थः-म्यानांतून बाहेर काढलेली तरवार जश भापल्या तेजाने
लकलक करते, त्यापमाणे स्वमामध्ये कार्यकारणांपातून निराळा
आत्मा पाहिला हणजे आत्मतजान प्रकाशतो.
आपेषार्‍्‌ प्रातिमुद्धस्य इस्य स्व्राभाविकं पदं ।
उत्त नेत्यादिवानयेन कल्पितस्यापनेतृणा ॥ १२ ॥
अर्यः-आाभासार्न करपना केलेल्या गोष्टी (नेति नेति ) हा तो
नाहीं जशा वचनांनी घालविर्या कषणजे हालवून जागा केठेल्या
ममुष्याप्रमाणे आत्म्याचे स्वाभाविक तवरूप दिसूं लागत.
महाराजादयो लोकाः माये यद्दर मकलिपवाः 1
स्वप्ने तद्ड्रर्‍य विद्यात्‌ रूपं चासनया सह ॥ १२ ॥
अर्धः-प्वप्नामध्ये राजा, प्रजा चंगरे सवे जता मीच नटलो
होतो, त्याप्रमाणे वासनेच्या योगानें मूते आगि अमूर्त असे दोन
प्रकारचे रूप होते अस समजावे.
देहलिंगात्मना कार्याः वासनास्टपेणा क्रिया: !
नेतिनेल्यादिस्पत्वात्‌ न मे कायो दिया कचिद्‌ 1१

1)

(१०६)

अर्येः--स्थूळ किंवा तूकषप्र देहाचा अभिमान होईल तेव्हांच
बासनांच्यामुळे कर्मे वडतात. परंतु तो मी नाहीं अर्स क्षणून त्या
दोन्ही देद्ांविषयी अहंकार टाळून पहार्ता जागूतीत किंवा स्वमांत
मी कांद्दींच क्रिया करीत नाहो. त
न ततोळ्यूतताशाऊस्ति कर्मणो ज्ञानहेतुतः |
मोक्षस्य प्लानहेतुत्वात्‌ न तदन्यदपेक्षते ॥ १५ ॥ ी
अर्थेः-करमे घडण्याठा मूळ कारण अज्ञान असल्यामुळें त्या
कर्मापासून मोक्ष मिळण्याची आहा नको. ज्ञानाच्या थोगानेंच
मोक्ष मिळणार, त्याला दुसऱ्या काची (मदतीची ) गरज नाही.
अश्रत चाभयं नात नेर्वायात्मा प्रियो मम ।
बिपरीतमतो5न्यथत्‌ त्यजेत्तत सक्रिय ततः ॥ १६॥
अर्थाः--मोक्षाच्या ठिकाणी भय नाही, दुःख नादी, इतर
गोष्टी (कांही) आत्मा नाहीत, मळा सवीपेक्षा म्रिय आत्मा माहे, रज
कुही ह्याच्याहून निराळें वाटेल, ते सर्वे त्या (वाटण्याच्या ) कर्मा-
सह ( आत्मा नव्हे झणून ) टाकून द्यावे.
अय पकाशपकरणं
[ आत्म्याचा ] झोप
मकाशस्थं यथा देई सालोकमाभिमन्यते ।
द्रशभास वथा चिचं द्रष्टाइमिति मन्यतते |! १ ॥
अर्थः--उजेडांत असलेला देह [ दुसऱ्याने मक्षासेत द्दोत
अवून ) प्रकाश देतो असें जसं वाटते त्याप्रमाणेच (द्रशजो)
. हम्मा त्याचा आभास शासछे अंतःकरण मीच पहाणारा अंस
दघत मते.

(६ १०७)

यदेव चइ्यते लोके तेनाभिततत्वमात्मनः ।
अपद्यते ततो मूढ! त्तेनात्माने न विन्दाति॥ २॥
अर्थः-ज्या सृष्टीत जे दिपले क्षणून वाटतें ( त्याच्याहून
झापण निराळे आहा असें न मोळखून ) त्याच्याशी तादात्म्य
, पावर्तो, हणून मोहांत पडून आत्म्याचे ज्ञान होत नाही. *
दशमत्य नवासमत्वभतिपत्तिवदातमनः ।
(द्श्येपु तद्रदेवाये मूढो लोको न चान्यया ॥३॥
अर्थः मूळचे ] दददाजण असून नवापासून [दहावामी ]
निराळा न ओळसल्याप्रमार्ण [ बुद्धीच्या ठिकाणी ] दिसलेल्या
गोष्टीमध्येंच आपण झाहें असें या लोकांना वाटतें.
त्वं कुरु त्वं तदेवेति प्रत्ययावेककालिकी ।
एकनीडी कथ स्पातां विरुद्ध न्यायतो वद ॥ ४॥
अर्धैः-तूंच आत्मा आहेस. आणि तूं कमे कर अपे दोन्दी अनु«
मव एकाच वेळी कसे येतील ! न्यायाने पहाता एकमेकांच्या उळट
थमलेत्या गोष्टी एकाच ठिकाणी कश्या राहे शकतील £
देहाभिमानिनो दुःखं नादेइस्य स्वभावतः ।
स्वापवत्ततमहाणाय तत्त्वमित्युच्यते इशेः ॥ ५॥
अथेः-जो शरीराचा अभिमान घरील त्याठा दुःख होतें, देहाचे
तादात्म्य सोडील त्याला दुःख माही, हा आत्म्याचा स्वमावच
झाहे. स्वमांतस्या गोष्टी ( जागृतीत अभिमान सोडल्याप्रमाणें )
सोडान्या क्षणून तोच तूं आहेस असे आत्म्याविषयी ज्ञान ( बुती-
मध्ये ) सांगिते आह.
इशेर्छाया यदारूदा मुखठायेव दशेने !
पश्यंस्त पत्ययं योगी दृष्ट आत्मेति मन्यते ॥ ६॥

(१०८)

अर्थः-आरशांत पडले तोंडाचे प्रतिबिंब पाहून मी आपले
तोंड पाहिठें असे असे हणतो त्याप्रमाणे चेतन्याचें मतिबिंब
( अंत:करणात ) पाहून त्या अनुभवावरून मी आत्मा पाहिला
असं कित्येक योगी ह्मणावेणारे लोक हणतात.
तं च मूढ॑ च यद्यन्यं प्रत्यय वेत्ति नो दरी: ।
पि वि
स एव योगिनां श्रेष्ठी नेतरः त्याज्ञ संशयः ॥७॥
अथेः-हा मोहामुळे उत्पन्न झालेला आत्मज्ञानाचा अंतःकरणात
झालेला अम जो जोळखीठ तो पूर्ण शान्यामध्ये अत्यंत आवडता
होईल यांत संशय नाही.
विज्ञातेयंस्तु विज्ञाठा सत्वमित्युच्यते यतः ।
सस्मादनुभवस्तस्य वतो$न्यो5युभत्रो मूपा 1 ८॥

अर्थः--ज्ञानाला जो जाणगारा तो तूं अद्त श्रती सांगते, हा
सनुमब त्या योग्याला येईल. त्याशिवाय इतर अनुमव
खाटा समजावा,
हशिख्षे सदा नित्ये दर्शनादर्शने मयि ।
कथ स्यातां ततो नान्य इप्यते$नुभवस्ततः ॥ ९ ॥
अर्थः--मी सदासवैकाळ ज्ञानस्वरूप असल्यामुळें ज्ञानू किंवा
सज्ञान (नवीन ) माझ्या ठिकाणी कोठून येणार? यामुळे त्या
(ज्ञाना ) शिवाय दुसरा अनुभवच ( संभवत ) नाही.
यत्त्यस्तापो रवेदेंदे इशेः स विपयो यथा ।
अभी पस्तददेवेह दृशेः स बिपयस्तया ॥ १० ॥
सा 1 जाग्यावर उमे राहिल्यामुळे देहाला सूर्याचे र्ण
चव असही ती जागा तापदायक म्हणून दा घरून बसती.

९१०)

त्याप्रमाणे अंतःकरणांत विषयाचा ताप झाल्यामुळें त्या आल्याला
त्राप झाला असे तो मानूं लागतो.
मातिपिद्धेदमशा ज्ञः खामिबेकरसो5डयः ।
नित्यपुक्तस्तथा शुद्धः सो$ह ब्रह्मास्मि केवल: ॥ ११॥
अथः-इंद [हा] चा जो अंश [ अहं ब्रह्मास्मि ] या वा-
क्यांत आहे तो टाकून द्यावा, द्मणजे ज्ञानपूरण, अद्वितीय, आका-
झाप्रमाण सवेत्र सारखा, सदोदित मुक्त, निप्पाप केवळ अक्ष
मीच उरेल, , टं
विज्ञातुर्नब विज्ञाता परोन्यः संभवत्यतः ।
विज्ञाता$्हं परो पुक्तः सवभूतेपु सवदा ॥ १२॥
अर्थैः-जो सर्वाचा ज्ञाता त्याला जाणणारा प्रा निराळा अ-
सण संभवनीय नाहीं, मी सर्वात श्रेष्ठ, सवेश, सर्व भूतांचे
ठिकार्णी रहाणारा, मुक्त असा मी आहे. जी
यो वेदाळप्दष्ठित्वे आत्मनोडकतृतां तथा _।
मपरह्मवित्त्व तया मुक्तवा स आत्मज्ञो न चेतरः ॥१२॥
अभै;-मी त्र्न जाणणारा आहे. असला अभिमान न धरता
भ्ञापली इष्टे ( ज्ञान ) सगळीकडे चालते व आपण कतेन्यराहित
आहे. हे ज्ञान ज्याला झालें तो आत्मज्ञानी, दुसऱ्याला तें ज्ञान
झालें नाही अस समजावे. र
ज्ञातेबाहमाविशेयः शुद्धो मुक्तः सदेत्यांपे ।
बिवेकी प्रत्यसो पुरे ड्यत्वाज्ञा्वान्‌ यतः ॥१४॥)
अधै:--मी ज्ञाता, दुसऱ्याला न जागतां येणारा, निष्पाप,
सदा मुक्त जाई. युदीला जो अनुमव येतो, तो हदय झणून ना.
शिबंत आहे असा विचार करावा,

(१०८)

अर्थः-आरझांत पडलेळे तोंढाचे प्रतिर्बिब पाहून मी यापलं
तोंड पाहिलें अर्स जते हणतो त्यामधार्णे चैतन्याचे मतिविब
( अंतःकरणांत ) पाहून स्या अनुभवावरून मीं आत्मा पाहिळा
अस कवित्येक योगी हझणाविणारे लोक हणतात.
त॑ च मूर च यद्यन्यं पत्ययं वेत्ति नो दशेः !
स एव योगिनां श्रेष्ठी नेतरः स्यान्न संगयः ॥७॥

अथ:-हा मोहामुळे उत्पन्न झाठेला आत्मज्ञानाचा अंतःकरणात
झालला अम जो मओोळखील तो पूणे ज्ञान्यामध्य अत्यंत आवडता
होहेल यांत संशय नाही.
विज्ञातेयेस्तु विज्ञादा सत्वमित्युच्यते यतः
सस्यादनुभवर्तस्य ततोडन्यो5्चुभबो मूपा ॥८॥

अरथः-रजांनाला जो जाणणारा दो तूं अस श्रुती सांगते. हा
अनुमव त्या योग्याला येईल. त्याशिवाय इतर आनुमव
खाटा समजावा,
इृशिरूष सदा नित्ये दर्शनादर्थने मयि ।
कथ स्यातां ततो नान्य इप्यते$नुभवस्ततः ॥ ९॥

अर्थः--मी सदासवैकाळ ज्ञानस्वरूप असल्यामुळे ज्ञान किंवा
सज्ञान ( नवीन ) माझ्या ठिकणी कोटून येणार? यामुळे त्या
६ ज्ञाना ) श्रिवाय दुसरा अनुमवच ( संभवत ) नाहीं.
यस्स्यस्तापा रवेदेे ब्येः स विषयो यया ।
भमा ह हसे स िपंयतचया ॥ १८ वा
राहिल्यामुळे देहाला सूर्याचे
क देव अमतीह नो जागा तापदायक म्हणून दा धरून बसतो.

(१०९)

त्याप्रमाणे अंतःकरणांत विषयाचा ताप झाल्यामुळे त्या आत्म्याला
वाप झाला असे तो मानूं ठागतो.
भातिपिद्धेदमश्या ज्ञः खमिवेकरसो5ट्यः ।
नित्पमुक्तस्तथा शुद्धः सो$इं अह्मास्मि कवलः ॥११॥
अर्थः--इदं [हया ] चा जो अंश [ अहं अह्मास्म ] या वा-
कयांत आहे तो टाकून द्यावा, हणजे ज्ञानपूर्ण, अद्वितीय, आका-
शाप्रमाणे सवेत्र सारखा, सदोदित मुक्त, निप्पाप केवळ ज्ज्ष
मीच उरेळ, धं
विज्ञातुर्नव विज्ञाता परोन्यः संभवत्यतः ।
.बिज्ञाता$ह॑ परो मरुक्तः सवभूतेपु सवदा ॥ १२॥
अर्धैः-जो सवीचा ज्ञाता त्याला जाणणारा दुसरा निराळा अ-
सगे संभवनीय नाहीं, मी सवीत श्रेष्ठ, सवेज्ञ, नेहमी सर्व भूतांचे
ठिकाणी रहाणारा, मुक्त असा मी आहे. _ :
यो वेदालपदष्टित्वे आत्मनो$कतृतां तथा ।
प्ह्मवित्त्व तया मुक्तवा स आत्मजो न चेतरः ॥१३॥
अर्थः-मी त्रज्ष जाणणारा आहे असला झभिमान न घरतां
ज्ञापली दष्टि ( ज्ञान ) सगळीकडे चाळते व आपण
आहे. हे ज्ञान ज्याला झालें तो आसमज्ञानी, दुसऱ्याळा ते ज्ञान
झाठे नाहीं असं समजावे. _
ज्ञातिबाइमावेशेयः अरद्धा सुक्तः सदेत्यापे ।
विवेकी प्रत्ययो बुद्धेः चश्पत्वाज्ञाद्यवान्‌ यतः ॥१४॥
अधैः-मी जञाा, दुसऱ्याठा न जागतां येणारा, निष्पाप,
सदा मुक्त आह. युद्धीडा जो अनुमव येठो, तो रय कझणून नार
शिवंठ आहे असा विचार करावा,

९११०)

अद्धप्ता लात्मनो दष्टिः नोत्पाचा कारकेर्यतः ।
दृद्यया चान्यया दृष्ट्या जन्यता$स्याः मकरिपिता ॥१५
अथेः-मात्ययाचें ज्ञान कधींच लोप पावलेलं नसत, झणून
दुसऱ्या साधनांनी उत्पन्न व्हावयाचे नाही. दुसर्‍या हदय पदाथीच्या
ज्ञानाच्या साहाय्यांने त॑ ज्ञान उत्पन्न होतं असे झटलं ही. केवळ
कल्पनाच अद्दि. प ) री
देहात्मयुध्यपेक्षत्वात्‌ आत्मनः क्तृता मृपा ।
नथ फिचित्‌ फरोमीाति सत्या बुद्धि जमांणना ॥१६॥
अथेा-देहाला आला माचून त्या आत्म्याच्या ठिकाणी जो
फर्तेपणा छावला तो खोटा. मी कांद्दींच करीत नाहीं, हे स्मृति"
गचन खरें, भमाणावरून ही बुद्धि सिद्ध झालेली समजावी.
कर्ब फारकापेक्षं अकतेत्ये स्वमावतः 1
कता भोक्ताति विशञानं मृपेवाते सुनिश्चितम्‌ ॥ १७॥
अर्थः-क्तेपणा नसणे ही आल्याची सहजरिथति आहे, त्याला
उपापीच्या संघाने कर्तेपणा लावतात. मा कती, मी भोक्ता अशी
नी जाणीव ती निःसंशय खोटी,
एवं श्याखानुमानाभ्यां स्वरूपे$्वगते सति ।
निथोज्या$हमिठि हेपा सत्या बाद्धेः फर्थ भवेव ॥१८|
अथः--द्याममाणें शाखाबरून भागि अनुमानांने झाल्याचें
रूप समजल्यानंतर मळा अमूक एक केळं पाहिजे शा मकारची
कर्पना खर कशी होईल ? | असें मनांत येण्याचे कारणच
रष्ाणार नादी, ]
चया सरयोन्तर॑ घ्योम घ्योज्नोप्यभ्पन्तरो पदम ।
निर्दिकारोः्चः शद्यो$्जरो पक्तः सदाद्यः ॥. १९॥

(१११)

अर्थः आकाश सीना आंतून चाहेरून व्यापून नाहे;
तसा मी तर आकाझालाहि व्यापून आहें. मी विकाररहित, त्थिर,
निप्पाप, वार्धकयरहित, मुक्त, सारांश अद्वितीय अस्ता आहें-

अथ अचक्ष्टमकरणं
इंद्रियांचा संबंध नाहो.
अचशुद्वान र्टिर्मे तयाध्याचस्य का श्रुतिः ।
अवाकत्वान तु वाक्तेः स्यादमनस्त्वान्मतिः कृतः ॥१॥
, अर्थः-मला डोळेच नाहीठ मग मी पाहणार काय, कानच
नाहोंत मग ऐकूं काय येणार, वाणीच नाहीं मग बोलणार काय,
मनच नाही मग विचार कसला करणार १
अप्राणस्य न कमोस्ति बुध्यभावे न बेदिता ।
विद्याविधे ततो न स्तः चिन्मात्रज्योतिषो मम ॥२॥
अथेः--मलठा प्राणच नाहींत मग मी कमे काय करणार, बु-
द्विच नाही मग जाणीव कसली, चैतन्य प्राशरूप मी असल्यामुळे
शान किंवा अज्ञान या दोहोंचाही मला संपर्क नाही. -
ळक आद कूटस्यस्याविचालिनः ।
अमृतस्या प्तरस्येवे अ्रीरस्य सवेदा ॥२॥
अ्धेः--मी नित्यमुक्त, निप्पाप, कूटस्य, बिकारराहित, मरण
नसलेला, अविनाशी, देह नसलेला त्या मला-
जिधत्सा वा पिपासा वा शोकमोही जरागृती ।
न वियन्ते्शरीरत्वात्‌ व्योमवतत ज्यापिनो मम ॥ ४॥
अर्थे--मूक, तहान, शोक, मोह, वार्धक्य माणि मरण ही

(.११२)

माहींठ. कारण जाकाशाप्रभार्णे सवे व्यापणाऱ्या मरा शरीर नस-
ब्यामुळे हे कांहींच (विकार नाहोत.
अस्प्शस्वातर पे स्टट्टिः नामिव्हत्वाद्रसजता ।
नित्यविशानख्पत्य शानाशाते न मे सदा॥५॥

अर्थः--प्पशेद्रिय मला नाहीं त्यामुळें स्पशर नाही, रसनेद्िय
( जिव्हा ) नाही, म्हणून रसाची चवच नादीं. नित्य पूर्ण ज्ञात हँ
माझं स्वरूप असल्यामुळे मला ज्ञान आणि अज्ञान हे विका
होतच नाहीत.
या हा त तयन्यानरसी इत्तिः चाधुप्का ख्परंजना ।
त्यमेवात्मनो दृष्टया निल्यया दृदमते हि सा ।॥1६॥
अर्थेः--डोळ्याच्या वारेने स्वरूपाकार आनेददायक जो मर
नाला विकार उत्पन्न होतो, तो नित्य शानपूर्ण आत्म्याच्या जाना”
पुळेंच समजतो.
तथाष्न्येंद्रिययुक्ताश्च या दत्तयो विपयान्जनाः !
स्मुती रागादिरूपाच केवलान्तर्मनस्यपि ॥ ७॥
अर्थः--य्याप्रमागेंच इंद्रियाशी संयोग पावल्यामुळे जपा बिपया*
कार पत्ती झाल्या त्या स्मरण, पेम, द्वेष वरे निव्वळ मनांत उतत
ह्ेणोर विर हे सर्व त्या झ्ञानामुळेंच समजतात.
व्पस्वद्रदन्पस्त्य दृर्यन्ते स्वमवृत्तयः ।
अर ेरिस्वतो नित्या धुद्धा$्नंताच केवला ॥ ८॥
तळ (चळ पय मनापासुन ज्या वृत्ती उठतात त्या ( त्यां
नात. ( दापमाणे ॥ आत्मा 9 त्या माल्याच्या आघारामुळे दिस"
अच जागृतीचा] प्रकार समजावा, ) तेन्हा /पादणारा

_ ९६ ११३)

( आला ) त्याची दृष्टि ( ज्ञान ) मात्र नित्य, शुद्ध, अनंत, नि-
र्भळ असणार.
अनिल्या साउ$विशुद्धेति गृद्यतेञञाविवेकतः ।
त्सखी दुःखी तथा चाई इडययोपाधिभूतया 1 ९॥
अर्थ -विचार केला नाही झणजे त्या ज्ञानाला उपाधीमुळें अ”
नित्यपणा आणि मलीनपणा येतो आणि मग मी सुखाचा किंवा
दुःखाचा अनुभव घेतो असें वाटते.
मूढ॒या पूड इत्येद भुडधया श्राद्ध इत्त्ापे ।
मन्येते सरेलोकाञ्यं येन संसारमूच्छाते ॥ १०॥
, अथः-नोा अत्मा उपाधिमुळे मोहीत होऊन मूख बनतो, नि.
गळ वृत्त झालं, हणजे शुद्ध वतेन करतो, अर्स सवे लोकांना वाटते
आणि त्यामुळें जन्ममृत्यूंचा फेरा पाठीस लागतो.
अवक्षुष्कादिद्यासोक्ते सवाद्याभ्येतरे त्वजमू ।
नित्यपुक्तमिहात्मान मुपश्रुश्वेत्सदा स्मरेत्‌ ॥ ११॥
अर्थेः-च्ु वैगरे इंद्रियांपासून निराळा तूं आहेस वगेरे शाखांत
पोहेतरें ओह तसा, आंत बाहेर सवेत्र भरलेला, जन्मरदित, सदो.
दित मुक्त आपण आहें अस अनुसंधान यक्षुक्षन नेदमी ठेवार्ये,
भचवुप्कादिशासाज्य नेद्रियाणि सदा मम ।
अप्नाणो एमना. शुभ्र इति चाथर्वंणे वचः ॥ १२॥
अर्धः-शृददारण्य उपनिषदातील अचतुप्क वोगरे वचनावरून
भजा इेंद्रियाचा संबंध नाही. भी. प्राण नाही, मो मन नादी, मी
निप्याप आदे, अशा जभोरचे वचन सुण्डक उपनिपदांत आहे.
झन्दादीनामभावच थ्र्यत मम फाठफ ।
अम्ाणो प्रमनां यम्मानू अविकारी सदा हझाइम्‌ ॥१३॥,

क

(११४)

अर्थ'-दठद धोरि ( पंचमूताचे धम ) मला लागू नाटींत अते
काठक उपनिपदात सागितळे आहे. मी प्राण नाही, मन नाही
वैगेरे वचनावरून गला कोणचादी विकार नाही, हॅ ठरतें
विक्षेप नास्ति तस्मान्मे न समाथिस्तता मम |
विक्षपो वा समाधिवी मनस. स्याद्रिकारिण॥ १४॥
अर्थ “त्या म्थितीपासून विक्षेप ( काही बदऊ ) होत नाही.
मग पुन, समाधि हणायची कशाला, विक्षेप क्रिवा समाधे द्या
वह्या विकार पायणाऱ्या मनाच्या आहेत.
अमनत्कम्य शुद्धम्य कथं तत्म्यादद्रयं मम!
अमनस्त्वाविकारित्रे विदेहव्यापिनो मम || ९५॥
अर्थः-मला मन नाहीं, मो निप्याप भादे, मग माझ्या ठिकाणी
द्वैत कसे उत्पन्न होईल मो सवे ञ्यापणारा असल्यामुळं मला मैन
नाहीं आणि विझारहि नाहीं.
इल्लेतद्यावद्ञातं वावः्कार्थ ममाभयत्‌ ।
निल्यमुक्तस्य शुद्धस्य वुद्धत्यय सदा मम ॥ १६॥
अर्थे.--मी नित्य, शुद्ध, बुद्ध, आहे; ह्या वर सागितश्या
प्रकारच ज्ञान जोपर्यंत झालें नाही, तोपर्यत महा क
लागलठें होर्ते.
समाविर्वा$प्माधिवा वार्य चान्यत्‌ कुतो भवेत्‌!
मां हि ध्यात्या बुद्धवाच मन्यन्वे छवळृत्यतामू ॥(७॥
अर्थ आहे ध्यान करून माझे शा करून येथे हेच कय

स्देस्व सस युधुक्ष समजतात. मी समाविस्थितीत अहो वा मम
सडा दुसर कारही क्तेज्य असणें संभवेल कहर

( ११५)

आहै मह्यास्पि सर्वो$लि शद्धा बुद्धो$्म्यतः सदा ।
अज्ञ! सदैत एवाई अजरसश्राक्षयोभ्यतः | १८॥
अर्थः-मी जश्न आहे, मीच सर्व आहे. ( माझ्यावांचून दुसर
शादी नाही ) मी नित्य, शुद्ध, बुद्ध आहे. मी जन्मरहित आहे,
झोणत्याही प्रकारें मला बार्घदय येणार नाहीं, मी क्षयरदित, मृसयू-
रहित भाई.
मदन्य! सरवभूतेप योद्धा काश्चिन्न विद्यते!
झमाध्यक्षप साक्षीच चेता नित्यो5्युणा5ट्य*॥ १९
अर्थः:-सर्व प्राणिपात्रांमध्ये माझ्याशिवाय जाणणारा दुसरा
कोणी नादीं, सपे फर्भ मठा फळत असून मी त्यांत जासक्त नाही,
अतन्यरूप मी आहे. नित्य आहे. गुणरहित आहे, अद्वेत आहे.
न सथ्याहं न चासच्च नोभय केवलः शिवः ।
नम सेथ्या न सात्रेधी नाहवो सवेदा दशेः॥ २० ॥
अथेा--मी सद्‌ नाहीं, असद्‌ नाही, दोम्दीच्याद्रन मी ति-
राळा केवळ कल्याणरूप आहे. नेहमी ज्ञानस्वरूप गजला राज,
दिवस किंवा दोदीचा संथि असा कालभद नाही, (झव जागती
बोरे अवस्मा नाहदीत. ) री
सये मतिवियु्त यंत यथा क डड ती 1]
तेनाप्यासमे विनाभू्त मह्षेवाह ठयाद्र्‍यं ॥ २ ॥
अधै:-सये रदम पदाभीून निराळे भाकाच मत्पेत पक्ष्म भ
सून त्याच्या तोडीचे दुसरे कांदी नाही, त्याप्रमाणे आतां हया
साकाशांच्या पलीकडे, स्य भूतपदार्थाहन निराळा शमा मी अल
नाद, त्या मला उपमा चायडा दुसरे कांदांच नाही.

९ ११४)

अर्थः-शळ्द वगेरे ( पंचभूतांचे घम ) मला लागू नाडीत थं
कोठक उपनिषदात सागितळे आढे. मी प्राण नाही, मत नाही
बैगरे वघनांवरून मला कोणचादी विक्रार नाही, टे ठःने.
चिक्षेपो नास्ति तस्मान्मे न समाथिस्तता मम ।
विक्षपो चा समाथिवी मनसः स्याद्विकारिण] १४॥
अर्थः-तत्या स्थितीपातून विक्षेप ( करांदी बदळ ) होत नाही.
मंग एनः समाधि ह्षणायच्ती कशाला. विक्षेप किंवा समाधे हया ब
बस्था विकार पावणाऱ्या मनाच्या आहेत.
अमनस्कम्य भुद्धम्य फ्थ तत्म्याद्द्रर्‍य मम ।
अपनस्त्ाविकारित्रे बिदेइव्यापिनो मम ॥ १५॥
अर्थः-मळा मन नाहीं, मी निप्याप आहे. मग गाझ्या ठिकापी
कसें उत्पन्न होईल. मी से व्यापणारा असल्यामुळे मला मंत
नाहीं आणि विझारद्वि नाही.
इलेतद्याबदज्ञाने तावत्कार्य ममाभवतू ।
नित्यपुक्तस्य शद्धत्य इद्धस्यच सदा मम ॥ १६॥
अथेः-मी नित्य, शुद्ध, बुद्ध, आहे; ह्या वर सांगितल्या
पक्रारच ज्ञान जापर्यंत झाळे नाही, तोपर्यत मला $
रागठें होतें.
संमाविरबाडसमाथिर्या वार्य चान्यत्‌ कुतो भवेत्‌ ।
मां हि ध्यात्या बुद्धवाच मन्यन्ते कृतकृत्यताम्‌ ॥१५॥
अर्थः-माझे घ्यान करून माझे ज्ञान करून घेग हेच क्य
गल दी हणणे महे के
क कतः ण सुमवेठ कस !

( ११७)

अर्थ;-उपनिपषदांतीठ सार काहून ते विस्तारेकरून मीं सांगि-
तळे. गुरुपरंपरेन उपदेश घेतलेल्या पुरुपानं हे संन्यास घेतठेल्या
शिप्याला सांगावें. पण तो शिप्य शभादिपट्कसंपक्न सावा,

अथ स्वभस्मृतिमकरणे
स्वभ आणि स्मरण यांचे साम्य.
स्वमस्पृत्योघेटादोह रूपाभासः प्ररश्‍्यत ।
खरा नूनं तदाकारा धीदंषटेत्यनुमीयते ॥ १॥
अर्थः-स्वमतांत किंवा आठवणीच्यादेळीं घट वगरे पदाथीचे

रूपाचा भास होतो, आणि त्यावरून पूर्वी त्या प्रकारच्या आकाराचा
मुद्धाला संस्कार झाला भरसावा, तसला पदार्थ पूर्वी पाहिला असावा
असा तक हाता. चि

भिक्षामटन्यथा स्वभ इष्ठो देहो न स स्वयं ।

जाग्रदद्व्यात्तथा देहात द्रष्टत्वादन्यएव स:॥ २॥
_ अर्थः-स्वमञामध्ये भिक्षकरितां न शरीर हिंडत होतें त कांही
तो स्वतः नव्हता. त्यापमाणे जागृतीमधल्या देहाला पहाणारा त्या
देद्दाहून निराळा असला पाहिजे.

मूपासिक्त॑ यमा ताग्रं तानिभ जायते तथा ।

रूपादीन्व्यापवचिचे तश्निभ च्व्यते धवम्‌ ॥३॥

अर्थः-( विस्तवाने वितळठेलं ) तांबे ज्या मुषीत टाकावे तिच्या

सारखे बनर्ते, त्याप्रमार्ण रूप वगरे विषयांत गढलेळें अंतःकरण
त्या विषयासारखें होते यांत संशय नाही.

व्यंजको चा यथा लोको डयइ्ग्यस्याकारठामियात्‌ !

सर्वार्भिव्पंजकत्वाद्धीः अर्थाकारा मच्झ्यत्ते ॥ ४॥

(११६६)

मपात्मा ख्वतआत्मेति भेदो च्योज्लो यथा भवेत्‌
- एकत्य सुपिमेदेन तथा मम विकटिपतः ॥ २२॥
अथी-मी आत्मा आणि माझा आत्या असा जो कोणी मेत
प्रानतांत तोहि कल्पनेचाच ( खरा नव्हे ),. आकाशाठा भई
पाडून त्याचा तुकडा काढला असें होईल कां कर्थी
भेदोड्भेदस्तथा चेको नाना चेति विक्रटिपतः |
शेयं शात. गतिगेता मय्येकस्मिच्‌ कृतो भवेत॥ २१॥
अर्थः-भेद आहे आणि भेद नाही, पक आहे किंवा अ
आहे, गी जाणणारा व जागिबेचा बिपय, मी गवि थाणि जाणा
ह्षाप्रमाणे सवे कल्पना आहेत. माझ्या तोडीचा दुसरा कोणी बत”
ह्यामुळें दे सवे होणार कर्से £
न मे हेय न चादेये अविकारी यतो ह्हमू ।
सदा पुक्तस्तथा शद्ध: सदा पुद्धो5युणोडदयः ॥ ९४॥)
अर्थः-मला काही [ संसार बगैरे | टाकावयाचा आ
(क्षत ) मिळवायचे आहे असा काहींच प्रकार नाही. काग
आाझ्यांत कांहीं विकारच व्हावथाचा नाहीं, मी नित्यमुक्त, १
अद्वेत, सदा शुद्ध घुदध असा आहे. *
इल्येवं सवेदात्मानं विद्यात्सवे समाहितः | .
बिदित्वा मां खदेहस्थ कपिमक्ती धुवो भवेत ॥२५॥
अथेः-द्षाप्रमाणे सबंदा आपल्याविषयी चिंतन करांत, अन!
सवे गोष्टींचा त्याग करावा. आपल्याच देहांत रहाणाऱ्या आपल्या
आपण ओळखल्याने सर्वज्ञ होऊन कायमचा मुक्त होशील,
वेदार्थो निश्चिती ह्येप समासेन मयादिवः |
न्यासिभ्यः प्रवक्तच्यः द्यांतिभ्यः श्िष्टयुद्धिना ॥२९॥

(११७)

अर्थः-उपनिपदांतील सार्‌ काहून तं विस्तारंकरून मीं सांगे-
कोप धन क कर

तें. गुरुपरंपरेनं उपदेश घेतळेल्या पुरुषानं है संन्यास घेतलेल्या
शिष्याला सांगावें. पण तो शिष्य शमादिपट्कसंपक्न असावा.

अथ स्वभस्पृतिमक रणे
स्वप्त आणि स्मरण यांचें साम्य.
स्वमस्मृत्योधंटादेहि रूपाभासः प्रश्‍श्यत ।
पुरा नूनं तदाकारा धीदृऐेत्यनुमीयते ॥ १ ॥
अर्थः-स्वम्तांत किंवा आठवणीच्यादेळीं घट वरे पदाथीच
रूपाचा भास होतो, आणि त्यावरून पूर्वी त्या मरकारच्या आकाराचा
मुद्धीला संस्कार झाला असावा, तराला पदाथे पूर्वी पाहिला असावा
असा तके होतो. ।
भिक्षामटन्यया स्वभे इटे देहो न स स्वयं ।
ाग्रदूदृश्यात्तथा देहात द्रष्टत्वादन्यएव सः॥ २॥
अर्थः-स्वमामर्ध्य मिक्षकरितां भे शरीर हिंडत होतं तं कांही
तो स्वतः नव्हता. त्यापमाणे जागृतीमधल्या देहाला पहाणारा त्य़ा
देद्ाहून निराळा असला पाहिजे. ही
मूपासिक्त॑ यथा ताश्रे तानिभ जायत तथा ।
रूपादीन्व्यामुवचित्त तश्निभ चव्यते धवम्‌ ॥३॥
अर्थः-(विरतवाने वितळलेले ) तांनें ज्या मुपीत टाके तिच्या
सारखें बनर्ते, त्याप्रमाणे रूप वगरे विषयांत गढलेठे

द होते यांत सं अंत:करण
त्या बिपयासारखें होतें यांत पग याह. र
च्यंजको वा यथा लोको च्यर्ग्यस्याकारतामियात
सवांथेड्पंजकत्वाद्धीः अर्थाकारा प्रइश्यते 1 प

( ११८ )

अथे -व्यजक जो आलोक तो व्यग्याच्या आाफाराचा हीत
[ उदाहरण आग्रि व्यजक तो ढोखडाच्या गोळ्याच्या व्य
ग्याच्या आकाराचा होतो ] ल्याम्रमार्गे बुद्धि दी सवे पदाधीदी
व्यजक ( दाखविणारी, अ्रद्षय करणारी ) असल्यामुळें ठी तयाला
पदाथीच्या [ विप्रयाच्या ] आकाराची बनते.
धोरेवार्थस्थरूपा हि पुंसा दृष्टा पुरापिच !
न वेरवग्े कथे पदपेत स्मरतो धाळृति कृत ॥५॥
अर्थ-मनुण्यानें पूर्वी पादिळेल्या पदार्थाच्या स्वरूपाची बुड
होत. नाही क्षणाबें तर. स्वमामध्ये किंवा आठवण होतांच तो
पदार्थ त्या आठतीचा [ डोळ्यापुढे ] कसा दिसू लागतो!
व्पंजकं तंदवास्या रूपायाफारद्द्यता ।
द्ष्टत्व च हेस्तद्वत्‌ प्राप्रि म्याद्धिय उद्धवे ॥६॥
अर्थ-ती बुद्धि त्या पदार्थाचे रूप आगि आकार घदून
गते हाळा बुद्धाचे व्यजरत्व झणावि. त्याप्रमार्गेच त्या विषय
बुद्धि उसन्न झाली असता आत्मा त्या बुद्धीमरध्ये प्रतिर्बिबित झ्ञाश
ह्मणजे त्याळा द्रशेपण प्राप्त होते
चिन्मात्रज्योतिपा सवो. सर्वेदेहेपु घुदधय ।
मया! यस्मात्मका्यन्ते सर्वस्यात्मा ततो ह्ाहमू ॥ ७1
अर्भा-सर्व देहाच्या मधल्या स्य नुद्धीना आय्य! सेतन्यपरकरा
मी प्रकाशीत करतो ह्यावरून सर्वांच्या अतयोमीं
मीच आहे
करणं कमे कृतीच भिपाखमे फलं चधी ।
नाप्रत्येव यतो दृष्टा दृष्टा नस्पादतोड्य्यया ॥८॥
अथे -स्वमामध्यें करम, त्याची सापर्ये, करणारा, किया थाषि

( ११९ )

त्यांचे फल ही से वुद्धिच ( सोंगे घेते ) बनते, त्याप्रमाणे जागू-
तीमध्ये होते ब या सवीला पहाणारा असतो, तेव्हा तो. पहाणारा
त्याहून निराळा असला पाहिजे. र
बुद्धधादीचां अनात्मत्वं हेयोपादेयरूपतः
हानोपादानकतात्मा न त्याज्यो नच ग्रह्मते ॥९॥
अर्भैः--बुद्धि वगेरे ( कपडयासारख्या ) वाटेल तेव्हां टाकता ये-
तात, घेता येतात, यावरून त्या आत्मा नव्हे. पभ हूँ घर्णव टाकण
करणारा जो आता, त्याला टाकणारा क्रिवा घेणारा दुसरा कोणी नसतो.
सवाह्याभ्यंतरे शुद्धे भज्ञानेकरसे घने ॥
वाह्यमाभ्यन्तरं चान्यत्‌ कथं हयं प्रकल्प्पते ॥ १०॥
अर्थ:-बहिरून आंतून निर्मळ, केवळ ज्ञानस्वरूप, सव पूर्ण
अशा आल्म्यापैक्री बाहेरील आंतोळ टाकण्यासारखे काय आहे.
य आमा नेति नेतोति परापोहेन शेषितः
स चेठ्ठह्मविदात्मेष्ठी यतेतात.परं कथं ॥ ११ ॥
अ्थे'-दुमभ्या सव वस्तु मात्मा नव्हेत झणून टाकून दिल्यावर
चाकी उरलेठी मात्मवस्तु ज्ञान्याची अत्यंत म्रिय होणार, ती टाक-
ण्याला ततो आणली प्रयत्न कसा करीळ £
अशनायायतिक्रान्तं जसषेवास्मि निशतर ।
फापे शन. स्वा कशे चाहे विपणेदेव्भंजपता ॥१२॥
अर्भः--भूक वगेरे सहा विकार होत नाहीत सर्से अह्ष मी
पूर्णपणे आहे, मग तो मी कमे कणारा कुत्ता होदेन असा विचार
सत्वर करावा.
पारगस्तु यथा नद्याः तत्स्यः पारे यियासताति !
आलमशश्रेचया कार्य कठुमन्यादिदेन्डठि ॥ १३॥

( १२०)

अर्थे-नदी उतरून पलीकडच्या कांठायर गेलेला मनुष्य आणखी
पलीकडे जाण्याची इच्छा करतो काय? नाही, त्याप्रमार्गेच आत्मज्ञान
झाल्यावर कर्म करण्याची इच्छा रद्दाणार फशी.
झात्महस्यापि यस्य स्यात्‌ हानोयादानता यदि ।
न मोक्षाहेः स विजया वातो5ो बह्मणा घुरमू ॥१४
अथे '-_मात्मज्ञान झाठें हझणणाऱ्माठा जर घेण्यांदण्याची
(कतेब्याची )काही आशा राहीळ तर तो अद्मापासून अष्टता पावरा
आहे, तो मोक्षाला येग्प़र नाहीं असे समजावे.
साहित्य हि जगत्पाणाः तत्माज्ञाहरनिशव वा ।
सणशस्यापि न स्यातां कुतो मद्वविदोब्हय 1-५ ॥
अ्थः-( मग सध्या वगेरे नित्य कमेसुद्धां करणे नको कार्य
सूये व सवे तृष्टे दी सर्वे प्राग झगजे हिरण्यगर्भ (मायेसदित 1)
माहे. त्यामुळे त्याला दिवप्त सपला, रात्र आली वगरे संध्येच्ा
काळ उरत नाही, मग त्या हिरण्ययमीला जाणणारा जो ब्रसषवेचा
त्याठा हा कालाचा निषेध कुठुन असणार.
न स्मरत्यात्मनो ह्यात्या विशरेद्रा प्य्षप्तचित्‌ ।
_मनोपि स्मरतीत्येतत्‌ ज्ञानमज्ञानहतर्ज ॥ १६॥
अर्थ -बेतन्याचा विसर केंपींच पडत नसल्यामुळें अम़क्पांची
[ वेळची बँधरे ] भाठवण आहि फिंवा विसर पडला अर्म
होत नाही. मनाठा स्मरण होते हे ज्ञान सुद्धा अज्ञानापाधून
[ आबिचारामुळे | झाढेळे असते.
जातुरुंयः परो ह्यात्पा सो5विधयाकश्पितः स्मृतः ।
झो जेयया तात्मिर्‌ रज्ज्या सर्पे इवादर्‍य ॥ १४॥
असे --हो श्रेष्ट आत्मा झात्याच्या झानाळा विषय हेहेह

९१११)

( त्याला जाणतां येईल. ) असा असु तर तो अविद्यपातून झालिला
असे ठरे. ठे अज्ञान विद्येच्या योगाने घाटविल्यावर शिल्लक भ-
ह्वैत रद्दाणार. उदाहरण दोरीचे ज्ञान झाल्यावर सपेमरांति नाहींशी
होऊन दोरीच फक्त बाकी रहाणार.
कतृकमृफलाभावात्‌ सवाद्याभ्येतर शज ।
ममाहं वेत्ति यो भावः तस्मिन्‌ कस्य कुतो5भवव्‌ ॥१८॥
अर्थः-कतो, कमे, त्याचं फळ वगेरे आरम्याला कांहींच लागत
नाही. त्यामुळें आंत बाहेर पूर्ण, जन्मरदित अर्त आत्मस्वरूप आहे.
मग माझं ( ममता ) आणि मी ( अहूंकार ) हे विकार कोणाला
ब कर्से होणार र
आत्मा ह्यात्मीय इत्येप भावो$विद्याप्रकारिपतः ।
आतैकत्वे धसो नास्ति वीजाभाडे कुतः फलम॥१९])
अर्य:-आल्ययाचें अद्वेत समजल्यावर दा आता, हा आल्याचा
झसा भेद अविद्यपासून द्दोणारा तो कसा रहाणार. बीज जर मुळी
नसेल तर फल कर्ते येणार!
द्रष्ट भ्रोतू तथा मंतु विज्वात्रिव तदक्षरमू ।
द्रष्टायन्यन्न तयस्माद तस्माद्रष्टाइमक्षरम्‌ ॥ २० ॥
अर्थः-पद्ाणारा, ऐकणारा, विचार करणारा, जाणणारा एक
अविनाशी मप्तरूप आहे. त्या पद्दाणाऱ्या बैगरेशिवाय दुसरें फांदी
माही; त्यावरून माच पद्वाणारा अविनाशी अक साह.
स्थावर जेगमंचेव द्रष्टत्वादिक्रियायुतम्‌ ।
सवेमक्षरमेबातः स्बेस्यात्मापुरं त्वहम्‌ ॥२१॥
अर्धः-चबर जाणे अचर सभे पदार्थ पदाणाराच्या वरे क्रियेने
युक्त जाहेत. ( त्याच्याकडे त्या विषयांचे कर्तेपण येते ) त्याअर्थी”

( १२२ )

सर्व दिसते तेवढें अविनाशी अद्मच आहे. मीच सीच्या अंतयामी-
चा भविनाशी आत्मा आहे.

अक्कायेश्षपमात्मानं अक्रियात्मत्रित्याफलमू 1

[निमेमं निरहंकारे यः पश्याति स पद्यात ॥५२॥
.., अर्थः-ऱकार्य न होऊन कार्यीतळा श्रेष, किया न करून द्रि
येचे फल, ममत्वशूऱ्य, अमिमानवार्जत अते झापळें रूप जो पहातो
तो खरा ज्ञानी,

ममा हंकारयत्नेच्छा! शून्या एव स्वभावतः ।
आत्मनीति यदि ज्ञातं आध्यं स्वत्याः किमीहिते॥॥२२
अर्थे-आत्म्याच्या ठिकाणी स्वामाविकपर्णेच ममत्व, अभिमान,
यत्न, इच्छा वगेरे काहीं नाहीत, अर्ते ज्ञान जर ( पे ) शार्ठे,
तर मग स्वस्थ बस्ता, बिनाक्रारण कमे करण्याची खटपट क"
शाढा करता?
योई कतोरमात्मानं तया वेचारमेवच ।
वेचि नात्मशञ एवासो योञन्यथाशः स आत्मविव्‌ ॥१४
अर्थेः-मी आत्मा नो 1, जाणणारा अस ज्याठा वाटते, तो ज्ञानी
नव्हे, ज्याला ह्याच्यापेक्षां निराळें ( सर्वे क्रियाशूऱ्य अते ) ज्ञानं
झाल, त्याला भात्मस्वरूप कळळे खॉ.
यथान्यत्वेडपि तादात्म्य देहादिष्वात्मनो मतमू ।
तथाडकदुरविशञानात्‌ फलकर्मात्मतात्मन: ॥ २० ॥
स -डवामधाण दह चगेरे ( स्थूल गोष्टी _) आल्म्याहून नि"
धु प याधासामे आल्म्याचें तादाम्य वाटत, त्याप्रमाणे मी
1010000101)
दद्दाविषयी ) अम उत्पन्न ददोतो.

( १२२)

दृष्टि थ्रुतिमेतिशातिः स्वभे र्ट णनेः सदा ।
त्तासामात्मस्वरूपत्वात्‌ अतः मत्यक्षतात्मन: ॥ २६॥
, अयेः-पदार्णे, ऐकणे, विचार करणे, जाणीव वेगेरे इंद्रियाच्या
सवे वुत्ती स्वमांत सव शोकांच्या अनुभवास येतात. त्या सवीना
पहाणारा आत्मा असल्यामुळे च त्या दत्ता भात्मरूप असल्यामुळे
तो जणूं काय तेथे प्रत्यक्ष समजतो.
परलोकभयं यत्य नाल मृत्युभयं तथा ।
तस्यात्मज्ञस्य श्रोच्याः स्युः सत्नह्मेन्दा अपीभधराः॥२७॥
अर्थः-त्या ज्ञात्याला परलोकाची किंवा स्रृत्यूची भीठि , नसते,
त्याला असंदेव, इंद चगेरे महातमर्य असूनही ( विपयोपभोगांत
गुंतळेळे पाहून ) तुच्छ वाटतात.
इश्वरलेन किं तस्य अहन्द्र्येन चा पुनः ।
तृष्णा चेत्सवेतडिच्छन्ना सचदेन्योद्धवाञ्युभा ॥ २८॥
अर्थ:-सवे प्रकारच्या दैन्याठा देणारी, पापी अशी जी आशा
तती जर मूळासद्द तुटली ( पूर्ण वैराग्य झाळें ) तर मग त्यांचे
मोठे सामथ्ये, किंवा ब्रक्षपद्‌ आणि इंद्रपद यांची किंमत काय उरली.
अइमित्यात्मधीयो च ममेल्यात्मीयधीरपि ।
अभैशून्ये यदा यत्य स आत्म भवेत्तदा ॥ २९॥
अधेः --मोी आत्मा असा अहंकार आणि माझा मारा भतत
ममत्व हीं दोन्ट्ी व्य आहेत अस जान ज्या फोणाला होहेर् तो
आत्मज्ञानी झाला असे समजार्वे, नी
घुदघादो सत्युपाथीच तयासत्यविद्षेषता ।
यस्य चेदास्मनो हाता तस्य कार्य फय भवेत्‌ ॥ २०॥
अर्घः-जञागरती मागि स्वम या दोम्ही भवस्सांमध्यें बुद्धि वगैरे उ-

९ ११४)

पाधि असतांना थागे सुपुप्तीच्या वेळी त्या उपाधि नसतांना भामा
सवे ठिकाणी सारखाच आहे असे समजल्यावर कर्वग्य काहीच
उरे नादी.
भसख्रे विमठे व्योजि मज्ञानेकरसेःदये !
उत्पन्नात्मांधियो डूत क्रिमन्यत्कार्यमिप्यते॥| ११ ॥
अर्ये!-ज्ञानस्थरूप, अद्रितीय, निष्पाप, निप्कडक, आाकाराप्र
मारणे आत्मा भांहे भसे ज्ञान झाल्यावर करण्याच काहींच रादिठे नाश
आत्मानं सर्वभूतस्थं अभिजे चात्मानोःपि यः |
पईयक्िच्छत्यसो बून श्ीतीकतु विभावसुम्‌ ॥ ३२२॥
अर्थः-सवे भूतमाम्राच्या ठिकाणी मीच आत्मा भे असे क्ष
टल्यावर त्याला कोणी शु होईल अस झणणे क्षणे अग्नीचा
स्वभाव थडी उत्पन्न करण्याचा होई असे झणण्यासारखे भाहे
मज्ञामाणानुकार्यात्मा छायवाक्षादिगोचर ।
थ्यायतीबेति चोक्तो हि शुद्धो युक्त स्वतो हिस ॥२११॥
अर्य बुद्धि जागि माण ( ह्या उपापीती युक्त झाल्यावर )
भाच्याप्रभारणे आत्मा वागता, इद्रियाच्या ठिकाणी प्रतिर्बिबिन शा
हेडा आमा तीं ती ध्यान करण्याची थगेरे कार्ये करतो. अते जरी
घेदवचनातून आढळते तरी तो स्ग्मावत; निमेठ आणि मुक्तच आहे
अमाणत्यामनत््कस्य तया संसागणो गे: !
१ र वेन ह्त्य कथ कार्य भवेन्मम ॥ ३४॥
अथ -पाण आगि मन हाच्या जे क्रिया
र शान द्या दोहीच्या पलीकडे ] ग. निरव री आत्मा
छा कशाचा संसर्ग हायत नाही, तो आकाशाप्रमार्णे सरवीना

( ११५ )

व्यापून आहे. तो आत्मा मी आहे. मग आतां मला काय
कतैव्य उरे £ पक्त
असमार्थि न॒ पशयामि निर्षिकारस्य सवदा ।
जह्मणो मे विशद्धस्य शोध्यं नान्याद्रेपाप्मन' ॥ ३५ ॥
अर्थः-मी नित्य विकारराहित असल्यामुळें माझी समाधि नाहीं
असें मळा वाटत नाहीं. मी निप्पाप, निप्कलंक जद्म असल्यामुळे
कांदी शुद्ध व्हायचे राहिडें आहे अर्स उरलेडें नसते.
गन्तव्यंच तथा नेव सर्वगस्याचलस्यच ॥
नाोध्ये नाघसिरो वापि निप्कलस्यागुणत्वतः॥ २३६ ॥

अर्थः--मी स्थिर असून सववत्र भरठेला असल्यामुळे ( स्व
गीला बरे किंबा अधिरादिमागीने ) कोठें जावयाचे आहे असे
राहिळे नाही, मी सर्व संपूर्ण निगुण असल्यामुळें वर, खाली, पुढें,
मार्गे, बाजूला असा भाग उरलाच नाही.
चिन्मात्रज्योतिपो नित्यं तपस्ताश्मत्न विथते ।
कथ कार्य ममैवाद्य नित्यमुक्तस्य शिप्यते ॥ २८ ॥
अर्थ!--वैतन्यप्रकाश नेहमींच असल्यामुळें येथे अंधकार
किंबा अज्ञान रद्ात नाहीं. नित्यमुक्त असल्यामुळे ( सुक्त होण्या-
करतां ) कांहीं काण्यार्वे उरले नाही.
अमनस्कस्य का चिंता क्रिया बाऊनिंद्रियस्य का ।
अप्नाणी द्यमनाः शुभ्र इति सत्यं भुतेवेचः ॥ ३८ ॥
अधै:--मी मनातीत असल्यामुळे काळजी कसलीहि चाही.
इंद्रिमरहित असल्यामुळें किया नाहीं. सारांश पाणमनराहित भात्मा
हृ ग्रुतीचे वचन निर्दोष सिद्ध आहे.

९१२४)

पाघि असताना आणि श्रुपुसीच्या वेळीं त्या उपाधि नसतांना झाए्मा
सथ ठिकाणी सारखाच आहे अर्से समजल्यावर कर्तव्य कादींच
उरढे नाही
भसक्षे विमल व्योजि मशानेकरसेःदये !
उत्पन्नात्माधियो अत फिमन्यत्कार्येमिप्यते ॥ २१॥
अर्थ:-ज्ञानस्वरूप, अद्वितीय, निष्पाप, निप्कळक, आकाशा
मागें भात्मा आहे अर्से शान झाल्यावर करण्याचे काहींच राहिलें नाही
आत्माने सर्वभूतस्थं अमित्रे चात्मानो5पि यः )
पश्यज्रिच्छत्यसो नूनं श्ीवीकर्ती विभावपुम्‌ ॥ २२ ॥
अर्थी-सवे भूतमात्राच्या ठिकाणी मीच आत्मा आहे अर्से श्
टब्यावर त्याठा कोणी शब्ु होईळ. असे झण्णे हणजे अम्तीचा
स्वमाव भडी उत्पन्न करण्याचा हादेल अहे ह्षणण्यासारख माहे
मज्ञामाणानुकार्यात्मा छयिवाक्षादिगोचर ।
थ्यायतीवेति चोक्तो द्वि श्रद्धो मुक्त स्वता हिस ॥११॥
अर्थ -ुद्धि आगि प्राण ( द्या उपाधीनी युक्त झाश्यावर )
झ्याच्याप्रमाणे झात्मा बागतो, इंद्रियांच्या ठिकाणी प्रतिर्निंबिठ क्षा
लेला आत्मा ती ती. घ्यान करण्याची बगेरे कार्य कतो. अर्से जरी
बेदवचनातून आढळते तरी तो स्ग्मावतः निर्मल आणि मुक्तच आहे
अमाणत्यामनत्कस्य तथा संसर्गिणी हश: ।
च्योमवद च्यापिना हास्य कथ कार्य भवेन्मम ( ९४॥
अथे -प्राण आणि मन क्षाच्या विरहित [ क्षणजे किया
जाणि वा द्या कच्या पलीकडे ] असलेला नो ज्ञानखरूप माता
याचा सलग ळागत नाही, तो आकाशापरमागे सवीना

९ ११०)

व्यापून आहे. तो आत्मा मी आहि मग आतां मळा काय
करेव्य उरले £ प
असमार्थि न पड्यामि निविकारस्य सर्वदा ।
ब्नह्मणो भे विशुद्धस्य शोध्यं नान्याद्रिपाप्मनः ॥ ३२५ ॥
अथेः-मी नित्य विकाररहित असल्यामुळे माझी समाधि नाहीं
असे मला वाटत भाहीं, मी निष्पाप, निप्कलंक त्रह्म असल्यामुळे
कांदी शुद्ध व्हायचं राहिठे आहे असे उरलेळें नसते.
गन्तव्यंच तथा नेव सवेगर्‍्याचलस्यच ।
नोघ्ये नाधसिरो वापि निप्कलस्यागुणत्वतः|। ३६॥
अर्धेः--मी त्यिर असून सरयेत्र भरलेठा असल्यामुळे ( स्व-
गील वगैरे किंवा अ्थिरादिमागीने ) कोठें जावयाचे आहे अस्त
राहिले नाही, मी सवे संपूण निगुण असल्याघुळें बर, खाळी, पुढे,
मागे, बाजूला असा भाग उरलाच नाही.
चिन्माञ्रज्योतिपो नित्यं तमस्तास्मत्न विद्यते ।
कथं कार्ये ममेवाद्य नित्यमुक्तस्य शिप्यत्ते | २८ ॥
अर्थेः--चेतन्मप्रकाश नेहमीच असल्यामुळे येथे अंघकार
किंवा अज्ञान रद्दात नाहीं. नित्यमक्त असल्यामुळे ( युक्त होण्या
करतो ) काही करण्याचे उरलें नाही.
अमनस्कस्य का चिंता क्रिया चाऊनिंद्रियत्य का ।
अप्नाणी हामनाः शुभ्र इति 'सत्ये झुतेयेचः || ३८॥
अश्र---मी मनातीत असल्यामुळे काळजी कसळीहि नाही.

इंद्रियरद्वित असल्यामुळें किया नाही. सारांज्ञ प्रायमनरादित भाला
हें ्रुतो्चे वचन निदेष तिद्ध आहे, प्राणमनरादित भार

(१२६)

अकालत्याददेशत्वात्‌ अदिकत्वादनिमित्तत । प
आत्मनी नेव कालादेः अपेक्षाध्यायतः सद॥ कज
अर्धै--काल, देश, दिशा, मुदूर्व द्य कशाबादि त्या ला,
ठिकाणी सपक नसल्यामुळें सदाप्तयेदा आत्मचिंतन करणाऱ्याठा
कशाचीहि गरज नसते. | र रि
यस्मिच्‌ देवाश्व वेदाश्र पवित्रे कुत्स्नमेकताप । डी
वजेत्तन्मानसं तीथे यश्पिन्स्नात्वा अमत अनव व
अर्थः--मनामध्ये बश्चोपदेशापुळे झाठेठ ( ससारताप ६ ८
रणारें ) जे हे पावित्र स्थान, ज्या पविम ठिकाणी सगळे ळा $
बरंचे ) देव आणि बेद एकत्र येतात, त्या तीभीमध्ये खान केला
स मुक्त होतो. 1 पते)
न चालत ्रब्दादिरनन्पवेदन । परस्परेणापि न चैव इर्य
परेण इड्यास्तु यथा रसादयः | तयव इृश्यत्वत एव देहि
का! ॥ ९१ | क
अर्धी-शक्द वरे पचमूताचे धर्मे दुस'यांने पकाशित नाई
अद्ध नाही, ( त्याना स्वप्रफाह नाही), त्याप्रमार्गेच ते एकमेकारी
(क्ष० शब्द रूपाला वगेरे ) प्रकाशित करीत नाहीत. ज्यापर्मा!
देहादाळ रस बोरे त्या ( नाल्याच्या ) अविष्टानामुळे दिर्वरत!
तीच स्थिति त्या रस वगरे भूताच्या थमोची होते.
अहेममेलयेपणयत्नविक्रिया सुखादयसद्रदिद प्रडई्यतः ।
इद््यत्वपोगाच परप्प्रेण ते न इृदयतां यांति तत परो १”
चानू 1 ४२॥ च
अथ ---ममत्व, अहेकार, इच्छा, यत्न, क्रिया, मुख द
( मााध्रेऊ इची ) स्या ( शब्द!) ममार्गेच स्वयंप्रकाश नादीत

( १२७ )

किंवो एकमकांळा दानवू शकत नाहींत. तेव्हां त्यांना प्रकाण दे-
णारा तै त्यांच्या प फडे अभठास पाहिजे
अहेक्रेयाचा हिसमस्ताबेक्रियाः। स ठवृका कर्मफलेन संद.
ता । चितिस्वख्पेग समेततो5केवत्‌ । मकाश्यमानाउसितता
आसत्मनी हत; ॥ ४२ ॥

अर्थः-अहंकरार वैगरे सर्वे विकार, त्यांचा कतो, कर्म, फठ गरे
सीना काश देणार सूयीप्रमा्ण चेतन्यरूप आहे, ह्यावरून आत्मा
ह्या कशांनीहि वद्ध नाडी ह 'सेद्ध साले. र
दशिस्वर्पेग हि सवदेहिनां । वियद्यथा व्याप्य गना.
स्यवस्थितः ॥ अतो न तस्मादपरोडत्ति बेदिता । परो$पि
तस्मादत एव इश्वर! ॥ ४४ ॥

अर्थ!-आद्ात्य असे सबीना व्यापून आहे त्याप्रमाणे ज्ञानस्व
रूपार्ने सवे प्राण्यांची मर्ने व्यापून भात्मा आहे. तेव्हां त्याच्य[-
शिवाय खरी जाणीव इतर दुसऱ्या कोणाला नाही, शावरूनच ई-
श्वर जरी त्यापेक्षा पलीकडे तरी तो त्यांचेच रूप आहे.

शरीरबुद्धयोरबदि चान्यरश्यता । निरात्मवादास्तुः निरा

छता मया ॥ परश्ध शुद्धो द्यविधुद्धिकर्मतः । सुनिमेल:

सर्वेगतोासे तेञ्दयः 11 ४५ ॥

अर्थः--स्थूळ सक्ष्म देह स्वमकाश नाहीत, ते. भात्म्याच्या
आधारावर प्रगट होात, असते सांगितल्याने मार्मा नाहीं क्षणणाऱ्याच
खेडण शाळे. पाप पुण्य देणाऱ्या कमीपासून ता अलिप्त असल्यामुळे
निष्पाप, निष्कलंक, संय ठिकाणी जसणारा, अद्वितीय आत्माच माहे.

घरादिरूपं यादि ते न दाते मनः परतते घहुधा स्व-_

(१२८)
हत्तिमिः ॥ अशुष्यचिद्रूपविकारदोपता मतेर्यया वार”

यितुं न पायेते ॥ ४६॥ र

अर्थेः-विषयाकार वृत्तीनी व्यापेडें मच व घट वगेरे पदार्थाचे
आकार ह्यांचा महण करणारा त्यांच] प्रकाशक आत्मा नाही अ
घरर्छे तर बुद्धीमव्ये पडलेळे आल्याचे प्रतिबिंब दूर करणे कठीण
एढेड, आणि मडीनपणा, जडल वौरे दोष अवश्य येऊं ठागतीठ
१ आत्मा नसल्यावर ते दोष घालविगार कोण १ )

यथा विशुद्ध गगने निरंतर॑ । न सज्जते बापिच लि"

प्यते तथा ॥ समस्तभूतेपु सदेव तेव्वयं । समः सदात्मा

हृज्रोञमरो5मयः ॥ ४७ ॥ क

$--ज्याप्रमा्ण हें निमेल आकाश सगळीकडे भरठेठे भर

सून कह्लांतही मिळत नाहीं, किंवा कशाचादी दोष त्याठा लागत
नाही, त्यापमाणे जरा, मृत्यु, भय ह्यापासून सदोदित दूर असलेला
भञात्मा सर्वे भूतमात्रांच्या ठिकाणी नेहमीं सारखा भरलेंढा आहे,
तरी त्याच्यांत तो लिप्त नाही,

अमूर्तवूर्तीनि च करमवासना । इशिस्वरूपस्य वाहिः म

करिपता ॥ अविद्या ह्यात्मनि मूढदाष्ट्रीमिः । अपोह

नेतीलयवशेपितो दाशेः ॥ ४८ ॥

अर्थः--कमीमुळें राहळेडी इच्छा, शिर आणि चल पदा है
तवे झानस्वरूप आल्यावर अज्ञानामुळे मूख लोकांनी करिठे (मा"
ने ) आहेत, ते सवे (हे नाही ते आत्मा ) नाहीं मद्ञा विचार
टाळून देऊन चाकी शिक राहिडे ते ज्ञानस्वरूप अद्य होम,

भबोधरूप मनसोडयेयोगर्ज ।
स्पुदोच युसत्यच वहयतेड्थेवत्‌ ॥

ए १२२८ ३

तयेव देहप्रतिमानतः पृथक ।
इशेः शरीरं च मनश्व च्द्यते ॥ ४९॥
अथैः-विषयाशीं संयोग पावल्याने विषयाकार झालेल्या मनार्चे
रूप आठवणीच्या वेळीं आणि खमांत त्या त्वा विषयाप्रंमाणे दिसर्ते.
त्याप्रमाणं देहाशी संबंध असल्यामुळे ज्ञानस्वरूप आल्याला स्भूळ
आगि लिहू असे दोन प्रकारचे देह आहेत असे वाट्ते.
स्वभावशुद्धे गगने घनादिके। मळे5पयाते सति चाविशेषिता ।
यथाच तहच्युतिवारतद्ये | सदाविठेपो भगनोपपे इशी ॥५०
अथैः-स्वभावतः निमेल अद्या आकाशांत ढग वगेरे कांदी केर
आला काय आणि गेला काय, त्या आकाशाच्या स्वरूपांत कांहीच
बदल होत नाही, त्याप्रमाणे आझाशाप्रमाणे नेहमीं एकसारख्या रहा-
णाऱ्या ज्ञानस्वरूपाच्या वरील दैत वेदवचनांनीं काढून टाकळे

काय आणि नाहीं काय, त्या ज्ञानप्वरूपांत कांहींच बद्‌ळ
होत नाही.

अथ नान्यद्न्यत्मकरणमू
दुसरे कांहीं नाही,

नान्यदन्यद्भवे थर्माननान्यत्किचिद्रिचितयेत ।

अन्यस्पान्यस्वभावे हि नाशस्वस्य छुवो भवेत्‌ ॥ १॥
अर्थ:-त्या (अका) शिवाय दुसरें कांहीं नाही, दुसरं कांही होणार
नाही. ह्षणून भात्म्याशिवाय दुसऱ्या कशाच ध्यान करूं नये. दुसरे
ज॑ कांहीं असेल, त्याच्या स्वख्पांत जर पालट पडेल तर त्याचा
नाझ होणार असे खास समजावं-

् फाट १३०)
४ पडे चित्रमिवार्पितमू |
स्मरतो डश्यते व्ह सत््वत्तत्रशसंज्की ॥२॥
यत्र येन 4 च्य्फे हणजे जे दृष्टीने पाहिलें त्याचच
अर्थः लर काढल्याप्रमारग दिसते. त्यांत जें दिसर्ते ते सत्व,
चित्र कापा योगाने दिसत तो क्षेत्रज्ञ अर्स हणावे.
आधि 'ह्ान्तं चातभूतं यत्‌ युत कत्रादिकारकेः ।
स्मर्यमाणं हि कर्मस्थं पर्व कर्भव तचितः 1 ३॥
अभीटार्जे कर्मे घडण्याला क्ती वगैरे साधने लागली व ज्या
चा अचुसव त्या कर्माचे फल मिळालें वगेरे घडळा, त्या कमच
स्मरण झालें असतां ती वृति कमीबरच संपते ( कत्योकडे
येत नाही).
प्रडुथान्पद्भषेदृश्यं इद्यत्वात्‌ घरवत्‌ सदा 1
उश्याद्वष्ठा5ःजातीयो न धौवत्साशितान्यया॥ ४ ॥
अर्थ:-बट पहाणाऱ्याहून घट निराळा असतो, त्याप्रमाणं पहा-
णार्‍्याहून पहाण्याची वस्तू निराळी असते; इश्य आणि द्रष्टा स-
जातीय ( एकजातीचे ) नसतात, एरवी वुद्धिप्रमोण तो आमा
सगळ्याच! साक्षी झाळा नसता.
स्वात्मबुद्धिमपेश्यासी विधीनां स्ात्मयोजकः ।
«जात्यादेः शबवत्तेन तदज्ञानात्मताड्न्यया ॥ ५॥
अरथः-मी व माझा असा वुद्धीचा भ्रम झाल्याकारणाने कर्माचा
( संसाराचा चौरे ) तो कतो होतो, त्याला मग जाति, वर्ण बोरे
( ठागतात; प्राण गेल्यावर सुद्धां त्या देद्दाला हा माझा अमूक
जड घम णय भोरे क्ृणत बसले, तसे नसते तर भसला
(3 स आत्म्यावर झाला नसता,

(१३११)

न मियाप्रिय इत्युक्ते नादेहत्वं क्रियाफलमू ।
.देइ्योगः क्रियाहेतुः तस्माद्विद्रानू क्रियास्त्यजेत ॥६॥
अरथे:- आत्मयाळा शरीर नसल्यामुळे त्याला आवडनिवड
कांही नाही असें छांदोग्यांत | ८-१२१ येर्थे ] सांगितळें भाहे.
देहरहित होणं हे किया [कभे ] केल्यानें साध्य होणार नाही.
क्रिया केल्यानें देहाचा संबंध जडगें हाच परिणाम होणार; यासाठी
शहाण्या पुरुषाने कमोचा त्याग करावा. >
कमेस्वात्मा स्वतंतरभवेत्‌ निश्‍त्तो च तथेप्यताम्‌ ।
अदेहत्वे फलञकार्ये ज्ञावे कुर्यात्‌ कथं क्रिया: ॥७॥
अर्थः-कर्म करीत असतांना आत्मा स्वतंत्र असतो अस झट-
ल्यास मग कमत्याग केल्यावर तर तो तसा स्वतंत्र असणारच.
कर्म केल्याने शरीराचा संत्रग सुटणे हें फळ साध्य होणार नाहीं.
शै गोष्ट समजल्यावर भग फमे कां करावि £
जात्यादीन संपरित्यञ्य निमित्त कर्मणां घुथः ।
कमेऐैनुविरुद्धं यत स्वरूपं शाखरतः स्मरे ॥ ८॥
अभैः-कृमे घडण्याचे कारण जो जाति वगैरेचा अभिमान तो
॥हाण्या मनुष्याने टाकून द्यावा. कमोचे कारण ( जाति बोरे )
[सलेलें आत्म्याचे स्वरूप शाख्रांत सांगितल्याप्रमार्णे समजून घेऊन
घतन करावे. ब च याति तोरणे शे यथा
आ[त्मेकः सवेभूतेपु ताने तार्म'
पर्पंगाद्योमवत्सचे गर्क दीप्तिमदिप्यते ॥ ९ ॥
« अर्धः--सर्वे माणिमात्रांच्या ठिकाणीं एकच आत्मा भरलेला
रहे. ती सूेहि आल्याच्या ठिकाणी आकाशामध्ये असल्यासा-
बी अहित, तो भाता छुक्त ( तेजस्वरूप ) हया सर्वीळा झाका-

( १३२ )

झाप्रमा्णे व्यापून प्रकाशयुक्त आहे, अर्ल ईश्यावास्य उपनिषदांत
सांगितळें आहे. लत या
ब्रणखार्वोरभावेन स्थूलं देई निवारयेत ।
उुडापापतयाष्ठेपं सि चाकायणितत्युत ॥ १० ॥
अ्थः-जसम झालिला खायु मी नव्हे, अर्स पाहून स्थूळ देदाचा
त्याग करावा, तो निप्कलंक, निप्पाप, आहे क्षणून त्याला कशाचा
सेपक्े हागत नाहीं असं समजून ' झकायं ! ह्या थ्रुतीवरून लिंग
देह सोडावा.
चाखुदेो यथा्वत्ये स्वदेदे चात्रवीत्समप !
तद्रद्दत्ति य आत्मानं समं स त्रह्मवित्तमः ॥ ११ ॥
गी अर्थः-भगवान्‌ परमात्मा जसा. पिंपळासारख्या झाडांत आहे
त्याप्रमाणे तो माझ्या क्षा देहांत आहे, असे आत्म्याचे ज्ञान ज्याठा,
झालें त्याडा खरा भह्ज्ञानी ह्णावा.
यथा दन्यद्वारीरेपु ममादता न चेप्यते ।
आसिमश्वापि तथा देहे थीसाक्तित्वाविशेपतः ॥ (२॥
अर्पः-दुसरे देह मला दिसत!त क्षणून ते नवर आदित असे
समजून मी त्यांच्याविषयी ममत्व घरीत नाही, त्याप्रमार्गेच हा दे”
हायद्दळ तसच वाटलें पाहिजे, कारण दोन्ही देद्दांविषयी बुद्धीचा
साक्षीपणा सारखाच भाहे,
रूपसंस्कारतुल्याधी रागद्रेपी भर्यच यत्‌ 1
गृद्त धीश्रयं तस्मात्‌ जाता गुद्धो$भयः सदा ॥१३९॥
अघे--प्रेम किंवा ठिटकारा ' उत्पन्न होण्याचे फारण त्या त्या”
विपयापासून झालेल्या परिणामाने पीडा किंवा सीख्य किंवा दुःख होते
दु होय, त्याप्रमाणेच भय सुद्धां समजावे. झणजेज्याप्रमाणे बुद्रि त्या

( १३२)

विषयाचे अदण करीळ त्याप्रमाणे विकार होतो. तेव्हां ज्ञाता ( त्या
चुद्धीहून मी निराळा महे. असें समजणारा ) निप्पाप असून त्याला,
कादींच मीति नाहीं.
यन्पनखन्मयोउ$न्यत्वे नात्मत्वाप्ती क्रियात्मानि ।
आस्मत्ये चानपेक्षित्वात सापेक्ष हिन तत्स्वयं ॥१४॥
अथीः--मन ज्यांचे ध्यान करील त्या प्रकारचे होत, पण आत्म-
प्राप्तीला तसली कांहीं क्रिया करावी लागत नाहीं. आत्मत्व यायला
कांडी क्रियेची जरूर नाहीं, जर जरूर लागती तर त्याला भामत्व
मूळर्चे नव्हते अस होईल.
खामिवेकरसा शात्तिः आविभक्ता5जरा5मला ।
चक्षुरायुपथाना सा बिपराता विभाव्यते ॥ १५॥
अर्थः-आकादा ज्याप्रमा्ण सगळीकडे सारखं असतें त्याप्रमाणे
जाणीव विमागरदित, जीणे न होणारी, निष्पाप अहि. तिला डोळे
चंगेरे उपाचि लागल्या शझणजे ती विकारपूर्ण दिसू लागते.
इड्यस्वाददमित्येप. नात्मधर्मा घरादिवत्‌ ।
तथान्ये प्रत्ययाः ज्ञेयाः दोपाथात्माञ्मलो प्त: ॥ १६॥
अर्थः-घट दिसतो तो आत्मा नव्हे त्याममाणें भी असा जो
अनुभव येतो तो आत्मा नव्हे, अर्स समजावे, ब्याममाणें इतर
सर्वे अनुमव हे दोष आहेत असे ञोळखार्वे, ञात्मा शुद्ध
९ निदॉष ) आहे.
सर्वमत्ययसाक्ीत्वात अविकारी च सर्वगः ।
विक्तियेत यादे दृष्टा घुद्धथादीवाल्पविद्धवत्‌ ॥ १७॥
अर्थ -सवे अनुभवाचा जाणणारा तो असल्यामुळें लो सर्थेत्र
ठिकार्णी असणारा विकाररहित समजावा. तो पहाणाराच जर विर

(११२४)

कार पांदेळ तर दाद बोरेभमागे तोहि. अश्प जाणणारा (पूर्ण
नव्हे ) असा होईल. "
न इ्टिळप्यते द्रष्टुः चक्षरादेयैथेव तत्‌ ।
नहि द्रष्टरिति बुक्त तस्मात द्रष्टा संदेव इक ॥ १८॥
अथैः-डोळ्याची पहाण्याची शक्ति जशी मर्यीदित आहे. तशी
आए्म्याची नाही. द्षश्याच्या दृष्टीचा होप द्ोत नाही अस श्रुतिवचन
आहे. तेव्हां दृष्टा आत्मा सवेत्र पहाणाराच असणार.
संघातो वास्मिभूतानां कारणानां तथैव च ।
व्यस्त घाडन्यतमो वार्ञसम कोवा5स्मीति बिचार्‍येत २९
अर्थे:-मी कोण आहे, हा भूतसंघात मी, कां ई! साधे एइंदिये)
मी, कां ह्याच्याहून निराळ! भो, ह्या गोष्टीचा विचार करावा.
व्यस्तं नाई समस्त वा भू्तर्मिद्रियमेवच ।
शेयत्वात्करणात्वाच जञाताडन्यो$स्मादघटादिधत!२०॥
अर्थः--ही ह्यापैकी एकही नाही किंवा सगळी नाही, पंचभूर्त
नाहीं किंवा दंद्रिये नाही, ही सवे जाणण्याचा विषय आणि साधगें
आहेत. घटाचा पहाणारा त्याहून निराळा त्याप्रमाणे ज्ञानस्वरूप मी
निराळा आहे,
आसत्मफेरिन्थना युद्धिः अविद्माकामकमीभेः ॥
दीपित्ता प्रश्वळ्लेपा दारेः श्रोवादाभिः सदा ॥२१॥
अथेः-आत्म| द्दाच अभि; त्यांत पेटायला बुद्धिरूप डांकडे घातली
आहेत. कान वगेरे इंद्रियांच्या द्वाराने अज्ञानामुळे बिषयमोगार्ने
ती बुद्धि पेट घेऊन तिच्या ज्वाळा निघतात.
दक्षिणाक्षिभरथातेपु यदा बुद्धिविचेष्टते ।
विप्येहेविषा दीप्ता आत्माम्निभ स्थृलुक्तदा ॥ २२॥

( १३९५)

अवीः-ज्यावेळी उजव] डोळ] इत्यादि इंद्रियांच्या द्वाराने वांद्रे
बिपयोपमोम घेऊं लागते, तेव्हां विषयरूपी वळी मिळाल्याने भा.
स्मार्य अमि मज्वठित होऊन स्थूळ विपर्यांचा मोग घेटो (अर्स दिसते),
हते तु हवींपीति रूपादिग्रदणे स्मरन 1
अरागद्वेय आत्माग्री भाग्रहोपेने लिप्यते 1 २३२ ॥
अर्थः--वियय ( रूप वरे ) उपमोगिळे जात असतांना त्या-
दिषयी प्रेम किंवा देय न घरवां, दया आात्मारू्प गशीमध्ये त्या मा.
हुती पडत आहेत असे सदोदित स्मरण ठेवलं तर त्या विपगोप-
मोगपातून होणारे ( पापपुण्य वरे ) दोष लागत नाहींत,
मानसे 6 शदे व्यक्त: सो$वियाकपैयासनामू ।
पकयंस्वेजस झात्मोक्तः स्वयन्योविः प्रकाशिता ॥२४॥
अर्थे--मनरूप उपापीच्या घरांत भामा ( निंबित होऊन )
आकाराठा येतो अर्थ वाट्त; त्याडा कारण अज्ञानामुळे घडलेह्या
कमीची वासना होय. त्यावेळी त्याला ठैजस हणतात, ती उपाधी
गेठी कॉ आत्मा स्वयंप्रकोद सर्वाना साक्षी मूळच! आहे तसा आहेच,
विषया वासना घाडपे चोथऱ्ते नेव क्मेभिः ।
यदा बुद्धी तदा जेया माह आत्या ह्यनन्यरक्‌ ॥२५॥|
अर्थः-जेव्दां अंतःकरणाच्या ठिकाणी विषय किंधा वासना दा-
णजे स्थूळ किंबा सूकम उपावि कमीच्या योगाने उतपन्न होत
नाहीत, त्यावेळी ( मजा क्षणजे ज्ञान पूर्ण असल्युळे ) आल्याला
प्राश असे झणतात. त्या वेळी तो दुसरे कांहीच जाणत नाही.
मनोबुद्धींद्रियाणां या अदस्थाः कमेचोदिताः ।
तन्येनेव भाल्यन्ते रविणन घरादयः | २६॥
अर्थ-कमीच्या संस्काराने मन, बुद्धि भागि इंदिर्म यांच्या वरः

( ११६)

राने ज्या क्रिमा घडतात, त्या सवीची जाणीव देणारे चैतन्य (प
सुपुप्ति आणि जागृती ) द्या अवस्थांमध्ये असते. ( सर्वाशी
बोंचून 'घट वँगो जसे दिसणार नाहीत, त्याप्रमागेच चेतर्माशिष
हे दिसे न

तब्रेचं सति बुद्धीहे आत्गाभासावभासयन।
कतो तासां यदर्थास्ता मूढैरेवाभिधीयते ॥ १७॥
अथेः--ध्यापरमाणें भसल्यामुळे तिम्ही अवस्मांत भात्मा ल
स्पा चेतन्यरूपार्ने ह्या बुद्धीला प्रकाश देतो. त्या भात्म्याच

भासापुळे' त्या घुद्दीचा कती तो आया भादे असे परस
लोक झणतात.

सरवेशे$प्यतत एव स्यात्‌ स्वेन भासावभासयन.।
सर्वे सर्मेक्रियाहेतीः सपेकृर्वं तथात्यनः॥ २८) शं
अर्थे--माल्याच्या प्रतिबिंबामुळे जाणीव आल्यामुळे त्या
सयेशपणा येतो, सर्व कमीचा साक्षी तो असतांना त्यांच्याजयळ
चसण्यांने त्याला कतो हँ विशेप्रण भाले अते वाटते.
सोपाधिवैवभात्मोक्तो निरूपाख्योडनुपाधिफ! ॥!
प्कळी निगुणः शुद्धः त॑ मनो या वच नात! ॥२१९॥
अर्थे:-अशा चेळींत्या भाज्याठा उपाधि असठेडा आता असे
शगतान, परन्ही त्याठा उपाची नाही, विषयाकार मसश्याप
दिसत नाही, कडारदित, शुणविव्हीत, निष्कलंक असा तो शि.
भाणी श्याम मन स्याच्यापर्यंत जाऊं शकत नाही.
72 पवना$्यतनो वापि फर्ताष्कती गतोझातः 1
> धे
च्द्दो सतस्तपायेको पका गतो या॥३०॥
चेतन, जड, कतो, कमेरहित; व्यापक, एकदेशी,

((१२५७'))

वद्ध, मुक्त, अद्वितीय, सर्व, निष्पाप, दिवा त्याच्या उलट क्षांऐैकी
कसल्या प्रकारचा आत्मा हणावा,
अभाप्येव निवतैते वो थोभिः सहेव नु 1
निरुणत्वात करियाभारात विशेपार्णा अभावव॥ ११!)
अर्थ'-आत्मा निर्गुण, कर्मराहेत, ( सभातीय किंवा विजातीय ))
झुरत असल्याघुळे बाणी किंवा चुद्धि त्याच्यापर्यंत न जातां
परत येते.
च्यापक॑ सर्वेतो व्योम मूर्तः सर्वेबियोनितम्‌ ।
संथा तद्रदिदात्मानं बिन्याच्छुद्धं परं पदं ॥ २२ ॥
अर्थः-आाकाश सवे मूत पदाथोळा व्यापून त्यापासुन संसर्ग
पावत नाहीं, त्याप्रमाणे आत्म्याची स्थिति समजावी, ते भ्रेपठपद
अगदीं शुद्ध आहे.
इष्ट हित्वा स्मार्ति स्मित्रू सवत्रथ तमस्त्यजेद ।
सर्वदग्ञ्योतिपा युक्ती दिनहच्छाबेरं यथा 1३३॥
अथेः--ज्ञामठू अवस्था टाकून त्याविषर्यी स्मरण झषणजे स्वः
मावला व त्या. सर्वापुढची संबकारगय यूषति( ग्राढ झोप )
ही. टाकावी, चात्मा त्वयंप्रकाश असल्यामुळे तये जत्ता रात्रीच
अंधकार घालवितो तसा हा द्या. तिन्ही अवस्थेचा अज्ञानांपकार
धालविठो-
ख्पस्मृत्यंधफाराधाः प्रत्यया त्य गोवरा: ।
स एवात्मा समो द्रष्टा सवभूतेप सवग: ॥ ३४॥
अर्थः---जागूती, स्वम, सुपसी द्या तिम्ही अवत्येतील अु-
यव ज्याला कळतात हो जामा झणावा, तो सर्वत्र सारखा, पदावर
सये गाच्या ठिकाणी रहाणारा अत्ता खाहे, शड

( १३८ )
र

आस्मरबु। द्धिपनश्वक्षुपिषयालोकसंगमात 1)
विषित्री जायते बुद्धे. मत्ययो5ज्ञानलक्षणः ॥ ९५ ॥
अर्धै--आत्मा, नुक्धि, मन, डोळे वगेरे इंद्रिये, विषय ह्या स-
वौचा स्वरूपाशी संबंध आल्यामुळें अज्ञानामुळे बुद्धीचा जनुभब
कोंही निराळा होतो.
विविच्यास्मात्स्वमात्मानं विद्याच्छुद्धं परं पदं ।
दृष्टारं सवेभूतस्थे समे सर्वेभयातिंगम्‌ ॥ ३६ ॥
अ्थेः-( ह्या बुद्धि बोरे प्रवुदायांतून ) आत्या निवडून फा
ढाबा, तं स्थान फार भ्रेष्ठ भाहे; जात्या सर्वांना पहाणारा, सवे
भूतांच्या ठिकाणी रहाणारा, सवल सारखा, कोणच्यादि प्रकारचें
मय तेथे नाही.
समस्त सर्वेगं क्षांत विमळे व्योमवत्‌ त्थिर्त।
निप्कलं निप्क्रियं सर्व नित्यं दंद्ोर्विवर्थितस्‌ ॥ २७॥
अर्धः--सर्य तोच आहे, पर्वत ठिकाणी आहे, बिकाररदित
आहे, निप्पाप आहे, आकादाप्रमार्णे मरठेला आहे. त्याला कमी-
ज्ञास्त कळा नाही, तो कमरहित आहे, त्याचेच हे रूप माहे,
साळा कची दुसरी जोड मिळणार नाहीं.
सरबेमत्ययसाक्षीजः कथं जयो मयेत्यूत)
ल विजानीयात्‌ शानकमे नवेतिवा॥ २द॥
अर्धेः--सव अनुभव साक्षी हणून वद्दाणारा तो कसा आहि £
मठा फळण्यासारखा आदे की नाही: ह्याप्रमाणे बिचार करून

त्याच ज्ञान करून थ्यांदे, काटी र
याचा निय करून स्य नीळा कांडी कम पाहिजे कीं नोदी

( १३२९ )

अद्ट्टं द्रष्दनिजञातं दभ्नमित्यादि शासनात ।
वं शेर्य मयान्येबा परं ब्रह्म कथंचन ॥। २९ ॥
अधीः--पेहाणाराळा दिसतें ते फार थोडें असते द्या वचना-
चरून ते मद्य न दिसण्यासारख आहे. त्त परत्रश्न मळा किंवा दुस-
ऱ्याठ़ा कांहीं केळे तरी अश्या प्रकाराने जाणतां येणार नादीं.
स्वरूपाव्यवधानाभ्यां शानालोकस्वभाववः ।
अन्यज्ञानानपेक्षत्वात झां चेब सदा परया ॥ ९८॥
अर्धः--जे स्वरूपाहून निराळे अत्तर, किंवा त्यांच्यापातून
झाकले असेल ते ओळखायचे असते. परंतु जझञानमरकाश हा याल्या-
भरा सवभाव आहे, आणि त्याठा दुसऱ्या कोणच्याही ज्ञानाची जरूर
छागठ नाही, तेव्ह! ( नवीन ) कळावयाचे असे कांहींच नाही.
आल्याचे शाने नेहमीच गाल कायम आहे.
नान्येन्न ज्योतिंपा कार्य रवेरात्ममकाशने !
स्ववोधानान्ययोधेच्ञा वोभस्यात्ममकाशने॥ ४१ ॥
अंथो--- पेये दिसण्याला दुतर्‍्या बकादाची जशी गरज नाही,
त्याप्रमाणे मार्याचे ज्ञान होण्याला दुसर्‍या कशाच्या शानाची
जरूर नादी.
न तस्यैवान्यतोञ्पेक्षा स्वरूप यत्य यक्धवेद | *
मकाशान्तरडश्यो न प्रकाशी ह्स्ति कथन | ४२ ॥
अर्धी:-ऱज्याचें जे स्वाभाविक रूप आहे त्याठा ( वे दाशंदि-
ण्याला ) दुसरें कांही साधन लागत नाहीं. भस! प्रकाश फोणचाहि
नाही की दो दासबिण्याडा दुसर! परकाद गावा लागतो.
व्यक्ति; स्यादमकाशस्य मकाशात्मसमागमात्‌ ।
प्रकाशस्त्वक्षकार्यः स्पात्‌ इति मिथ्यावचो वः ॥४२॥

( १४० ))

अर्थः--ज्याठा स्वतःचा प्रकार नाहीं तो दिसण्याकरितां प्रका-
शरूप दुसरा कोणी आणावा लागतो. प्रकाश हे तूयीचे काये आहे
( सूर्ये करील तर प्रकाश, एरवी नाही, ) हें बोलणे खोटे, ( कारण
(0) यातून तेथें म्रकाश नाही असे सांपडणारच नाही.
यतोडभूत्वा भवेद्यच तस्य तत्‌ कार्यमिष्यते 1
स्वरूपत्वादभूत्वा न परफाशो जायत रवेः ॥ ४४॥
अर्थः--पूर्वी एखादी वस्तू नसतांना मग ती झाली तर, ती
ज्याच्यापासून झाली त्याचें ती काये हणतात, त्याप्रमाणे ( प्रकाश
हा सूयोचे काये नव्हे ) तो प्रकाश कधीं पूर्वी सूर्योपार्शी नव्हता
आणि मागाहून झाला असा असतच'नाहीं, तो सदोदित असतो.
सत्ताभाज़्े मकाशस्य कतोदित्यादिरिष्यते ।
घटादिव्यक्तितो यद्दत्‌ तद्दद्योधात्मनीप्यताम ॥ ४५ ॥
अर्थैः-प्रकाशाच्या जवळ असण्याच्या कारणानें घट दिस लागतो,
त्यावरून प्रकाशाचा कतो सूये असे झणतात; त्याप्रमाणे भारम्याच्या
चेतन्यमात्रेकरून बोध जर दोतो, तर बोध करणारा आत्मा अर्से
कां झणत नाहीं! .
विलात्सपॅस्य निर्याणे तर्या यद्वलकाशक!
मयत्नेन विना तट्ूत्‌ जञातात्मा वोषरूपत ॥ ४६ ॥
अथेः-बिळांतून पाप बाहेर आला, पण तो दाखविणारा सूर्येच
की नाहीं! त्याप्रमाणेच प्रयत्न न करतां ज्ञानस्वरूप आत्मा भा-
मचा झाझाळा समजळा अस झटळें ठर?
दग्येबरमुप्णसत्तार्या तदझोथात्मनीप्यताम्‌ ।
लसस्येव यहुपाची तु शाते सपे इवोत्यिते ] ४७॥
"7९ अमिचे ) उप्णतासामथ्यामुळे ( अग्नीकडे ) जसे

(१४१)

दहन करणार हें नांव येते, त्याप्रमाणें आत्म्याकडे जाणीव येते अत्ते
समजावें. ( ह्यावरून ) उपाधी असतांना ज्ञान होतें अर्से झालें.
बिळांतून सर्प बाहेर आल्यावर ( सुर्य प्रकाश करतो व ) त्यार्चे ज्ञान
होतें, झावरून दे शान उपाधीर्च झाले.
ज्ञाता5यत्नोपि तदज्जः कता भ्रामकवरवेत ।
स्वख्पेण स्वयं नात्मा शेयो5्हेयोञ्यवा वतः ॥ ४८ ॥
अर्थः-ज्ञानस्वरूप आत्मा ची; ही यत्न न करत्तां जर जाणणारा
झाला, तर तो लोहचुंबकासारख। होईल. वास्तविक स्वरूपाने पाहिलें
तर आत्मा जाणण्याजोगा नादी, आधि न जाणण्याजोगाहि नाही.
वि गती गाता तत्‌ अन्यदेवेति शासनात !
वंधपोक्षादयी भावाः काया कल्पिता! ॥ ४९॥
अथेः-आत्मा हा कार्येकारणधमोहून निराळा आहे अर्से (केन
उपनिषदांत ) सांगितलें आहे. ( हे जसें कर्तेयण, जाणीव आ-
त्म्यावर "कश्पिळे ) त्याप्रमार्णच बंध आणि मोक्ष हे धम सद्धा
काल्पनिकच आहेत.
नाहोरातरे यथा सूर्य ग्रभारूपाबिशेषपतः ।
बोधख्पाविशेपाच वोधाबोधो5तथा5त्मानि ॥ ५० ॥
अर्थः-सूयीच्या ठिकाणीं प्रकाश नेहमीचा असल्यामुळे त्याच्या
जवळ दिवस आणि रात्र द्या मकार होतच नाहीं, त्याममार्णे मा-
त्म्याचे ज्ञानस्वरूप सदोदित असल्यामुळे ज्ञान किंबा भशान
असे शब्दच होणें शक्‍य नाही.
ययोक्त बह्म यो वेद दानोप[दानवर्जितम्‌ ।
यथोक्तेन विधानेन स सत्ये नेव जायते ॥ ५१ ॥
अर्यः-मागे सागितल्याप्रमार्ण विचार करून वर दालेव-

८ १४२)

स्याप्रमाणे जनाचे ज्ञान जो कोणी करून घेईल आणि ध्यायचें
टाकायर्चे ( कम करायचे ) या नादांत पडणार नाही, त्याला पुनः
जन्म येणार नाही. र] कि
जन्पपृस्युपरवाहेपु पतितो नेव शक्‍जुयात ।
हत उद्धठुमात्मानं जानादन्येन केनचित्‌ ॥५२॥
अथेः--जन्ममृत्यूच्य! परंपरेच्या भोघांत जो सांपडला त्याची
सुटका ज्ञानाशिवाय दुसऱ्या उपायाने होणार नाही.
भिदते हृदयग्रंथिः छिथते सर्वसशया: |
ज्षीयंते चास्य कमोणि तस्मिन्बष्टे इतिश्रतेः ॥५३॥
अथै:--द्याळा आघार अथय वेदांतील वचन सांगतात-त्या
आर्म्यारचे ज्ञान झाल्यावर अंतःकरणांतीळ अभिमानाची गांठ सुटते
जागि सये संशय दूर होतात, नंतर कमे करण्याचे उरत नाहीं.
मपाहमिलेतदपाद सवती ! विधुक्तदेई पदमवरोपमम ॥
सुव्टटशाक्ञानुभितिभ्य ईंरितं । विपुच्यतेडतिमन्यादे नि-
श्रितो नरः ॥ ५४ ॥
अ्थे'--मी ( अमिमान ) आणि मम ( ममता, प्रेम ) दी सवे
पदाधीवरून काढून टाकून ह्यास आगि अनुमान द्या दोन्ही प्रकारा-
नी साम्ही सिद्ध करून दाखविल्याप्रमाणे देहाचा संवेघध नसेलल्या
जाकाशाप्रमाणे निःसंग आल्यार्चे ज्ञान ज्याला ठाम कळलें तो
मोक्षाला जाइल,

अथ पार्थिवमकरणं
स्थूळशरीराविपयी,
पाथिवः कठिनो धातः द्रवो देढे स्मृतो$म्मयः ।
पक्तिचेष्टावका'ाः स्पुः वन्हिवाय्वंवरोजवाः 1 १ ॥

( १४३ )

अर्यः--या स्थूळ देहांत जो कठीण भाग ( हांडं मांस वगेरे )
तो प्रथ्वीचा आहे, पातळ भाग तो अप्‌ याचा आहे, त्याप्रमार्ण
पचन, गति आाणि पोकळी हे भाग अनुक्रमे आग्रि, वायु आणि
आकारा यांचे समजावे. रि
घाणादीनि तद्थात्र पूथिव्यादिगुणाः कमावत ।
र्पालोकवदिष्टं हि सजातीयाथेनिंद्रियय्‌ ॥२॥
अर्धे--नाक वगेरे इंद्रिये आणि ह्यांचे धमे हे पृथ्वी
भूतांचे अनुक्रमाने घ्यावे. जो धमे ज्या इंद्रियाहा समजतो, त्याची
जाति एक अर्स समजावें.
घुडयथोन्पाहुरेतानि वाळूपाण्यादीनि कमेणे ।
तद्विकरपार्थमम्तस्थं मन एकादशं भवेत्‌ ॥ ३॥
अर्थः-ही (पाण वगेरे ) ज्ञानेंद्रिये होत. वाहू बोरे ही कर्म
करणारी कर्मेद्रियं झालीं, ह्या दहाहि इंद्रियांचे नियम करणार एक
इंद्रिय आंत भाहे त॑ गन, हे अकरावे.
निद्चया्था भवेद्वुद्धिः तां सरवार्यानुभाविनी ।
झातात्मोक्तः स्वरूपेण ज्योतिपा व्यंजयन्‌ सदा ॥४॥|
अर्थः-पदाथोचा निश्चय करणारी ती युद्धे, ठी सवे प्रकारचे
दिपय पदाते, तिळा आपल्या प्रकाशरूपी स्वरूपाने दाखविणारा,
च जाणणारा जो त्याला आत्मा हृणतात-
ब्यंजफस्तु यथा लोको डपम्यस्याकारतां गतः 1
च्यतिकी्णो$प्यसंकीर्णः तद्ज्हः पत्ययेः सदा ॥ ५॥
अर्थः-पकाश घटाला दाखवून त्याच्या आकारा येवढा होतो,
ठो त्याच्याशी मिसळून राहतो असा वाटतो पण वास्तविक त्या-
च्याहून निराळा झसतो, त्याप्रमाणे बुद्धीच्या वृती दाखविणारा

"(१९४४ )

आत्मा त्याच्याशी रेक्य पावल्यासारखा वाटतो, पण ते
निराळा असणे.
त्थितो दोपो ययाऊयत्नः प्राह सर्व मँकागयेत!
आब्दाद्याकाखुद्धीशः प्रापतास्तद्रत प्रपश्थवि ॥९)
अर्थः-एके ठिकागी ठावठेला दिवा कंदी खटपट १४
तेथें येढील त्या वस्तू दाखवितो, त्यापमणें शब्द वगरे निपल
आकाराची झालिली बुद्धि पहाणारा साक्षी,जी जी वृ
ती जाणतो.
शरोरेंद्रियसंघाते आत्मत्रेन गता धिपं।
नित्यात्मज्मोतिषा दीतता विशिंपाते दुखादमः।
अरथः--देहादिक इंद्रियाच्या समुदायाच्या ठिकर्गी ११
पावलेल्या, आणि सदा ज्ञानस्वरूपार्ने प्रकाथित शलिल्या क
मुख वरे विकार, विकार करितात.
ब्रिरोदुःखादिनात्मानं दुःस्वस्मातिहि प्याति पट
दृष्टाडन्यो दुःखिनो चवयात इृप्त्वाच्च न डप् र]
अर्थेः--डोके वंग दुखं ठागलें त्र मला दुःस धट
क्षणतो हे तादात्म्यामुळे. दुःख होत असलेल्य! बुद्धी
निराळा आहे, आणि जो पहाणारा तो दुःखी होणार बही. ।
दुःखी स्यात दुःर्यहंमानात्‌ इःखिनो दगनाभ. ॥
सहतेभ्हादिगिदेष्ठा डःखी दुःसस्य नेव तः १ नही
अर्थेः-ऱ्दुसन्याळा दुःखी पाहून आपण ती १
पण मठा दुःख होते अर्स तादाल्य झाल्यात इुःल ६22 हुल
इंद्रियांच्या समुदायाच्या ( झ० देहाच्या ) ठिकाणी झली.
पाहणारा तो दुःखाचा साक्षी दोईठ, त्याचा अुमव शो गग!

द्वार '

( १४५ )

चकुबेत्‌ कमेकवेत्वं स्याबेज्ञानिकमेव तद ।_
संहत्तंच ततो नात्मा द्रष्टत्वात्‌ कमेतां त्रजेत (१० ॥
अर्थः-डोळा जसा आरशामध्ये आपण आपल्याल पहातो भाणि
तो. एकच पहाण्याची वस्तु ( कर्मे ) आणि पहाणारा ( क्ती )
होते! त्याप्रमार्ण आत्माच क्म आणि कतो काँ होणार नाही?
उत्तर, तर्से होत नाही. आरद्यांतठा डोळा आगि खरा डोळा अंस
त्याला एकाच डोळ्याला अनेकतव, घेता येतं, शिवाय डोळा वगेरे
अचयव यांचा सर्व संघात एक आहे, ( तर्स आल्म्याच्या ठिकाणीं
अंशभेद झणजे अनेकत्व नाहीं ) कझणून तो दशा ( पहाणारा ) जरी
झाला तरी कमे ( पहाण्याची दत्तु ) आपणच होत नाही.

शञानयत्नायनेकत्बं आत्मनोडपि मतं यादे ।
नैकज्ञानगुणत्वातत ज्योतिर्वत्तस्य फर्मता ॥ ११॥

अथेः-ज्ञान निळविण्याकरितां अनेक गोष्टी कराव्या लागतात.
त्यावरून आत्मा ( एकच नाही ) अनेक आहे अर्स तुझे मत
असेल तर तें बरोबर नाही. आत्मा हा केवळ एक, ज्ञानावांचून
दुसरं कांही नाही, त्यामुळे तेजाप्रमार्णे त्याला पद्दाण्याची वस्तु
( क्मता ) होतां येत नाही. ह
ज्योतिपो दोवकत्वेअपे यद्दनात्मभकाशनम्‌ 1
भेदेप्पेबं समत्वाज्ञः आत्मानं नेव पश्यति ॥ (२॥
अर्धैः--तेज किंवा सूय़मकाश्य दुसऱ्या वस्तू दाखवितो, पण
तो आपल्यालाच प्रकाशक होत नाही. त्याप्रमाणें आत्म्याचे अंश-
भेद घरे तरी सगव्य्या ठिकाणी त्यार्चे चैतन्यस्वरूप एकच असल्या-

मुळे ता. आपल्याला आपण पहात नादी.
.

(१४६)

यद्धर्मी यः पदार्थो न तस्येत्रेयाद स कमेतामू ।
"न द्यात्मानं दृइत्यमिः तथा नेव प्रकाश्ञयेत 1! (२॥
अर्थी-टज्या पदार्थीचा जो घरही असेल त्या धरमोरचे कर्ग तो
होतो. ( त्यांचा परिणाम त्याच्यावर घडतो ) अस होत नाही,
असतीचा धर्म जाळणे, प्रकाश देे, पण अम्रि आपण आपल्याला
जाळतो किंव! प्रकाश देतो अस होत नार्ह,
एते नेवात्मनात्मानो ग्रैद्े बुद्धेनिराहृतः !
अंशोप्येबं समत्वाद्धि निभंदान मयुग्यवे ॥ १४॥
अर्यः- बुद्धीच्या योगाने आल्याचे ज्ञान होते हा पक्ष सुदा
करच्य़ा दृष्टांतार्ने खोटा ठरतो. आल्याचा एक अंदर दुसऱ्याला
पदाती झडे तर तेहि बरोबर नाही, कारण आला सगर सारखा
आहे, त्याच्यांत भेदभाव पुळींच नाही.
शून्यतापि न युक्तवं बुद्धेरन्येन हृ्यता ।
युक्ताती परवत्तस्याः भाकूसिद्धेश्व विकर्पिदा ॥ १५॥
अर्थः -ुद्धीहा पह्याणाराच कोगी नाही असे परे तरी तें
बरोबर नाही, कारण बुद्धीला पद्याणारा, घट पहाणाऱ्यामरमार्ग दुस*
श्‌ कोणी तरी आहे. शिवाय चुद्धीच्या उस्तियूर्बी तो पहाणारा
रेपाच ना!
अविफटपं तदुस्त्येब यत पूर्व प्यादिकररतः 1
त्रिकर्पोत्पत्तिददतृत्वात्‌ यत्स्येव तु फारणम्र ॥ १६1
र अथीः-ऱयुद्धीची उत्पि होण्यावूर्वी तो विकठल्परदित आत्या

होता तर मग बुद्धीच्या विकल्पाल! देत झाल्यामुळे त्या बुद्धिरूप
वायाच महणा ह डारण होटेल.

( १९७१)

अज्ञान कल्पनामूळ संसारस्य नियामकम्‌ ।
हित्वात्मान परे जल्म विद्यान्मुक्त॑ सदामयम्‌ ॥] १७ ॥
अभै!--सवे कल्पनेला कारण संसार उतपन्न करणारे एक
नज्ञान आहे. ते टाकून देऊन सर्वात श्रेष्ठ, सदा मुक्त आणि नि-
मैय जे त्रद्म ते जोळखांवं.
जाग्रर्वभौ तयोरवॉजं सुपुप्ताल्यं तमोमयम्‌ ।
अन्योन्यस्मिनसत्वाच नास्तीत्येतत्रये त्यजेत्‌ ॥ (८ ॥
अर्थैः-जागूती ञाणि स्वम ( झणजे स्थूळ मणि तूदम देह )
यांचे कारण सुपुत्तिमध्ये ( कारणदेहांत ) ससणार॑ अज्ञान तेंच
होय. पण ह्या तिन्ही जवस्था एकमेकींच्या वगेगर नसतात हणजे
शक असतांना दुसऱ्या दोन्ही नसतात, ह्याकरिता त्या नाशवंत
आहेत अर्स समजून त्या तिहींचाहि त्याग करावा,
आमबुद्धिमनसथुराठोकाथोदिसंकरात्‌ ।
'भ्रांतिः' स्यादात्मकर्मेति क्रियाणां सक्षिपातृतः ॥ १९॥
अरथ!--देद, नुद्धि,मम, डोळे, प्रकार, पदाथय ( देश, काठ )
वैगरे हा सवे मित्रण झाल्यामुळे व अंनेक क्रिया एकाच वेळीं
झाश्यामुळें भात्मा हाहि क्रिया करता मसा अम उत्पन्न होतो.
निमीलोन्मीलने स्थाने वायव्ये ते न चक्षुप; |
उकाशत्वान्मनस्येवं युद्धी न स्तः भकाशतः ॥ २० ॥|
अधः--डोळ्याच्या पापण्या टवू लागतात त्या बातामुळ लबता!त,
पण त्यावेळी डोळे किंबा पापण्या वतात असं जापण क्षणतो.
त्याप्रमाणेच मन किंवा बुद यांच्या ठिकाणी चलनवलन नाही,
हृ काय प्राणार्चे आहे, तरी त्याचा अध्यात होऊन चंचल मन
आणि स्थिर बुप्दि असा आरोप फारिताठ.

€ १४८ )

संकल्पाध्यवसायी तु मनोवुध्योयैथाकरमात्‌ ।
नतरेतरधमत्वं संव चात्माने कल्पितम्‌ ॥ २६॥
अर्थ-मन संकल्प करते आणि बुद्धि निश्चय करते, ते एक”
मेकांचे भमे उलट एकमेकांकडे ( याचे त्याला ) लावीत नाही (है
खरें ); पण जल्म्याच्या ठिकाणी हँ. कांहीच नाही. सर्वच
अध्यासारनें भारोप केलेलें असते,
स्थानावच्छेददष्टि त्यात इंद्रियाणां तदात्मतागू ।
गताधीस्तां हि पश्यन. शे देदमात्र इवेक्ष्यते ॥२२॥
अर्थ--अमूक एक स्थान अमुक इंद्रियांचे अशी विल्हेवाट
डांबून इंद्रेयाचें देहाशी तादाल्य केले, पुढे त्यांच्या द्वाराने विध”
याशीं संयोग पावणारी बुद्धि त्या विषयाशी तादात्म्य पावली, पुरे
तिला पहाणार! आर्मा ह! निराळा असून बुद्धिमध्ये बिंगित झाल्या
कारणाने ( झपारिच्छित्न अहठेळा ) देहायेवढा ( परिश्छिन )
वाटूं ढागठा.
ज्षणिकं हि तदलर्थ धर्मपात्रं निरंतर ।
साइडयार्ईपपवत्तद्वी 6च्छांतिः धुह्पा्था 1 २३॥.
अभैः--ते ( ज्ञान ) भतिद्रय थोडा वेळ टिकणारे भपर्त,
त्या त्या घ्ीच्या पुरते असते ( अधिष्ठानार्चे नसते ) पण त एक.
सारखे उत्तन होत असते. दिवा जळती ( तो दर क्षणाला नवीन
चेळ वगरे जाळतो ) त्याप्रमाणे त॑ एकसारखे असल्यामुट्रें ( चूक
न होतां ) त्याची ओळल पटते. असल्या मकारच्या भठत्या
समजुनीचा निरास करणे द्दाच पुरुषार्थ आरे, ठोच तर केला पाहिजे,
स्वाक्रारान्यावभासं च येपा! रूपपदे दिधवे ।
येर्पा नास्विमतश्वान्पत्त पूरवोसंगतिरुच्यते ॥ २४ ॥

( १४९)

अ्धा--ज्यांच्या मतार्ने आकाराची ज्ञाणीव होण्याला दुसरें
ज्ञान असावे लागते, आणि रूप वगतेरे असे दुसरे पदार्थ आहेत
अर्ये जे ( बौद्ध ) झणताठ, आणि ज्यांच्या मतानें त्यांच्या अव-
भासाशिवाय दुसरे कांही ( खरें मुळाशी! ) नाहीं, त्यांच्या बोळ-
ण्यांत मागच्या आणि पुढच्या बोलण्याला काही गेळ नाही.
वाद्याकारत्वत शतेः स्मृत्यमावः सदाक्षणात्‌।
क्षणिकत्वाच संस्कार नवाधत्त कवितत पीः ॥ २५ ॥
अर्वः--शिवाय, त्याच्या ज्ञानाला बाह्य माकार धराबा ला-
गल, आणि दूर क्षणाला बद्लल्यामुळें त्यांचें स्मरण ठेवण्याचे
कॉरणच नाही, त्यामुळे युद्धीवरददे कंदी संस्कार घड-
णार नाही.
आधारस्याप्पसत्वाच तुल्यता निर्निपित्तत!]
त्याने वा ऐणिकतस्प हानं त्यान तदिप्यते 1 १६॥
अधेः--शिवाय, त्यांत संप्कार ञमक्यावर घडतो क्षणायला
जापार्‌ फाय धरणार १ दोन्टी क्षणांचे ज्ञान सारखंच असते अस
ग्रृहीत धरावे ठागणार, तेंहि विनाकारण ६ वरे मागच्या सांगि
पुढच्या क्षणाचा पह]णार कोणी कायम आहे हाणचीठ तर त्या
योगाने तुझं क्षगिकत्वाचे भत सुटेल जाणि तें तर छुला
सोडायर्च नाही!
दंतिश्रायत्नसिद्धवाद्‌ पाघनोक्तिरनार्थेफा 1
एककस्मिन्‌ समासतप्वाद शविरन्पानपेश्तता ॥ २७॥
अर्थः--मग त्यामुळें शांति मिळवायला! प्रयत्न फरापला नको,
च त्यामुळें ती मिळविण्याची साधनं सांगण्याचं कारण नाही. प्रत्येक

(१५०)

क्षणाढा जर पक पुक शान समाप्त होणार तर मग शांचि मिळ-
वाग्रळा दुसऱ्या साधनाची जरूर कोठें उरली:

अपेक्षा यादि मिनेपि परसंतान इप्यतामू ।

“र

सर्वार्थ क्षणिके करमिन तथाप्यन्यानपेक्षता ॥ २८॥
अर्य:--दर क्षणी मित्ञज्ञान जवून तद्चीच (ापनाची) जहर

आहे, अर्स झणाठ तर कार्यकारणसंवध नकोच, वाटेल त्या कार्याने
वाटेल ते कारण भरावे, सर्व पदार्थ जर क्षणिक आहेत, तर्‌ दुसर
वयाची जरूर कोणच्या पदा्थीला भापणार
बुरयकाततदरयती इतरेतरयोगिनी । री
योगा संस्कृती यरलु सोळ्य दीश्षितुमति ॥ २९॥
अपेा-जाता एकाच काळी उत्सन्न झाढेले पण एकाच्यामोपाने
दुसरा शाहेठा आहे. अतते पदाथ येतठे ( उदाहरणापे पा.
ठप्त आगि गावत ) तर पाउसाने गवताळ उस्न्न केले म्णून
गवतादया पाउसाची जरूर भाहे असे होत नाही का £
सपाथ्यास एवा स्यात्‌ तज्ञाश: तर नो मतः 1
सवना भेयर्य प्रो: फत्य फर वद ॥ ३० ॥
अर्था- आमच्या महाप्रमागे ज्या वस्तूचा दुसऱ्यावर सत
अध्यात झाडा, त्या वातूचा त्याच जाषाराचे ठिकाणी नाश दो"
णार, त्या मध्यासाबरोबर आपाराबादि नाश होता अते तश्ती स
यजडात चर्‌ गो द फल फाणाफरतां माहे?
अशि तावतू एवयेनाम शाने वात्मान्यदेव वा ।
भागामावशतततस्य नामापष्तपि”” 1 ११॥
यप--ादी तरी वितरक रद्दते, म हः

( १५१)

माणखी दुसरे कांही क्षणा. ( लोकब्यवहारांत ) त्याचे अस्तित्व
आणि नाश समजतात, तेव्हां नुसता अमाव धरून जमणार नाही,
येनाधिगम्यसे भावः तत्‌ सत त्याचन चेज्वेत ।
भावाभावानमिजत्वं लोकस्य स्यान चप्यते ॥२२॥
अथेः-- ज्याच्या योगानें अभाव समजतो ते सत्य मसले पा-
हिजे. त त्स नसेळ तर मग लोकांना अस्तित्व जाणि अभाव यांचा
अनुभव येणार नाही. तो न आला तर चालेळ असे. हणून
मागत नाही. ्ि
सनचव चिकल्पात्‌ माक यदिप्पते ।
तदद्रेतं समत्वातु निलं चान्यद्रिकरिपतात्‌ ॥ २२ ॥
अथेः--तत्‌ ( साक्षी आत्मा ) आगि असत (जग) हॉ
दोन्ही तुझ्या तेट्यापूर्वीच खरी आणि खोटी अनुक्रमे होतो. त्यांपैकी
जे घ्यायला पाहिजे तं भद्देत, त॑ नेमी सारखेच र!हिल्यामुळें नित्य,
आगि दुसरे विकार पावत झणून अनित्य ( नाशवंत ) समजार्ने.
विकट्पोळेवतो सर्त्वे स्वमडब्यवदिप्यताम्‌ ।
द्वेतस्य भागसत्त्वाच्च सदसत्वादिकश्पनाव 1।_३२४॥
अरथेः--स्वमांत दिसठेळे जसे सगळं खोर्टे त्याप्रमाणेच विक-
स्पामुळे दिसलेळें सवे असत्य, सत्य आणि असत्य अशी कल्पना
झोण्यापूर्वी द्वैत मुळीच नब्दठ, त्यावरून ते खेर्टे.
वाचारंभणशासख्राच्य विकाराणां दयभावता
म्रत्योस्स प्रस्युमित्यादेः मम मायेतिच स्मृतेः ॥ २५॥|
अगेः--विकार खोटे असं डांदोग्य ( ६-१-४ ) उपनिप-
दांत सांगितलें आहे. तो उृत्यु परंपरत सांपडतो असें बृद्ददारण्यांत
माहे जाणि माझी. माया खोटी वगैरे ( गीटेसारख्या ) स्पतीत
सांगितळे माहे. न

(१५२)

विशुद्धिथ्वात एवात्य विकल्पाच विलक्षण: !
उपादेयो न देयो5वः आत्मा नान्येरकल्पिता ॥ ३६॥
अथेः-आत्मा भत्यंत निमळ अतल्यापुळे तो ह्या कल्पनाह-
प॒ मायेपासून निराळा आहि; त्यामुळें तो घ्यायला किंवा टाकायला
येत नादीं, दुसऱ्या कोणत्याहि साधनांनी. आल्याची कश्पना हो"
णार नाही.
अपकाद्यो यथादित्ये नाहित ज्योतिःस्वमावतः ।
नित्यवोधस्वरूपत्वात्‌ नाझानं तट्रदात्मानि ॥ ३७॥
अरधेः-सूयीच्या ठिकाणीं वातत्तविक पाहतां अंधकार आणि १०
काग अस! भेदच ताही, त्याप्रमागे सदोदित जाणीवस्वरूपी आ-
त्याच्या ठिकाणी अज्ञान नसते.
तथा$विक्रियरूपत्वात्‌ नावस्थांतरमात्मनः ।
अवस्यांतरवत्ये हि नाशो$ऱ्य स्थान संशयः ॥ २८ ॥
अर्थः-- आत्म्याचे स्वरूप विकाररहित असल्यामुळे त्याची
[त्यति बदळत नाहो. ती वदली तर त्याचा नाश होणार हे खास.
भोक्तो$वस्थांतर यत्य श्‍तकः स चलो हात: ।
न संयोगो बियोगो वा मोक्षो युक्तः कथंचन 1 २९॥
अर्थेः-एका अवस्थेचा पाट होऊन दुसरी अवस्था म्हणजे मोक्ष
मिळते. असे झरल्यास तो मोक्ष कृठिसाध्य झाला. मग तो नाशवेत
होई, ह्यासाठी मोक्ष झणजे कशाचा कशाशी संयोग किंवा वियोग
ये अते नाही.
सेयोगस्थानित्यवात्‌ वियोगस्य त्येबरच ।
गमनागमने चेव सख्पं न तु दोयते । ९०
अर्धै--सेंपोग धरडा किंवा वियोग धरला तर मोक्षाकडे अनि-

( १५३)

त्यपणा येईल. मोक्षाकरतां कोठल्या देशांत जोर्वे यावे लागते हय-
रले तरी ना आलाच. तेव्हां मोक्षाचे स्वरूप बदलत नाहीं ( तो
कायमचाच आहे. ) रि वि
स्वरूपस्यानिमित्तत्वात्‌ सनिमित्ता हि चापरे ।
अनुपाचं स्वरूपं हि स्वनात्यक्त तथेव च ॥ ४१ ॥
अर्थः--ब्रज्स्वख्पाला कांही निमित नाहीं, इनर सर्व अवस्था
चंगेरे यांना निमित्त कारण असते. स्वरूप कोणी (भवीन ) आणे
आहे, किंवा टाकळे माहे अस कांहीच होत नाही.
स्वख्पत्वान्न स्चेस्प त्यक्त शक्‍्यो ह्यनन्यतः ।
हील वा ततो नित्योडविपयत्वात एयवत्वतः 119२॥
अथः-स्वरूप ( म्रक्च ) सवे ठिकाणी असल्यामुळे त्याचा भेद
करून त॑ टाकायला येत नाही, ते कद्याचा विषय होत. नाहीं
किंवा निराळे दाखवित्ता येत नादी, त्यामुळें त्याचे अदषणहि
दीत नाही. र
आत्मार्थत्वाच्च सर्वस्य नित्य आस्मेव केवल: ।
त्पञञत्तस्मात्हयाः सर्वाः साघनेः सह मोक्षवित्‌ (४३
अर्थ!-सवे वस्तूमात्राच्या ठिकाणी आतमस्वरूमाने ( अधि-
छानरूपानें ) अश असल्यामुळें निरुपाधिक ब्रक्षाशिवाय दुसर
कोटी नाही. यासाठी मोक्ष जाणल्यानंतर साधनासुद्धां सव क्रियां-
चा त्याग फरावा. १
आस्मदाभः परो लामः इति शाख्रोपपत्तयः ।
अलाभोज्यात्मलाभस्त त्यजेततस्मादनात्मताप ॥२४॥
अर्थः--जात्मज्ञानासारता दुसरा ठाम नादी असं खनेक शाखांत
सगेवरठे आहे. देहादिकाचा अभिमान धरल्याने जो कांही |

(१५४ )

झाढासा वाटत असेल तो हाम नव्हे, याकरितां देहाशी ऐक्‍य मा.
नण्याचा अभिमान सोडून थावा,
यणानां समभावत्य भ्रंशो न हुपपद्यते 1
अविद्यादेः प्रपुपत्वात्‌ न चान्यो द्ेतुरुच्यते ॥ ४५ ॥
अर्थे'-ज्या ( अरद्मा ) ची स्थिति सवैदा सारखी असणार त्या”
च्या ठिकाणीं त्रिगुणाच्या योगाने स्वरूपम्र्ता आली हे ह्मणणच
शोमत नाही, त्या ठिकाणी अज्ञान जर मुळींच जाग्यावर नसर्त तर्‌
९ श्रष्टतेला ) दुसरे काएण काय़ देणार£
इतरेतरहेतुत्वे पट्टात्तेः स्यात्‌ सदा नवा!
[नियमो न प्त्तीनां शणेष्दात्मांने वा भवेत ॥ ४५॥
अयैः-ते ( गुण ) एकमेकांहा कारण होतात झटले तर वि"
क्ारांची मरवाति सदा व्हायळा नको काय! गुणांच्या ठिकाणी किंवा
आल््यामध्ये विकारांची प्रश्रचि सदोदित असते अर्सा ( अ-
ब्राधित ) नियम आढळत नादी.
विद्षेपो मुक्तवद्धानां तादर्थ नच युज्यते ।
अथौधिनोस्वसंवंषा नाथा ज्ञो नेतरोऑपे बा ४७],
अरथेः--पांख्य मताप्रमाणे प्रधान कारण परे तर र
सर्वत्र असल्याने बद्ध आगि सुक्त असा भेद करतां येयार नाही.
त्याप्रमाणे एक उपकार करणारा, दुसरा उपकार करून घेणारा द”
हि त्यांचा संचंध रहाव नाहीं. ज्ञानस्वरूप आत्म्याडा कांहीं मागा"
यर्चे अतत नाहीं, दुसऱ्याला ( प्रधान जडाला ) त्याचा कांदी
उपयोग नाही.
मथानस्यच पाराव पुरुपसत्याविकारतः ।
न पुक्तं सांख्यशाख्रेशवि विकारेअपे न युज्यते ॥४८!

( १५८)

अर्थी--पुरुपाच्या ठिकाणी जर विकारच होत चाही तर मग त्या
मघानाने काय करायचे राहिळे $ तेव्हां सांख्यमतवा्याप्रमार्ण सुद्धां
अब्यवस्भा दिसू ठागते-आत्मा बिक्रारी झटला तर तो नाझवंत
होणार आगि मग प्रधान आगि पुरुप ही जोडी नेहमी कशी रहाणार!
संवेधानुपपत्तेश्र प्रकतेः पुरूपस्यच ।
(मिथोभ्युक्तं तदर्थत्वं प्रधानस्याचितित्वतः ॥ ४९ ॥
अथेः-पुरुप आणि प्रकृति यांचा संबंधच संभवत नाही. मळृति
जड असल्यामुळे ती पुरुषाच्या उपयोगी पडते असें होणें
युक्तोलाच जुळत नाही.
करियोतत्ती विनाशित्तं ज्ञानमात्रे च पवेवत ।
निर्निमित्ते त्वनिमोक्षः प्रधानस्य भसज्यते || ५९० ॥
गै$-पुरुपाच्या ठिकाणी कांहीं क्रिया घडते असें धरलें तर
तो नादवंत होईल, छानसुद्धां दोते झटले की तोच प्रकार होणार.
आतां प्रकृतीचा व्यापार कांडी निमित्ताशिव[य होतो असें घरले
तर मोक्ष मुळीच नादी असें म्हणण्याचा प्रसंग येहेल.
न भकाऱ्यं यथोप्णत्वे ज्ञानेनेवं घुखादयः ।
एकनीडत्यतो ग्राद्याः स्युः फणादादिवत्मेनाम्‌ ॥५१॥
अर्थेः--कगाद वगेरे द्याचे मत आहे की विषयी आत्मा आणि
विपय दे एकच ठिकाणी अयून जात्मा त्या विषयांचा उपमाग घेतो,
ते बरोबर नाही. अप्तीच्या ठिकाणची उप्णता दो त्याच्याच संग-
च्या प्रकाझ्यानें प्रगट होते झटले तर्‌ से जसे चरोमर नादी, त्या-
प्रमाणेच सुख वगेरे ज्ञांगाच्या योगांसं उपमोगाला येठाठ डे
हणणे चुडीचं भारे.
युगपस्सपवेनत्व मुग्वविज्ञानयोरपि ।
मनोयांगफडवुत्वारू अग्रायत्वं सग्वस्पच 1 ५२ ॥1

( १५६)

अर्भः--युख मागि ज्ञान दोन्ही बरोबरच होतात म्हट तर
सुख मुळींच उपमोगावयाम मिळणार नाही कारण त्या दोहोंचा
सध घडवून देणार जे मन ते असावें लागते, तें द्या ठिकाणी
नसश्यावर सुख मिळणार कसे £
तथाडल्येपां चाभिन्नखात्‌ युगपज्जन्म नेप्यते ।
गुणानां समवेतत्वं शान चेन्न विशषपणाव ॥ ५३२ ॥
अर्थ--र्‍त्याप्रमा्गंच गुणधर्म सर्व एकमेकापासून मिन्न आहैत,
तेव्हा ते सगळे एकदम होतात झटले तर जमत नाहीं आगा गुण
आणि ज्ञान ही दोन्ही बरोबरच असतात असें धरलें तर ते भरोवर
नाही, कारण तसा फरक ( बरोबर नसंगे ) प्रत्यक्ष अनुमवास येतो
ज्ञानेनेव ब्रिशष्थत्वात ज्ञानाप्यत्वं स्मृततेत्तया
सुखं शात मयेलेवे तवाज्ञानात्मकत्वत ॥ ५४ ॥
अधी-या वेळीं झाडल्या संस्काराच्या स्मरणाचे झालेलें सुख
ज्ञानाच्या योगाने समजते कारण ते झञानाचा बिपय होर्ते आणि
मला सुखच समजे अशी आठवण रहाते, पण तुमच्या मतांचे शान
हे आप्म्यापासून निगळें असते, तेव्हा ते सवे जट असश्यामुळ
सुख होणे समवत नाही
मुखादेनोत्मधमेत्वं आत्मनसेडव्रिकारत ।
भेदादन्यस्य बस्माजञ मनसो वाऊविशेषत ॥५५॥
/_ अथे -पुमच्या मतानें आल्य्याहा विकार नाहीं, तो सवे भर
ठेला आहे, मग घुख वगरे धमे आल्याच्या ठिकाणी कसे
समजता येतीह आल्याशिवाय दुस या कोणालादि, मनाठा सुद्धा

मुल कोरे गुण छागणार नाहीत, कारण एका देहात आत्मा असून
स्पाडा सद ठिकाणचे सुख समजते अते धरावे लागेल

( १५७७ )

स्यान्माळा5प्रिह्ार्‍यी तु झन वेज्हेयतां वभेत्‌ ।
युगपद्वापि चोत्पत्तिः अभ्युपता5त इप्पते | ५९ ॥
अर्धेः-एक ज्ञान दुसऱ्या ज्ञानानं समजतं असें धरलं तर
त्याला जाणणारे तिसरे ज्ञान, त्याला चौथं ह्याप्रमाणे माळच लागेल,
यावर दोम्ही ज्ञाने एकदमच होतात असें घरक्ञीळ तर त्यापासून
सुद्धां एकदम शब्दस्पर्श वगेरे जान होतं असे ठरायला ठागेल.
अवस्यांतरत्वाश वंधो नात्माने विचत ।
नाशुद्विश्वाप्यसंगत्वात्‌ असंगो दोति च थुवेः ॥ ५७॥
अर्भः--( आत्म्याला ) दुसरी अवस्था ( कूरस्थाशिवाय ) येत
नसल्यामुळें विशेष गुण इत्यादि प्रकारांनी त्याला बंध येत नाही,
दुसऱ्याच्या संत्तगीने ( चंघरूपी ) दोप येईळ हाणावा तर आत्मा
असंग आहे अशी थुतिवचने आहेत. . -
मश्मेकागोचरेभ्यश्व न लिप्यते इति शते: ।
*“ एवं ताहि न मोक्षोस्ति वंथाभावात्कथंचन ॥ ५८ ॥।
अथेः-( मन आगे बाणीहा न समजण्याइतक! ) सूक्ष्म आत्मा
आहे, चो ए%, आणि तो कशाळाहि विषय होत नाही. हणून
त्याळा कशाचा लेप नाही. असे कठ [ ५--१९ ] उपनिपर्दात
हारले आहे. तेव्हां मुळीच जर आल्याठा बंध नाहीं ठर मोक्ष तरी
कल्पना पाहिजे कशाला १
शाखानर्यक्यमेव स्यात्‌ न बुद्धे्ञातिरिष्पते ।
र्चंघो मोक्षश्र तनाशः स यथाक्ती न चान्यया ॥ ५९॥
अर्भः-टमंग शातखाची येवढी जरूर काय : तसं नाडी वुद्धि-
च्या ठिकाणी जज्ञानार्ने भ्रांति होठे, तोच बघ; त्याची सुटका झ-
गज्ञे त्या आंतीचा नाझ, तो कसा हे मार्गे सांगितलेंच आहे.

( १५८)

बोधातमज्योतिपा दीप्ञा वोधमात्माने मन्यते ।
बुद्दिनीन्यी$स्ति वादि सेयं भ्रांतिहि धीगता11६०1
अर्धः-जाणीवरूमी आत्म्याच्या मकाशाने प्रतिमिबित झलिल्या
बुड्डीळा आपल्या ठिकाणी चैतन्य अ्लेसे वाटतं. मता दुसरा कोणी
अकाश देणारा नाहीं असे तिळा वाटून मग मी बद्ध आहे अते जे
ज्ञान तेर्थे उत्पन्न होते तीच आरंति.
बोधस्यात्मस्वरूपत्वात नित्यं तत्रोपचर्यते ।
अविबेकोडप्यनाधोड्यं संत्तारा नान्य इप्यते ॥ ६१ ॥
अर्थ-भाणीव हे आत्म्याचे नित्य स्वरूप असल्यामुळें ती तेथें
( जवूनहि ) ( नवी ) उत्यन्न झाळी गस वाटते. तेव्हां हा अनादि
( केव्हापासून झाला न समजणार ) संसार हया अविवेकराने ( बि-
खार्‌ न केर्यार्न ) शाला आहे असेच ठरव.
मोल्षस्तक्षाश एव स्यात्‌ नान्यथा5्युपपातितः |
येपां वस्त्यंतरापातेः मोक्षो नाद्यत्यु तैमतः ॥ १२ ॥.

* अर्थः-त्या अविचाराला धाडविर्णे हणजेच गोक्ष असे हणणेच
बरोबर ठररे. मोक्ष हणजे दुसरी कांहीं वस्तु मिळविणे अते ज्याचे
भत असेळ ते मोक्ष नाशिवंत पमजतात अस होईल.

अकस्थांतरमध्यवं अधिकारात सुज्यतते ।
बिकारो5वयवित्वं त्यात ततो नागो धटादिवत1६१॥
अधा-मोक्ष कणे दुसरा कोटी अवस्थेचा पालट अते जे
हणतील, त्यांचाहि मोक्ष तसतडाच नाशवंतर होई. भाता बि-
क्ाररदित ओसल्यामुळें हें बोळणे जुळत नावी. विकार आहे झटले
की त्या वस्तूला अवयव आठे. भागि ज्याला अवयव झाले
त्याला नाश भआाठाच.

( १" )

तस्मातभ्रांतिरतोउन्याहि वंधमोक्षादिकल्पना: |
सांख्यकाणादवौद्धानां मीमांसाइतकल्पनाः | ६४॥
, अर्थः--तेन्दां बंधमोक्ष वगेरे ज्या दुसऱ्या करपना आहेत त्या
सम चुड्ीच्या आदेत. सांख्य, काणाद, बौद्ध वगैरे सवोची मंत
विचाराठा न जुळणारी मशी आहेत.
शाख्युक्तिविहीनत्वात नांदतव्याः कदाचन ।
दाक्‍्यन्ते धतशो वक्तु दोपास्तासां सहसशः ॥ ६५ ॥
अर्थ:-र्‍त्यांचे विचार शाखाला आणि युक्तीला जुळत नाहींत
म्हणून त्यांना मुळींच मान देऊं चये. त्यांच्या बोलण्यांत झुंकडी
हजारों चुक्या दाखवितां येतील.
अपि निंदोपपत्तेश्र यात्यतो5न्यनि चेत्यतः ।
त्यक्‍त्वानो दन्यशाखोक्तीः मति कुयीत्‌ हां घुघः!॥ ६६॥
अर्धाः-ीं कांही याशिवाय दुसरी घाखे आहित त्यांची निंदा,
केडी असल्यामुळें अन्यश्ास्रातीळ वचनें सोडून दिली पाहिक्षत
आणि शहाण्या माणसाने अपली चुद्धि डढ केळी पाहिजे. ( पका
नेश्वय करावा. ) 1.6
श्रद्धाभक्ती पुरस्कृत हित्वा सर्वेमनाजेवसू
बेदांतस्येव वत्त्वार्थ व्यासस्पाभिमती तथा ॥ ६७ ॥
अर्थः--बेदाच्या शेवटी सांगितलेल्या उपनिपदावर आणि
व्यासांच्या पथावर रढविश्वात ठेवावा, परमेश्वसची भक्ति करावी
आणि मनाचा वाकडेपणा ( विकल्प ) सोडून द्यावा.
। इतिमणुनादयवादकल्पनाः । निरात्मवादाश्च तथाहि
युक्तितः ॥ व्यपतशड्काः परिवादतः स्थिराः ॥ गुमक्षवो जञानप-
दे स्पुरित्युत ॥ ६८ ॥ जी

(१६०)
अ्थी-द्यापर्मा्ग युक्ताच्या साहाय्याने द्वैतकल्पना आगि

आत्मा नाही अर्से म्हणगार्‍्यांची मते खोडून काढली. आतां
शंका सोडून देऊन वाद करण्यापासून शांत व्हावे म्हणजे मुमु”
क्षूला' ज्ञाने कायमचं मिळेळ, श
स्थसाश्िक शानुमतीव' निमेलं | विकट्पनाभ्यो विपरीत-
मद्रयम । अदाप्य सम्यग्यादे निश्चितो भवेत्‌ । निरन्वयो
निर्टैतिमेति शाश्वतीम्‌ ॥ ६९॥
अर्ये--ज्ञानस्वरूप आत्मा आपला आपण साक्षी आहे, तो
निर्मळ आहि, त्याच्या ठिकाणी कांद्दींच कल्पना संभवत नाही, तो
अद्वितीय आहे, त्यांच चांगले ज्ञान करून घेऊन जर हढ मिश्वय
झाळा, _ तर सवे अज्ञानकाये नाहीसे. होऊन अखंड पुल
मत्त देई,
इदं रहस्यं परमं परायण । व्यपेतदोपैराभिमानवा्नितः !
समीक्ष्य कायी मतिराजेवे सदा । न तत्वडकस्वान्यमतिर्हि
कश्चन ॥ ७० || >
, अर्था-दे गुप्त ज्ञान सर्वात श्रेष्ठ आदे, ते सर्वाला आश्रय भाहे,
सब विषयांकडची ओढ टाकून, अहंकार सोडून, सर्वे नीट समजून
ध्यावे आणि सदा उजू ब्रश्नाच्या ठिऊाणी मन ठेवावे. आल्याधि-”
बाम इतर गोष्टी ज्याला खऱ्या वाटतात, त्याला खरे ज्ञान शार्ठे
भस हाणार नाही, ड
अनेकनरयांनरस चितनेरो ! विमुच्यतेञ्हाननिमितपातळ 1!
पणभ का पले डि पावन 1न लिप्यते ब्योम इवेह

जथः--मजञानाच्या योगानें मागीळ जऱ्मांठ पातर्के करून

८१६१)

सांठवून ठेवळेठी असतील, त्यांतूर्न मनुष्य मुक्त झेतो, हे पवित्र

ज्ञान कळले असतां मग आकाद्याला जसा कशाचा स्पशे होत
नाहीं, त्यासारखा त्याला पुनः कमीचा संपक होत नाही.

प्रशांनचित्ताय जितेद्रियाय च । मृहीणदोपाय यथोक्तका-

* रिणे ॥ गुणान्वितायानुगताय सवेदा । प्रदेयमभेतत्‌ सततं
मग्रक्षवे ॥ ७२ ॥ ह

ज्याचं चित्त शांत झाले, ज्यानं इंद्रिय जिंकली, ज्याने सर्य

बिपय सोडले, वर सांगितल्याप्रमागे जो औचरण करितो, ज्याने सुगुण

संपादन फेल, जो गुरूस शरण गेला, अश्या समुक्षूळा इं जान घाव.

परस्प देहे न यथाभिमानित्ता । परस्य तदरत्परमार्थमी-

क्ष्यच ॥ इदेहि विज्ञानमतीय निमेलं । संमाप्तपुक्ते5य भ-

घेथ सपेतः ॥ ७२ !।

अर्थः-दुसऱ्या देहाच्या रिपयी जस केव्हाहि भभिमान वाटणार
नाही, त्याप्रमाणेंच आपल्या देद्दाच्या ठिकाणी अभिमान वाहूं देऊं
नय आणि सर्वात जो श्रेष्ठ पुरुपार्थ तो समजून ध्यावा; हे अत्यंत
पवित्र अंस शान नमिळविश्यावर सयेमकारें तो मुत्त होईल.

न हद्द लाभोडभ्यधिकोडसि फधन ! स्वरूपळाभाव्‌ स-
इतोहि नान्यतः ॥ न देयमेद्रादापि राज्यतो$धिकं। स्वरूपला-
भ॑ त्यपरीक्ष्य यत्नतः ॥ ७४ ॥ हॅ

अर्थः-स्वरूपाची माति होणे यांच्यापेक्षा मोठा फायदा दुसरा
कोणचाच नाही. ती प्राप्ति या असल्या ज्ञानानेंच होईल, दुसरी
कश्रारने होणार नाही. दा स्वरूपाच्या प्राप्तीचा फायदा कमोदाने
परीक्षा झेर्यासिवाय कोणास देऊ नये. ती प्रति इंद्रलोकच्या
गाज्यापेश्ञा जास्त आहे.

$$

(१६२)

अथ सम्यदमतिप्रकरणम्‌
रो उत्तम विचार, प
आत्मा शेयः परे ह्यात्मा यस्पादन्यन्न विधते!
सवेशः सर्वश्‍क्‌ शद्ध: तस्ये शेयातसने नमः] १॥
अर्थ;- आत्म्याची ओोळख करावी, तो सवीत श्रेष्ठ आहे.
त्याच्याद्रिवाय येथे कांही नाही. तो. सर्वे जाणणारा, पहाणार
आहे, निर्मेड आहे. अश्या ज्ञानरूप आल्याला नमस्कार अतो.
पदवाक्यप्रमाणजेः दीपमूतेः प्रकाशिवभ !
अह्य वेदरदस्यं येः तातित्य पणतो$म्म्यडदम्‌ ॥ २॥
अर्था--(लं, तत्‌) पद जागि (तत्वमूसि हे)वाक्य यांचा बरीया
अर्थ जाणणारे, जे आम्हांठा दिव्यासारखे ददोऊन बेदांतले सार जें जू
त्यांचे ज्ञान करुन देतात, त्यांच्या चरणीं म!झा सर्वदा नमस्कार अतो.
यद्वाक्यभ्रूयीशुसपातमण्ट््वांतकल्मपः
पणम्य तान्गुरून बक्षये बह्मविद्यां विनिश्वितम्‌ !! २॥
अथैः-ऱज्यांच्या वाणीरूप सूर्याचा किरण पडतांच पातक
रूपी अंधकार सवे नाहीत झाला, त्या माझ्या गुरूंच्या चरणी
नम्र दोऊन ्रक्षबिदयेचे तत्व सांगावयास मी आरंभ करतो.
आत्मळाभात्परो नान्यो लाभः कद्चन विधते ।
यदर्थी बेद्वादाश्र स्पातीश्रावि तु याः निया 1 वी
अर्थ- भाजम्राठियेवटी मोठी दिहाची गोष्ट दुसरी नाही,
ठिच्याफरतां हदी सर्व थुविवचरने, स्मृतिवायर्ये, आणि सप्र कर्म”
मार्ग सांगिठठे आहेत.
आत्यार्थोडपिय थो काभः सुखायेष्टो विपर्ययः ।
आत्मसापः परः मोक्ती नित्पत्वात्‌ मह्वादिमिः1५॥

( १६३)

अथेः--सुसखाकारितां जी वस्तू द्वावीळी वाटते ती खरोखर
आत्म्याकरितांच आहे, परंतु त्यापासून दुःख होण्याचा संमव अ-
सतो-पण आत्मप्रात्तिच्या ठिकाणीं तसा प्रस्तंग ' नसतो, तो आत्मा
नित्य असल्यामुळें अझज्ञानी लोक तो सर्वात भ्रष्ठ आहे ह्मणतात.
स्वयंलव्यस्वभावत्वाद लाभस्तत्य न चान्यतः 1
अन्यापेक्षस्तु यो लाभः सोन्यदृष्टिसपुद्धवः | ६॥
अथेः-ात्याचा लाभ त्याच्यापासूनच हाणारा असल्यामुळ
तो दुसर्‍या साधनांनी व्हावयाचा नाहीं. ज्याची माह्ति दुसऱ्या गो-
ष्टीबर अवलंबून असते, ती वस्तू अनात्मवस्तूच्या ठिकाणी येणाऱ्या
अनुभवातारखी झालेली असत ( ती आत्मा नसते ).
अन्या इहस्त्वाविद्या स्यात तन्नाशी मोक्ष उच्यत्ते ।
झानेनेव छु सार्ञप॒ स्यात्‌ विरोधित्वाज़ कमेणा ॥७॥
भर्थः--हा जनात्मवस्तूच्या ठिकाणचा अनुभव तेंच अज्ञान,
छे नाहीसे झाले की मोक्ष आहेच. तो ज्ञानानेच मिळणार, करम
करून मिळणार नाही, कारण तं ज्ञानाच्या स्वमावाविरुद्ध भाहे.
कर्मकार्थस्त्वनित्यः स्यात अविद्याकापकारणः ।
खमाणं वेद एवात्र जञानस्याधिगपे स्हतः ॥८॥
अथेः---अज्ञानामुळें झालेल्या इच्छेपातून होणाऱ्या कार्याभमाणे
मोक्ष जर कमीच्या योगाने मिळणार असता तर तो नाकझुबंत
असता, ज्ञानापासून मोक्ष मिळेल ह्याला आापार श्रुतिवाक्यं--छांदोग्य
( ८-९-६, ४-१-३ ), तैतिरीय-( २-५ )-आहेत.
ज्ञानेफार्यपरत्वाचं वाक्यमेकं ततो विदुः
एकत्व ह्यात्मना जय वावयाथेमतिर्पात्ततः ॥९॥
अर्थः--वेदांचा मुख्य उद्देश जान देणे येवढाच हे. त्यांतून

(१६४)

सारांशख्पार्ने त्यांतील वाक्याचा अग्रे धेऊन एक वाकय काह
ते हे को भाव्या एक ( अद्वितीय ) आहे अर्ते जाणावे.
वाच्यमेदाचु तजेदः कल्प्यो बाच्योडपि तच्युतेः !
अयं तेतत्ततः पोक्त रूपं नामच कर्मेच ॥ १०1
अथा-त्या आल्याच्या वाच्याच्या मेदामुळे आल्यावर भेद"
चा आमास झाला. ते वाच्य बुतोने तीन झळ्दांनी बृहदारण्यकीर
(३-६-१) सागेतळें आहे, रूप, नाम आणि की-
असदेतस्त्रयं तस्मात्‌ अन्योन्येन हि कटिपितमू ।

. झछवोबणो यथा शब्दात दतोड्यम बिया बाहू: ॥११॥
अर्था--ही तिन्ही खोटी, कारण ती एकमेकांनी रचलेली भादद*
शब्दामुळे निघाठेळी कऱ्पना ( हं हजार डोळ्यांचा बंगेरे ) बुदी
निराळ्या ठिकाणी अनुमानाने बसविली,

दृष्ट चापि यथारूपं बुद्धेः उब्दाय फरपते।
एवपेतजसत्सर्ब भ्रातियुदिविकल्पितम ॥ १२॥
अर्थः--किंवा (भिंतीवर) काढलेलं जे वित्र पाहिठे, त्याच्यावर
बुद्धीने करपना! बसवून त्यांचे शब्दांनी वर्णन केलें, ह्यायमार
अविचारी वुदरनिं कर्पनेवर रचलेले हे स्य जग आहे.
असदेतचतो युक्त सचिम्मात्रं न कल्पितम ।
वेदयापि स एवाद्यो वेश्वं चान्यत्त कल्पितस्‌ ॥१२॥
अर्ये:--हझणून ते खोटें आहे. फक्त सत्‌ चित्‌ स्वरूप जे जाहे
तेषेट्र मात्र यो ( खॉ) जादे, त फल्पनेवर रचलेले नादी, तोच
सवांच्या पूर्वीचा [ लामा ] आदे, येदसुद्धां त्याच्य़ा करता रचठेल!
भादे, त्याच्याशिवाय अ कांदी दुसर आदे असे बरेल ते १
करिपत-ज्दणून खोटे.

(१६५ )

येन वेत्ति स वेदः स्यात्‌ स्वम़े सर्व तु मायया ।
येन पद्याति तच्चध्ुः शृणोठि श्रोबमुच्यते ॥ १४ ॥
अर्धः--स्वप्नामध्ये ज्याच्या योगाने कळते तो बेद म्हणावा
सर त्यावेळीं मायेशिवाय दुसरे कांही नसत. मग पद्दाणारा तो
डोळा, आणि ऐकणारा कान-( हे तेर्थ स्वमांत कपे पटणार? )
येन स्वमगत्तो वक्ति सा वाकू घाण तथेवच ।
रसनस्पशंने चेच मनश्रान्यत्तथंद्रियम्‌ ॥ १५॥
अर्थः-स्वर्भात बोलते ती वाणी, तसेंच भार्गेद्रिय, जिव्हा, स्पर्शे-
द्विय, त्याचप्रमाणें आणखी एक इंद्रिय मन, ही सर्व तेथे काय
करतात बरें £
कल्प्योपाथिभिरेवेतत्‌ भिन्न शञानमनेकधा ।
आघिमभेदाद्यया भेदो मणेरेकस्य जायते ॥ १६॥
अथी--ह्या मकारच्या उपापीमुळे ज्ञान एक असूनत्या त्या
इंद्रियाच्या द्वाराने ते मित्न झालें, पण वास्तविक त्स नव्हे. स्फ-
रिकाच्या जवळ दुसरे रंग मांडले हणून स्फटिक निरनिराळ्या
रंगांचा वारला,
जाग़रतश्र यथा भेदो ज्ञानस्यास्य विकरलिपतः ।
घाद्दिस्थं व्याकरोल्यर्थ श्रांत्या तुप्णोदववक्रियः ॥१७॥
अर्थ ५--द्या ज्ञानस्वरूप आत्म्याला जामताचस्थमध्य तसाच भद
लावळा आहि. तो बुद्धीमध्ये म्ररिबिंब पावून तिने म्हूण केडेल्या
विप्यांना आपल्यावर मानून घेतो आणि इच्छेपासून होणाऱ्या सध
क्रिया आतिष्टासारखा करूं लागतो,
स्वभे तद्वत्मवोचे या वहियान्वस्तयैव च ।
आलेख्याध्ययने यद्दत्‌ तदन्योन्यधियोद्ववम्‌ ॥ १८ ॥

(१६६)

अयः---स्वप्नांतल्याप्रमागेच जागृतीमध्यें सुद्धां मांत आगि
बाहेर सारखा व्यवहार होतो. डिहिळेळी पोथी पाहून पाठ करा
पाठ केलेले लिहून काढावें ह्यामरमार्गे एकमेकाचा पारेणाम एकमे.
कांबर होतो, त्याप्रमार्दे ह
यदाय कटपयेद्वेद तस्काम, सन्‌ यथा कतुः !
यस्कामस्तत्करतुभूत्व! यत्तत्मपयते ॥ १९ ॥|
अर्था--भकशा "िचाराचे भेद ( द्वेत ) मान लागला द्ायजे
त्याविषयी इच्छा उत्पन्न होते, मग अमूक गोष्ट केली पाहिजे
(उदाहरणार्थ यज्ञ) असा घ्यास लागतो, त्या इच्छेप्रमाणे करगे केल्यावर
र: कर्ते

आविद्यामभवं सर्व सत्तस्मादिदं जगत्‌ ।
हदता रयते यस्मात्सुपुमे न च ग्रे ॥२०॥
थः-तेव्हां ही ळी सृष्टि अज्ञानापासून झालेली आहे;
त्या अज्ञानामुळे जागुतीत द्दे सर्व आहेसे वाटतें पण गाद झोपत

चयापैये थतिपोक्ते एफत्वार याधियी हि नः
तस्मात्सुवप्रयत्नेन शात्रे विद्या विधीयते ॥ २१ ॥
अर्थः ---अद्वैत समजणे ही विद्या, द्वैत मानणें ही अविद्या
असें वेदांत सांगितठे आहे; आगि याकरित]च ( अध्यारोप धौरे
भाद काढून ) निरनिराळ्या यल्नांनी विच स्पष्टीकरण शाखारने
केळ आहे.

चित्त छादशवद्यस्मात्‌ दाद्ध विद्या पकाधते ।
>पमेनित्येथ्थ यमय भिस्तत्य यांधनम ॥ २२ ॥
£--भारसा स्वच्छ असला ह्मणजे त्यांत जते म्रतिर्निब

(१६७)

स्वच्छ दिसल, त्याममार्णे निप्पाप अंतःकरण झाले असतां विद्येचा
अनुभव येता, यासाठी यम, नियम, यज आणि तप यांच्या यो-
गाने त ( चित्त ) शुद्ध करावे,
छ्ारीणादि तपः कुयोत्‌ तदिशुध्यर्थधरत्तमपू।
भन आदि समाघाने वचदेइविशोपणम्‌ ॥ २३ ॥
अर्थः--ते मन शुद्ध करण्याकरितां शारोरिक, वाचिक, 'वगरे
तप करावे. मन वगेरे स्थिर होण्याकरितां त्या त्या कतुमानाप्रभाणे
देहाला कष्ट देऊन तो स्थूळ होऊं देऊं नये.
मनसद्वेद्रियाणांच हेकाग्यं परमं तपः
त्ज्ज्यायः सर्वेधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥ २९ ॥
अथे!--मन आणि इंद्रिये ज्यायोगान एकाप्न होतीळ ( स्वा-
धीन रहातील ) त्याला उत्तम तप झणावे. सवे विहित गोष्टीमध्ये
तप हे श्रेष्ठ होय. तप आद्यकतेव्य समजावें.
दृष्ट जागारेते विद्यात्‌ स्मृतं स्वभं तदेव तु ।
सुप्त तदभावंच स्वमात्मानं परं पदें ॥ २५ ॥
अर्थः-जाश्ेंद्रियांनी विषयप्रहण ही जागृती, त्याची आठवण
त स्वप, त्याचा अभाव ती गाढ झाप, पण आपल स्वर्प माळ-
खण हू सर्वोत श्रष्ठ स्थान होय.
सपुप्तःयाख्यं तयोड्जानं वीज स्वमप्रदोधयो: ।
स्वात्मवोधप्रदग्यं स्यात्‌ बीज दर्थं यथा भव ॥२६
अथेः-गाढद झोपफतळा जो अंधकार तच जज्ञान, स्वस
आगि जागूती या अवस्यार्चे बीज होय- आत्म्याची जागीव करून
घेऊन ठे बीज जाळे ह्मणजे मण माजलेळे वी उगवत नाही
त्याप्रमाणे [ पुनः ] म्रम होणार नाही.

(१६८)

तदेवेक मिथा शे पायागरीनं पुन अभाव!
मायास्यात्माविकारो5पि वहुयेक्ो जळाफेत्‌॥ २७
, अथे --त मायाल्पी वी तीन प्रकारचे असते. त्या आल्या
मागेन घेरळे तरी तो विझाररहितच एकटाच अत्ततो, _ पाण्यात
पढलेठें सूर्यारच प्रतिर्बिब अनेक टिकाणी असले तरी सूय एकच
असतो.
बीर्म चेक यया भिन्न माणस्वमादिभिप्तया ।
स्वमजाग्रच्ठरीरेपु नद्च्यात्मा णलेदुबत्‌ ॥ २८ ॥]
अर्थ -7माया बीज एक असून प्राग ( अव्याहत लवती )
सवम, मजे बोरे निरनिराच्या वाटतात, त्याप्रमोणच पाण्यातील चड”
प्रतििंधासारखा भाह्मा सूद्ष्म, त्थूळ शरीरामध्ये तज, मार
वौरे नावाचा वाटतो.
मायाइत्तिनमारुध मायाच्येको यथा जमेत!
आगळ्स्तदरदेवात्या प्राणत्वमादिगो$्यल ॥! २९॥
अर्थ --बीगी एक जादूगार भापण निर्माण केटेच्या जावूच्या
हत्तीवर बून ( वोटेट हिकडे ) जाते. येतो, प्रण तो. सरोलर
जागच्या जागीच असतो, झ्याममाणे म्यूळ, सक्षम शरीरात जाला
गेल्यामारखा बाटठो
नज हि हस्ती तदारूद्ो मायाब्यन्यी यथा त्यित
ज माणादि न वटा तथाडन्याजः सदा धरे! ॥१०॥
अभी-दचीदि ( सरा ) नाही, त्याच्यावर मप्तण[राहि (सर!)
माही, सादूमार निराळाच, प्रथम होत! तसाच झस्ततो, त्यापर्माण

प्राण बौरेदि नांदी, त्यांना पदाणारा नादी. तो. निराळा था
सदा शानरूप भाहे.

( १६९)

अवद्धचधुपी नास्ति साया मायाविनोडपि वा ।
चद्धाक्षस्येव सा माया मायाव्येच ततो भवेत्‌ ॥२॥
अर्थ--- ९ त्या जादूगारानें ) ज्यांचे डोळे भारले नसतील
त्यांना ती माया ( हत्ती वगेरे ) नसतेच, त्याप्रमार्ण त्या जावू-
गाराळाहि नसते. ज्याचे डोळे जादूने ( बांधले ) भारले असतील,
त्याला हत्ती दिसतो आणि त्याच्यावर बसणारा दिसतो.
साजञादेवः स विज्ठयः साक्षादात्मेतिच श्रतेः ।
भिद्यते हदयग्रोधिः न चेदिल्या[देतः थ्रुतेः ॥ ३२ ॥
अर्थ:--तो प्रत्यक्ष आत्मा आहे, असें बृहदारण्य (५-४-१)
उपनिषदांत सांगितलें आहे, त्यावरून तो मत्यक्ष जक्ष जाणावा,
न नंचत्‌ वंगेरे केन ( १३ ) उपनिपदांत चगेरे सांगितल्या-
प्रमाणे हृद्यांतीळ सर्व संशयांच्या गांठी उकलतात.
अशब्दादि त्वतो नास्य ग्रहण चेन्दियेभंवेतू ।
सुखादिभ्यस्तथान्यत्वात्‌ इुद्धावादि फथे भवेत १३॥
अर्थः--शब्द वरे रहित तो. असल्यामुळें इंद्रियांना त्याचे
ज्ञान होणार नाही. सुख बेगेरे विषयरांहून तो निराळा असल्यामुळें
बुद्धीला वरी ते. कसा सापडणार £ _
अहृश्योञवि यथा राहुः चंद्र विंवं यर्थामासी ।
सवेगोडपि तयेवात्मा चुद्धावेव मग््ह्वते ॥ ३४ ||
अर्थ--रा्र दिसत नसून तो चंद्रमहणाच्या वेळी समजतो,
पाण्यांत पडलेल्या प्रतिर्गिबावरून ब्रिंव मोळखेत; त्याप्रमाणे सवे
ठिकाणी आत्मा असूनहि तो बुद्धीमध्यें शिरला आहे. असता वाढून
त्याचा भास होतो.

( १७० )

भानोबिंब्‌ यथा चोप्णे नले दृ न चांभस! !
व व >
व्‌द्वौ बोधे! न तद्धमेः वयेव स्याद्विधमेतः ॥ २५ ॥_
अ्धः--ाण्यांत पडलेळे रूयीचे किरण उप्ण असतात; तो
गुण पाण्याचा नव्हे, त्याप्रमाणे बुद्धीच्या ठिकाणी दिसगारी जी-
गवि बुद्धीची नव्दे, कारग ती मुळींच जड वगरे निराळ्या
मुणाची भाहे,
चक्षयुक्ता थियो एत्तिः या तां पक्यन्नलूपद्कू ।
द्रा भवेदात्मा थरुतेः श्रौता तथा भवेत ॥ २६ ॥
अर्थः--डोळ्ाच्या वाटेन जी बुद्धीची वृत्ति ( पहाण्याची )
ती पह्मणाय अकुंठज्ञानसामथ्योच महे. तोच आत! पहाण्याचा
पहाणार, थवणाचा ऐकणारा होतो.
केवला मनसो रति प्र्यनू मंता मतेरजः !
वि्ञाता छुप्शक्तित्वात्‌ तथा द्रा न हीत्यत91३७॥
अर्थः--केवठ मनाची इति ( विंतनाची ) तिला पाहणारा
सुद्धा तोच जन्मरहित ( आत्मा ) आहे. त्यांचे सामर्थ्य कधीच
कमी पडत नाही, क्षणून तो सदा ज्ञानी आहे. याप्रमाणेच (या अ्थोने)
नहि बधेरे शृहदारण्य ( ६-३ ) वाक्य भाढे.
ध्यायरीत्यविकारित्यं तथा लेलायतोल्यापि ।
अभ वेनेति भरद्धत्व॑ तथा नन्वागत शते: ॥ ३८॥
अर्थे:-ध्यान करीत असो किंवा काढी करिपा होत अहो, भात्या
भविकारी आहे. ह्याला आपार चेर शुद्ध द्दोतो बोरे शहदारण्म

(६-१ ), त्याला पुण्य लागत नादी वरे त्याच उपनिषदात
( ५-४ ) वावय मदे.

( १७१)

शत्तपलोपास्तुपुप्ते शः तथावोघे5विकारितः ।

> वचि किक च्य

ज्ञेयस्वेव विशषस्तु यत्न बेति अरतेवेचः ॥ ३९ ॥

> अर्थः--गाढ झोपत आत्मा असतोच, त्याची शक्ति कधींच

लोप पावत नाही. त्याचप्रमाणे जागूतामध्ये (व स्वम्तांतहि ) तयाला
विकार होत नाहीं. तो जर जाणिवेचा विषय झाला असता तर
यत्न वा बंगेरे बृहदारण्यांत ( ६-३ ) सांगितल्याप्रमाणे जाणणा-
रांची मालिकाच लागळी असती.

ब्यवधानादि पारोक्ष्यं लोकदष्टेरनात्मनः ।

इष्टेरात्मस्वरूपत्वात्‌ मल्यक्षे ब्रह्म तत्स्मृतस्‌ ॥ ४० ॥

अर्थः--अनात वततू ( घट वगरे ). द्या लौकिक दृष्टीच्या
९ डोळ्याच्या ) आड झाला की दिसत नाहीं, पण ज्ञान 'हुंच मा-
स्म्याचें स्वरूप असल्यामुळें त्रक्च प्रत्यक्ष आहे. अस स्पति सांगते.
नहि दीपांतरापेक्षा यद्रद्वीपमकाशने |.
बोधस्यात्मस्वरूपत्वात्‌ न घोधोडन्यस्तयेष्यते ॥४१९॥
अर्थैः-दिवा लागठेळा असतां तो दाखापिण्याकरितां जशी
दुसऱ्या दिन्याची जरूर नादी, त्याममाणेच जाणीव हे झाल्याचे
रूप असल्यामुळें त्याच्या ओळखा दुसर्‍या जाणिवेची जरूर
नाहो.
विषयत्वं विकारित्वं नानात्वंवा न हीप्यते ।
न हेयो नाप्युपादेय आत्मा नान्येच वा ततः ॥४२॥
र अर्थः--आप्मा विषय द्वोत नाहीं, विक्तार पावत नाहीं, तो
अनेक मकारचा होत नाही. तो दुसऱ्या कश्याकडून राकण्यासारखा
नाही किंबा घेण्यासारखाहि नाही.

( ७२)

गो जत्मगृत्युजरातिगः ।
अहमात्मेति यो वेति ऊतो्न्येव विभेति सः ॥४३॥
अर्थः-आांत बाहेर सगळीकडे भरलेला, ज्यर्नि जन्मामृत्यु, म्हाता-
रपण जिंकले असा, असा आत्म मीच आहे असे ज्याठा समजे,
त्याहा कश]ची भोति वाटत नाही.
प्रागेबेतद्विधेः कम बतित्वादेरपोहनात्‌ ।
श्र

र ग्जैभ्य; तस्वमेवेति निश्चथात्‌ 1 ४४॥|

सय: ाला स्थूल नाही वरे शाखवचनांती वणे, धरण
थंगेरे सर्वाचा त्याग मीच अक्ष आहे असा निश्चय हेषपर्यत
गात्र हें कमे विधियुक्त करावें,

हीनां मह्यमणतः ।
देहस्येव हु र यादि: तस्याप्येवं हानात्मत; ॥ ४५॥
:--भगोदर देहाचा अभिमान सोडावा फ्षणजे देहासंगंधी
जात वगैरे पुरणार. जात, धर्म ही देहाला जागू आहेत, भागि
पेरूनच देह दा आत्मा नव्हे असे होते.

[त्यताविद्या ह ग तजसाज र ४
आप्मशञानेन हया स्यात्‌ असुराणामि सते: ॥४६
अर्थः-आत्मा नसणारे ज देह वगरे तेच भी आहे. असे ऐक्य
मानणे ह्यालाच अजान क्षणतात, भार्म्यायें

१ * आत्म्याचे ज्ञान करून घेऊन तैं
पालवाव, क्षाळा भाषार-हदे राक्षसाचे शान वगरे छंदोग्वांत (८-८
०५ ) सांगितळे आहे.

दुथाहशोचकायीणा पारिवाज्ये निवपेनम |
पथा झानस्य संमापी चदजात्यादिकुर्मणाम्‌ ॥ ४७ ॥
अर्था--संन्पातत येतल्यावर जत्ता सवक बगेरेचा संबंध नाही,

(१७२)

स्याप्रमागे ज्ञानप्राप्तीनंतर जाति बोरे वणोश्रमोचे कमे कराव,
यांचें नसर्ते,
यस्कामस्तत्ततुभूत्वा कृतं त्वज्ञः मपदते !
यदा स्वास्मद्ाः कामाः ममुच्यन्तेञमृतस्तदा ॥ ४८ ॥
अर्थः--इच्छा मनांत घरी की त्याचा ध्यास लागून कर्म
घडते व त्यापासून फल येत. इकडे आपण कोण यांची जाणीव
झाळी क्षणजे सवे इच्छा नाहीशा होतात भाणि मोक्ष मिळतो,
आत्मरूपविधेः कार्य क्रियादिम्यो निवतनम्‌ ।
न साध्ये साधने बात्मा नित्यतृततः स्मृततेमेतः ॥ ४५ ॥
अर्ध:-_ आत्मज्ञान झाल्यानंतर क्रिया वगैरे सुटल्या पाहिजेत.
कारण आत्मा नित्यतृप्त आहे. असं स्मृति सांगते, 'त्याच्या प्राप्तीला
काही साध्य किंवा साधन लागत नाही.
उत्पाद्याप्यविकार्याणि संस्काय च त्रियाफलं ।
नातोझ्न्यत्कपेणा कापे तयजेत्तस्मात्मत्ताधनं ॥ ५० ॥
अर्थः--कार्ये करून सोडावी, क्रियेच्या फलाची इच्छा धरू
नये, जञानानेतर आतां कमोचा कांही उपयोग नाहीं म्हणून साघ-
नासइयतैमान कग टाऊून दयावी,
तापान्तत्वादनिलत्वाद्‌ आत्मार्थत्वाच पा वहिः ।
संहृत्यात्मनि तां शोते सत्यार्थी घुरुमाश्रयेत्‌ ॥५१॥
अपेः---मापश्या स्वदःच्या सुखासाठी जी याहेरल्या (खी
पुत्रादिफ ) पदार्थावर जावड असते, तिच्यापासून अखे दुःख होणार
आगि तो शेवट रिकणारी नाही भसे जाणून तिचा विस्तार भाटपून,
ती भावंड एकट्या आत्म्यावर लावावी, आगि सत्य काय याची
ओळख करून घेण्याकरता गुरूला चरण जावे,

( १७४ )

शातं माई तया धुक्तं निप्कियं बह्मणि स्थित ।
शुतेराचायेवान्वेद तट्िद्धीति स्मृतेखथा 1 ५२॥
अर्थेः--ज्याचे चित शांत झालं आहे, जो विद्वान आहे, मोक
ज्यानें मिळविळा आदि, ज्याला काही कर्तव्य उरले नाहीं, ज्यांची
जक्षस्थिति कायम आहे, असा गुरु भसावा. जो गुरूला शरण
जळ त्याहा ज्ञान होईल अस छादाग्यात ( ६-१४-२) तागि-
तढे आहे. गुरूछा शरण जाऊन ज्ञान समजून घे बंगेरे श्रीमड्ग-
वद्ठीता ( 29-३४ ) येर्थे सागितळे आहे.
स ग्ररुस्तारयेधुक्त शिप्ये शिप्यगुणान्वितं ।
अह्यविद्या्वनाझु स्वान्तध्वान्वमहोीदर्थि ॥ ५२ ॥ ही
अर्थ --अशा प्रकारचा गुरु असेल आणि शिप्याच्या अर्ग
असावे ते गुण संपादन केलेला शिष्य असेल तर जक्षश्ानरूपी
नौकेच्या आश्रयाने अंत करणात आत्म्याचा विसररूपी जो गोठा
समुद्र त्यातून तो गुरु त्या शिष्याला तारीळ-<
दृष्टि प्पूष्टि, उतिघरातिः मतिविशातिरेवच ।
दाक्तयोज्याथ भिथन्ते चिट्पत्वेडप्युपाधिभि ॥५४॥
अर्था--पहा्गे, स्पर्श करणं, रेकणे, वास घेणे, मनन करण,
जाणणे, क्षा सये क्रिया त्या त्या विषयाच्या उपाधीमुळे निरनि-
राळ्या वाटताव, पण त्याचा चेतन्मरूपावर नुसता भारोप आहे.
अपायोडतिहीनाभि* नित्यं दोप्यन्‌ रवियेया ।
.सबेजञः सवेश्क श्रद्धः सर्व नानाति सरबदा ॥ ५५ ॥
अर्थेः-ज्याचा जन्म भागि नागर नाहीं ( झणजे जीं सवेदा
सूयोजवळ भाहेतच ) अश्या किरणांनी नेहमी प्रकाश करणारा
जसा क्याने विराळत नाही, त्याप्रमार्ण सर्व इंद्रियांच्या वृर्ती-

(१९५)

मुळे सर्वे पहाणारा अर्से जरी हणतो. तरी नेहमी ज्ञानस्वरूप
असणारा आतमा गुद्धच आहे, त्याठा ह्या वृर्ींचा विकार होठ नाही,
अन्यदृष्टिः शरीरस्थः तावन्मात्री द्यविधया ।
जलेंद्वाशूपमाभिस्तु तद्धमीच विभाव्यते ॥ ५६॥
अर्थ:-शरीरांत शिरल्यासुळे आत्म्याविषयी बिसर पडून भजञा-
नामुळें त्या त्या शरीरायेवढाच मी अर्स जरी तो मार्नू लागला, तरी
तो निराळा असतो. पाण्यातल्या चंद्राच्या प्रतिबिंबाप्रभाणे आत्मा
त्या त्या क्रिया करतो असं वाटते.
दृष्टा वाह्यं निमील्याथ स्मृत्वा तत्मविहायच ।
अथोन्मील्यात्मनो दृष्ट जह्म भाझोत्यनध्वगः || ५७ ॥

अ्था-हें सवे हृशय जग काय आहे हयाचे जान करून घेऊन,
( स्थूलाचा अभिमान सोडून ) त्यांचे स्मरण किंवा सवभ तें टाकून,
( म॒क्ष्म शरीर विसरून ) आल्म्याचे निरुपाधिक ज्ञान करून
घेतळं हणजे भ्क्षप्राि होईल, त्याच्याकरतां कोठें जायला नको.
* _ माणाथयेवं त्रिक हित्वा तीर्णो5ज्ञानमहोदधिमू!
स्वात्मस्थो निर्गुणः धुद्धा डुद्धो पुक्तः स्ववोहि सः ॥५८
अथेः-द्याप्रमाणे स्थूळ, सक्ष्म, कारण घया ठिह्दींचा त्याग करून
अशानरूपी मोठ्या समुद्रांतून तरून गेल्यावर झात्मरूपाच्या ठि-
काणी त्थिरपणा येऊन, तो गुणरहित, निर्मळ, ज्ञानी, बंधमुक्त
निञस्वरूपार्ने राहील.
अजोहं चामरो5मृत्युः अजरो$भय एवच ।
सर्वज्ञ: संवेदक दस्द वि पुद्धा न जायवे ॥५९॥
अर्थः--मी जन्मराहेत, मरण नसलेला, झृत्यूठा न भिणारा,

९१७६)

झातारा न होणारा, निमय, पूर्ण्ञानी, सर्वे पहाणारा, निथाप,
अशी भोळल झाल्यावर पुन* वेहांत यावें लागणार नाहीं.
पूर्वा यततमोवीज तत्नास्तीति विनिश्रयः ।
तदभावे कुतो जन्म मह्कत्वं विणानत ॥६०॥
अर्थ--अजञान ज्याचे मूळकारण मते पूर्वी प्ागितरछे तै
जगत्‌ ( माया) नाहींच, असा दढ निश्चय असल्यावर, मग जन्म
कुठून येणार. सवे अद्मच असतें त्याठा ज्ञान झालेटे असत.
शोराल्सपिययोदधत्य शिप तत्मित पूर्वबत!
मुद्धधादेशस्तयाडसव्यात्‌ न देह पूववजवेत्‌ ॥ ६१॥
अधे!---दुधातून लोणी काढून ते पुन त्यात टाकळे तर
पूवीप्रमा्णे मिसळत नाहीं ( निराळे रहाते ), त्याप्रमागे बुद्धि चौरे
ठिकाणच्या असत्य मासापासून जाणीवरूप निराळें काढरमावर
( समजश्यापर ) पुन तो देहामिमानी होणार नाहीं
सत्यं जानमनंतेच रसादेः पचकात्परमू ।
स्वापडऱ्यादि शादोत अह भक्षेति निर्भय ॥६२॥
अधे -अन्न, प्राण, मन, विज्ञान आणि आनद द्या पच कोट्ातून
सत्य काय़ ते अतरहित ज्ञान माहे मडरय वगरे सवीत स्थिर तो भाहे
असे तेतिर्यि उपनिषदात ( ३-७ ) सागितले भाहे, त्यावरून
मी आता निभेय झाळो, मीच अक्ष आहे
यप्माद्वीताः संबवेन्ते वाडूमनःपाबकादय ।
तदात्मानंदतस्वज्ञे न विभेति कुतश्चन ॥ ६३२॥
., भरग --वांगी, मन, अधि चंगेरे ज्याठा भिऊन ( आपना

पढ) काम करतात, तो जानवरूव तत्त्वशानी भाला होय,
तो कोणाला भीत चाही

१

( १७०)

नामादिभ्यः परे भल्नि स्वाराज्ये चेत्स्थितोउ्ये ।
प्रणमेत्कं तदात्मजो न कार्य कमेणा तदा ॥ ६४ ॥
अर्थः--नामापासून आरंभ करून एकापेक्षा एक भधिक अशा
सवेज्ञाच्या स्वतंत्रतेच्या शेवटच्या आअद्वितीयस्थानी श्रेष्ठ कायम
जाऊन बसल्यावर मग्र आत्ताजञान्याने नमस्कार फोणाला कराव-
याचा : नंतर त्याला कमे करण्याचं उरलं नादी.
बिरादवेश्वानरी वाद्यः स्मरन्नंतः प्रजापाते; ।
प्रविलीने तु सर्वस्मिन्‌ प्राज्ठो$व्याळृतमुच्यते ॥ ६५ ॥
अर्थः--त्याठा जागृतीमध्ये विश्व वैश्वानर हणतात, स्वमन-
काली त्याला तेजस हिरण्यगभे हणतात, आणि गाढ झोपेत मायो-
पाधिक ईश्वर डिंवा प्राश असे त्याला हणतात.
वाचारंभणमाभत्यात सुपुप्तादि त्रिके त्वसत ।
सत्त्योजभाहमित्येत्रं सत्यसंधो बिमुच्यते ॥ ६६ ॥
अर्थः-हे सवे व्यर्थ बोलणे आहे क्षयून द्या तिन्ही अवस्था
खोट्या. ज्ञानस्वरूप आत्मा तेवढा खरा, असं खरे ज्ञान ज्याहा झाले,
तो मोक्षाला गेला. र
भाख्यत्वाबथा भानोः नाहोरात्रे तथेव च। रि
शानाजान न भे स्यातां चिदूपत्वाविशोपुतः ॥ ६७ ||
अथेः-सूयाचे स्वरूपच प्रकाशरूप असल्यामुळे त्याच्या ठि-
काणी दिवस्त जागि रात्त नसते, त्याप्रमाणे एकसारखा चेतन्यरूप
मी असल्यामुळे ज्ञान आणि अज्ञान ही दोन्दी माझ्या ठिकाणी
संभवत नाष्ीठ,
शाखस्यानतिशर्क्यत्यात्‌ मेद स्यामद सदा ।
बह्यणो मे न इये त्यात ग्रायं वेनि च सेस्गरत्‌ ॥६८॥
2. $$

( (७८)

अधैः-शाखात सांगितलेल्या गोष्टी नि सशय खया असरयामुठे
म सदोदित बद्द आहे. मळा ब्ञाला काहीं टाफावयांचे आहे किंबा
मिळवावयार्चे आहे असें कांहींच नाही.
अहमेव च भूतेषु सर्वेप्देदो नभो यथा !
भयि सर्वोणि भूतानि पर्यक्षेवं न जायते 1 ६९॥
अधे --आकाशाप्रमाणे मीच एकटा सवे प्राणिमाराच्या डि
काणी आहे, आणि माझ्यामध्ये सरव प्राणिमात्र अहित, असे शॉन
ज्याठा झि, तो पुन जन्मा! येत नाही.
न वाद्यं मश्यतो बांउत विद्यवेडन्यल्यत कादित।
अवाद्यांतः थरते किंचित्‌ तस्माच्छुद्ध स्वयंप्रभः॥४०॥
अर्थ -मला मजपासून किंवा दुस यापासून बाहेर, मध्ये किंबा
झात. असला काढी ( भेदाच! ) प्रकार नाही. बाक्ष नाही, भात
नाहीं बोरे शृहदारण्य ( ४-५-१९ ) वाक्यावरून मी निष्पाप
स्वप्रकाशित आहे,
नेति नेत्यादि शासत्रभ्यः मपंचोपणमोड्यय ।!
आविज्ञातादि शासत्राच नेव रेयो शृवोडऱ्यया ॥ ७१॥
* अभेद नाही, ते नाही, भता निषेध करून प्रप्चाच्या गोष्टी
गाळता गाळता शेयटी अद्देत राहील अविश्ञाता बंगेरे बृद्ददारण्य
(५-८-११ ) उपनिपदात सागितत्याममारण त्याचे शान झगा
गिंपथाने होईल, एरवी गादी,
सपेष्यात्माइमेवेति ब्रह्म चेट्रिदित॑ परमू ।
स आत्मा सवेभतानां आत्मा प्ेपामिति अति ॥७२॥
अयेः--मी स्वीच आत्मा आहे, हापमागि श्रेष्ठ अन्न जाण

( १७९ )

ल्यावर, तोच सथ भूतांचा आत्मा होता, हाच त्यांचा थाला

वगेरे उद्ददारण्यांत ( २-४-१० ) वचने आहेत.
जीवश्रेत्परमात्मानं स्वात्मार्न देवमन्जसा ।
देवोपास्पः स देवानां पशुत्वाच निवत्तते | ७१ ॥

अथ:-ह] जीव ( निराळा नाहीं ) तोच परमात्मा, तोच देव,
ठो सर्वे देवांपेकी पूजनीय देव होणार, त्याला उपाधीमुळे भालेळं
अज्ञान नाहासं होते.
अहमेब सदात्मईः राज्यस्त्वन्येयधांवरं ।
इत्येवे सत्यसंधत्वात असद्धाचा न वध्यत्त ॥ ७४ 1

अर्थः:--मीच सदा आत्मा, ज्ञानी, भाकाशाप्रमाणे येथें कशा-
चा दुसऱ्याचा संपक नाही, घाप्रमागे सत्य नेहमीं जसणारा, भस-
त्या ( ठस्करचोरा ) प्रमाण बघन पावत नादी.
झृपणास्तडन्यधेचातो विदुर्मह्य परंहि ये ।
स्वराज्योडन्यच्क्‌ स्वस्थः तस्य देवाः असन्वज्ञे 1७५]

अर्थः--अशा प्रकारचे जश नाही वगेरे जे कोणी झणतात,
स्यांच्या अञानाची कोव यते; जो सपेथेष्ठ अक्ष, जो सवीस
जपले ठिकाणी पहातो, ज्याला जपले रूप कळले, त्याच्या अंकित
सर्वे देव असतात.
हित्वा जात्यादिसंबंधान बाचो5न्याः सइफमीभेः
ओमित्येडं सदात्मानं सर्व शून्ये भपद्यय ॥ ७६ ॥
अथा-- जात, वणे वगेरे च्यागि इतर कमोसुद्धा वततिरूपी
उपापी टाकून सर्वात निमेठ अतत भापलं मात्मत्वरूप उ ते प्राप्त
करून ध्यावे

(१८०)

सेतु सर्वव्यवस्थानां अहोरातादिवर्निते ।
(ियेयूध्युमधः सवे सकुज्श्योतिरनामयम्‌ ॥ ७०७॥
अर्थः--बेंणीम्रममयीदाना आधारमूत, लेथ दिवस आणि
रात्र यांची अपेक्षा, बाजूळा, वर, खाळी सगळीकडे भरठेला,
मित्यप्रकाशरूप, निरोगी-( असे स्वरूप आहे. )
ध्र्मांपर्मविनिगुक्त भूतमब्यात्कृतात्हुतात्‌ ।
स्वमातान परं बिद्यात्‌ वित्त सरववेधने: || ७८॥
अथः---जेर्थ घर्म अधे याचा; किंवा मागे. झालेळे, पुढे
होणा! बंगेरे काठाचा आगि कार्यकारणसमधाचा, संपक वाही,
सर्ये चंधनांपासून सुरठेळा असा आपला भ्रष्ट आता मोळखावा.
अकृषेन, सवेच्छुद्ध: तिषठन्त्योहि धावत! ।
मायया सर्वशक्तित्वात अजः सन बहुवा मतः ॥ यी
अर्थः--सर्व करून कांही न करणारा, समे धावणाऱ्या ( मन
वैगरे ) पेक्षा भाषिक वेगवा!न्‌ असून जागचा न हाढणारा, निमेछ,
मायेच्या योगाने सवे भकारचे साम्ये अपढेळा, अन्मरहित असून
द्या अगर्याने नरेेळा ( आत्या आहे ),
राजवस्साल्िमात्रलात्‌ सानिध्यात भ्रामको यथा 1
जामयच्‌ जगदात्माह निक्रिये, कारकोश्दयः ॥८०॥
अर्थ--राजाप्रमाणे सर्व गोष्टीचा साक्षी [त्यांतरढे कांही न
करणारा ] ठोइयुंबडाप्रमाळें नुसऱ्या जवळ असण्या संगडपॉत
यति देणारा, जगाच! आत्मा, करियारहित, जअद्रेत, कारगरहित
खाला मी आहे.
निगुणं निःकरियं [नित्यं निट यन्िरामयमू ।
शुद बुद दया गर्त तरनहयास्पीति पार्‍यत्‌ ॥ ८१॥

(९ १८१ )

--शुण ब क्रियारदित, नित्य, अंद्वेत, रोगरहित, शद्ध,
जानी, सुक्त मह्म मी आहे असा विचार करावा.
बंध मोष्ष च सर्व यत इटमुभयं हेयमेकं दय च ।
जये ज्ञयाभ्यत्तीतं परममाधिगतं तत्त्वमेकं विगुद्धं ॥८२|
अर्थः--बैघ आणि मोक्ष वगरे सये ज्याच्यापासून झाले, हे
दत तरी त्याज्य असून ज्याच्या आधारावर भासळे, जागिवेस
योग्य असून ज्याचे ज्ञान ( इंद्रियांनी ) होत नाही, अर्से सवीत
श्र्ठ, शुद्ध, अद्विदोय तत्त्व माहे,
विज्ञायतद्ययावच्छतिमुनिगदिते शोकमोदहावतीतः

सवज: सवकृत्स्पाद्ववभयरहितो नाह्मण चा प्रकृत्य॥!
न स्वर्य स्वस्पनान्यश्व नान्यस्यात्मा च हेयगः
उपादेयो न घाप्येचे इति सम्यंड्‌ मति: स्पूता ॥ ८३॥
अर्थः--चेदांतशाखांत आणि जरपीनी सांगितल्याप्रमाणे ह
ज्ञान संपादून करून पेऊन, शोकमेदांतून सुटावे, क्षणजे त्याला
भक्त कळेळ, त्ता सवैज्ञानी दोईळ, त्याळा फांदी वरचयाच रहाणार
नाही, त्याला संसाराचा भते उरणार नादी. त्याचे सवे हेतू पूणे
झाले. भारम्याल[ टाकण हृ स्वतःठा [£3:11 दुसर्‍या काणाठा शमय
नाही, त्यापमा्णेच त्याला मिळवायचं असत कार्ही नाही, दाप्रक्रारच
ज्षान त उत्तव टेय अव प्रश्नजञाना हणतात.
आत्मप्रत्वायिका श्रपा सर्ववेदांनगोचगा ।
जासत दि विगुच्यंते सईसंसारवंपने: | ८७ ॥
अर्धैः-वेदांदील वचनांच्या भाषाराने हें निटिले आदे, आत्मा
जप आहे अमा अनुमव घामळे येणार आहे. त्या चानर्नि सेसा-
रावे संव पाशांपासून सुटका होईल.

( १८२)

दुदतश्वात्मनो ज्ञान निप्कयोडऱ्यो न विथते ।
ानमिच्छत्तरेतत्मात्‌ युक्तःसिष्यगुणे सदा ॥ ८५॥
अर्थ -आल्याच शान केरून देथं ह्याच्या इतळे मोठ कशानेदे
नाही. यासाठी शिष्याठा योग्य जे युथ ते सपादन करून ज्ञात
ळविण्याची खटपट करावी हणजे तो युक्त होईठ
शन क्षय तथा शाता पस्मादन्य्न विचते |
सर्वेश सर्वेशाक्िय तस्ये झानात्मने नम ॥ ८८ ॥ हृ
अर्थ --जणण्याची वेस्ठ, जागणारा आणि जाणीव हवी त्रि
पुटी त्याच्याधिवाय नाहीं, असा तो सवेशञानी, सर्वशक्तिमान त्या
शानस्वरूपाळा नमस्कार करतो.
विः यया तारिता स्मोथे जन्मप्ृत्युमहोदाधेम्‌ ।
तसर्वमभ्यो नमत्तेभ्यो यरुभयोड्ञानरंकुलम्‌ ॥ ८९ ॥
उ भम ल्या जन्ममृत्युरूपी सलारसागरातून
विदेच्या योगागे सया युरुमहाराजानी आहात परतीराठा नेल,
या सवृज्ञानी युरुचरणात्त नमस्क|

र करतो,
व.

(१८३)

अथ वत्त्वमसिम्रकरणं
न्ञक्षेकय
येनान्मना विळीयन्ते उद्धवन्ति च टत्तयः
नित्यावगतये तम्मे नमो धोप्रल्ययात्मने ॥ १॥
अर्थ --ज्या आल्यापापून बुद्धीच्या वृती उत्पन होतात भागि
उय्नाच्या ठिकाणी त्या टीन होतात, जेथंअखड जागीव आदे, जो बु-
दीच्या अनुभवाचा साज्ी आहे, त्या आत्म्याला नमस्कार करतो.
भमध्य वज़ोपमरयुक्तिसंशतेः । भुतररादीन. शतशो बचो'
इसिभि॥ ररत बेदार्यनिर्धि विशालपी | नमो यर्तीदिय गुरे”
गेरीपसे ॥२॥
अर्थे--वत्राच्यासारम्या युक्तिवावानी पाणी दिलेल्या
अशा श्रवरिवाफयरूप ठरवारीनी हजारो. शत्रूचा ( मठवायांचा )
नाश ( खडन ) करून ज्या अत्यत युद्धिभान्‌ यतिरायानी वेदा”
सागर सरक्षण केळा, त्या गुरूच्या गुरूपत नपम्कार असो.
नित्यमुक्तः सदेवास्पीत्येव चेन्न भवेन्मति ।
किम श्रावपत्येच माठवच्टूतिराच्या 1 ३॥
अर्थः-मी निन्यमुक्त माहे, सत आहे, अशो इद बुद्धि बेदात
चाक्‍यश्रजणार्ने जर होणारे नसती ततर वेदामध्ये पुन पुन त्याचा
इव आदर (उठिच) फा केडा अततता, साणि मतिप्रमाग पुत्रवा-
त्ात्याने बारवार तच त फा तागिवर्ले असते.
सिद्धादे गाइयित्यम्मात्‌ सु"मदर्मा निपिल्पते ।
रज्न्यामिवाहिप्रीयुक्यय तत्त्वमित्यादिभासन ॥४॥
अर्थ --नदद हा अम्मतूमत्यय स्वत तिद्ध भादे, त्याच्यावर

(१८४१)

आमााने आालेळे युप्मतूमत्ययाचे धर्मे तूंच ठे इ० बोरे वेदांत”
वाक्यावरून युक्तीने निवारण करावे, णजे दोरीवर सापाचा
झेलिडा भाग. घालविस्याप्रमाणे खाली. आत्तत्त्वच सप
दिपू ठागेल,
झास्परायाण्यतो जया धर्षादेरस्तितता यया !
[विपापोह यथा ध्यानात म्हुति; त्यात्पापामखया[॥५॥
अथा--शाखबचनाच्या ( छांदोग्य ६-३-६ ) आधाराने मा.
स््याच्या ठिकाणी इतर वे नाहीत, केवळ सत्तामात्र भाहे, अर
समजून घ्यावे, ( गरुडगंत्रांचे बंग्ररे ) ध्यान करुन विष उतरा”
बयाच, त्यापरमाे अवियेच्या योगाने पापाची समजूत, धरून व”
हेश्या आज्म्याच्या समजुतीचे निवारण करावे
सध्या करामीति पस्यवायात्मसाक्षिकी ।
तयोरञानजस्येव त्यागो युक्तवरो मतः ॥ ६॥
अर्धेः-मी मद्य आहे, मीकिया काता, हे दोन्ही झनुमव माल्या"
चे भत्तित्वाचीसाक्ष देतात, या मानाने ते दोन्ही सारखेच, पग त्या.
दोन्हीहि अनुभवाचा त्यागच केला पाहिजे,
सदत्मीति भमाणोत्या धोरन्या तज्षिभोळ्धवा ।
पत्यस्षादिनिभा बाऊपि वाध्यते दिग्बमादियत्‌ ॥ ७॥
अर्थे:-मी तंतू भाई अशी बुद्धि मरमाणतिद्ध असूनहि त्याच्या”
सारखीच मी कत्ती जच्ची दुद्धि उत्चन दोवे. आपल्या डोळ्यांनी
उया गोष्टी प्रत्यक्ष दिसतात, त्यांत पुद्धा दि्याभूळ होऊन विपरीत
द्वि, लागते. भ
इुरूभोक्तिति धच्छाखं लाभवुद्धधतुवादि तत्‌ ।
सदस्मीति अतेजाता वाध्यते्य तयेव पीः ॥८॥

( १८५)

अर्थः-कती ( दृहदारण्य६-३-१०) भोक्त!( कठ-३-४ ) वगेरे

भकारची वार्क्ये श्रतीमध्ये आलीं आहेत, तीं लोकांतील झणण्याचा
अनुवाद करण्या करितां लिहिलेली आहेत. ( त्याजवरून लोक अस
ह्मणतात अंस किंचा पूर्व पक्ष मांडून दाखविला आहे. ) मी सत्‌
आहे हो बुद्धि मात्र य्रृतिची ( उपदेद्यपर ) आहे, हिच्या योगानें
दुसर्‍या र अनाल्म्य बुद्धाचा नाश करावा.

सदेव स्वमसीत्युक्त नात्मनो मुक्तता स्थिरा ।

मववेते म्रसंचक्षां अतो युक्तयाञ्युचितयव 1 ९॥

अर्थः-तूंच सत्‌ आहेस अपे हटले असतां आत्म्याला त्थिर भोक्ष
नाहीं असा तके करीत बसणे ही शब्दांची ओढाताण, पुनः तच तेच
चोडणें आहे, याकरितां नीट सयुक्तिक रीतीनें त्याची उपपत्ति
लावावी.
सकृदुक्तं न गरह्वाति वाकयार्थज्ञोडपि यो भवेत ।
अपेक्षते त एवान्यत्‌ अवोचाम द्य हि तत्‌ ॥ १०॥

अथेः--एकदां सांगितल्याबरोबर तूं ब्रद्म आहेस य़ा वाक्याचा
अर्थ जर समजला नाही, आणि स्याला तो समजून घेण्याची
इच्छा असेल तर त्से त्याला सांगितळें पाहिजे. हीं दोन्ही (वा
क्‍्यचितन आणे युक्तिवाद ) आम्ही सांगितली आहत.
नियोगो$प्रतिपत्नत्वात्कर्मणा स यथा भवेत ।
अविरूढा भवेत्तावधयावत्सवेधता सदा 1] ११॥
अर्धेः--जोपर्यत तें महावाक्यार्चे ज्ञान नीट मनांत ठसले

चाही, तोंपर्यंत त्या वाक्याचा अनुभव नसल्यामुळे त्याच्यासाठी
कम यज्ञयागादि ) केलीं पाहिजेत असं झालें.

(१८६)

चेष्टित च तथा मिथ्या स्वच्छन्दः मतिपद्वते ।
असंख्यानमतः काये यावदात्मातुशयते ॥ !(२९॥ .
अरथेः-ातमा समजायला तो त्वज्ञात आहे झणजे दुसर्‍याची
त्याहा जरूर नादी, तर मग झम दम वगेरे नियसाचें काही कारण
बाही अस्ते होईल, तेव्हा ( तस न होण्यारता ) पुनः पुवः दच
सगे माग आहे. आत्याचा साक्षाक्ार होईपर्यंत तसे केश
पाहिजे,
सदस्मीति च बिजञानमक्षजो बाधते धवम्‌ 1
दब्दोत्यं व्ढसंस्कारो दोपेथादृप्यते वाहि. ॥ (२॥
अर्थः-ामी सतू आहे ह्याचा लनुमय इंद्रियाच्या मल्क्ष प
यामुळे येत नाही. कारण शब्द बँगरे बरिवयाचा फार दिवसांची
परिणाम दृढ झाढिळा असतो, आणि द्वद्र बरे दोषांनी तो
बोहेर ब्रिपयाकडे झोडून नेल्याममाण जातो.
श्रुताठुमानजन्मानो सामान्यविपयो( यतः ।
मल्ययावक्षजोडवरशर्य विशेपार्यी निवार्‍येत्‌ ॥ (४॥
अर्येः-वेद आगि विचार ह्याच्या पासून येणाऱ्या सामान्य विषया,
संबधाच्या सनुभवातर प्रत्यक्ष इंद्रियांना येथाऱ्या मत्ययाच्या
दिशवेपधमीचा पगड! बून तो. अनुभव बिसरतो.
बाक्याथंम्रल्ययी कश्चित्‌ निदेःखो नोपळम्यत ।
यादि बा इृरयते कश्चित्‌ वाययाथेश्वृतिमात्रतः 1 १५॥
_ अधे -मद्दावाऱ्याचा अर्थे समजताच दु.धापावून पुटला भता
कोणी ममुप्य आढळत त्राही, कोणी ब्ववित्‌ वसा असला तर ता.

चाफ्याचा ज्य ऐफल्यावरारच ठसा द्दोतो (मग अर्थ समजण्यांड
जाल काय आहे? )

( १८७)

निट्ै$खोडतीतदेहेष कृतभावो$नुमीयते ।
चर्या नोञ्यास्रसंवेथा स्यादनिष्ट तया सति ॥ १६॥
अर्थः-दुःखांतून सुट्त्याची तशी जी कांडी उदाहरणें आहेत,
त्यांत त्यांनी मागील जन्मी ठस साधन संपादन केळे होते असा
लके करणे माग आहे. नाहींतर संन्यास वगरे घेण्याचा सांगितळे-
ला बियि शाखविहित नाही अस होईळ, आणि असली गोष्ट होणें
चांगळे नाहीं.
सदसीति फळं चोकत्वा वियेयं साधनं यतः ।
न तदम्यत्मसंख्यानात्‌ प्रसिद्धार्थमिदेष्यते ॥ (७ ॥
अर्थः-छूं सत्‌ आहेस हा अनुभव ज्यार्चे फळ येईल अर्श सा-
धन (कर्मे) आवड्य आहे. अर्ते ठरल्यावर शळ्दाची पुनरावृत्ति करणे
( पुनः पुनः शब्द उच्चारून समजून पर्ण ) याशिवाय ही गोष्ट
साध्य होण्यास दुसरा उपाय दिसत नाहीं.
तर्मादधुभवायेव भसंचक्षीत यत्नतः ।
त्यजन्साधनतत्साध्याविरद्धं शमनादिमान ॥ १८॥
अयैः-तेव्हा साध्य ( जो आत्मसाक्षात्कार ) भागि त्याच्या
एरद्ध जे साधन ( कर्म करणें ) तें टाकून शमदमादि साघनच-
तुष्टयसंपत्न पुरुषार्ने यत्न करून ( त्या महावाक्याचा ) अनुभव
येण्यासाठी प्रसंख्यान ( शब्द पुनरावृत्ति ) करावें असे ( तुमचं
म्हणणे.
नेतदेवं रहस्यानां नेति नेसवसानतः ।
(क्रियासाधध्य पुरा श्राव्य न॒ मोक्ष नित्यसिद्धतः।१९॥
अर्थाः--डे घरोबर नाही. वेदांतीळ रहत्य जो उपनिपद्भाग
त्यामध्ये हे नाही, हे नाही असे हणून ( इश्य वस्तूचा ) निपेथ

(१८८)

करून शेष रहाणारा तो आत्मा असे दाखबिळे आहे. ( तया
उपपाति कदी लावणार? ) झियाकमोच्या योगार्ने ज्या काही 1)
( सग वगेरे ) मिळविण्याच्या त्या (बेदाच्या ) पूर्वकाशत सागून
टाकर्या शिवाय मोक्ष नित्यतिद्ध भसल्यामुळे त्याठा काहीच
कमीची जरूर नाही,
पुढदू स यथाईध्यस्त पित्नाळु रो स्बआत्मानि।
अहकर्ती तथा$्यत्तो नित्यादु खे त्व आत्मानि ॥२९!
अर्थ -बापाठा स्वत काही दु ख होत नसता, मुळाचे दुलर्ण
पाहून तयांचा आपल्यावर अभ्यास फदून तो जपता शुरू लागली!
र्‍्याप्रमार्णे ससारदु खापासून नेहमी अठिप्त असलेला जीव मी. क
अस्ता अभिमान भरून प्रपचदु खात पडतो
सोड्यासो नेतिनेतीते श्रापवव्यतििध्यते ।
शूयाड्याप्तविधि कश्चित्‌ कृतश्चिबोपपद्यते ॥२१॥
अर्थ -तसळा अध्यास जणू काय झाळा आहे अर्से धढून
हे आता नाही, ते. थात्मा नाही, अल्ला नियेथाने निवारण
छेढा आहे. वास्तविक पाहिळे तर अध्यास तरी कोढून
कशाचा हाला माहे असे एगर्गेद्दि बरोबर नाहीं
आपत्ममीड यथाध्यास प्रतिपेधरतधेवच ।
मल्ाध्यासनिपेथी खे जियेतेच यथा पुघे ॥२२॥
अर्थ --भाकाध मलिन झाळें नाहे असा अध्यात आणि ते
स्वच्छ भादे हा नियेव नजञानी लोऊ करतात त्याममागे खाल्यांबर
बिप्रयादिक्वचा मध्यास आगि निमेथ समजावा
गराघतवेखतिपिध्येत मोझोडनित्यो भवेतूभुबवगू!
अप्तो मातोनिपबोड्य दिव्यम्रिचयनादिवत्‌ 1 २२॥

( १८९ )

अर्थः --संसाराचा जध्यास आत्म्यावर झाला आहे ईई
९ प्रमाणाने ) सिद्ध झाळें तर निश्चित मोक्ष नाशवंत होई. झणून
आकाशांत अभ्नि वगेरे दिसल्याप्रमाणे हा संसार झालाच
नाही. अस! त्याचा निपेध समजावा,
संभाव्यो गोचरे शब्दः मत्ययो वा. न चान्यथा
न संभाव्यो तदात्मत्वात्‌ अईंकरठस्तयेबच ॥ २४ ॥
अर्थेः-परमात्मा ह्य कशाचाही विषयच होऊं शकत नाहीं, शब्द
किंबा त्याचा प्रत्यस हे दोन्ही तेथ नाहीत, कारण अहंकार मानणारा
झणून जो तुझी क्षणता, तोच आत्मा होय.
अदकर्त्रोत्मनि न्यस्तं चेतन्ये कतृतादि यत्‌ ।
नेति नेतीति तस्सर्व साहकवा निर्पिध्यते ॥ २५॥
अर्थेः-चेतन्यरूप आल्याच्या ठिकाणीं अभिमानी चित्ताने जे
कतेत्व चौरे मानेत तं नाही, ते नाही, ह्याप्रमाणे सांगून थुतीनें त्या
अभिमानी चित्तासह्द सर्व वगळून टाकळे.
* उपलब््यिः स्वयंज्योतिः इशिः मत्यक्‌ सदाक्रियः र]
साज्ञात्सवीतरः साक्षी चेता नित्यो5गुणोः्दयः॥२६॥
अर्थः-(मग शिष्क राहिस्याची) प्राप्ति होगारा तो स्वयंप्रकाश,
ज्ञानस्वरूप, अपरोक्ष, कर्मेरहित, प्रत्यक्ष सीच्या अंतर्यामी राहणारा,
सवीस चेतना देणारा, लिकाठाबाधित, गुणरहित, अद्वितीय,
असा ततो आहे. र;
सन्निषौ सर्वदा तस्य स्याचदाभोउमिमानकृद !
आस्मात्मीयं हयं चातः स्यादइममगोचरः ॥ २७ ॥
अर्थः-अहुंभाव (चित्र) झाहम्याच्या जवळ नेहमी असल्यामुळे
त्याला त्या आल्याचा काश मिळून आत्म्यासारखे सामर्थ्य त्याहा

( १९० )

येईल, मग एक आत्या आहि दुसरे भाल्या अर्से हय उदक
होऊन तें हूं आणि मम खा शब्दांनी दाखाविशे जाईल
जातिकर्मादिमत्वादरे त्मिन्‌ शब्दात्त्वईकति ।
न कथ्चिद्रतते गव्द: वेदाभावात्व आत्माने ॥ १८॥
अर्थः चहेभाबाच्या ठिकाणीच जागिकर्ग वगेरे शब्दांची
जाणीव होणार, आत्म्याचे डि. ॥णीं हे धर्म काहींच नसल्यामुळे
फोणचादि शबद ततथे

आमासो यत्र तशे नदा प्रत्मग्दाश स्थिताः ।
पुन साक्षात भि ऱ्यु: कथंचन ॥ २९॥

शढ्द वगेरे र्‌ पार, मत्यक्षासारह्या दिसणाऱ्या साल्याला
दालवितील, पण प्रत्यक्ष त्याढा विशेषण लागळें असा
बोष होणार नाही.

हजात्यादिमा' अथ, शब्देनिरूप्यते ॥३०॥
थी---ज ह नाहि त दीत अशी वस्तू शब्दांनी
सांगतां येत नाही.
आत्माभासो त आत्मशन्देखथोच्यते ।
उल्युकादी यथाग्न्यर्या; परायत्वाश्न चाजसा] ११॥
आत्म्याच लिला अहमाव आत्मा द्वा शब्दांनी
दालविडा बातो-कोलो बोरे नटत भाहे ह्या वाक्यांत अम्ीचा
जळण्याचा घर्ग कालतीवर लावला जाता. त्याममाणें द्या जडाच्या
हें बरोबरच शा;

ब
एसखादन्यो उसाभासो ययाद' शि)
आामासान्युखमधप्येचं आदशोनजुवर्तनात्‌ ॥ ३२॥

( १९१)

अथे:-आरसा असेल स्याप्रमाण त्यांत दिसलेळे तोंडाचे प्राति-
बिंब तोंडाहून निराळे असते, त्याप्रमाणेंच आरशावरून अते दिसतें
वही प्रातिगिंमाहून विंब्र ( मुख ) निराळेंच आहे.
अहंळृत्यात्मनिभासो मुखाभासवदिप्यत ।
सखवत्स्मृत आत्माडन्योविचिक्ती तौ तथेव च ॥३३॥
अ्थः-आरशांत तोड दिसल्याप्रमाण अेतःकरणाच्या ठिकाणी
अहंभाव हें आत्म्याचे मतिबिब पडतं. पण त्या प्रतिरबिबाहून तोंड
जस निराळें त्याप्रमाणे आत्मा त्या जंत;करणाहून निराळा आहे.
ह्याप्मार्ण वाटते खरे, पण वास्तविक्त पद्दातां, ती दोन्ही एकमेकां-
हून निराळी नाहीत, मुख नसते तर प्रतिबिंब नाही. त्याप्रमाणे
आल्याचा आभास हा आल्ययाहून कांहीं निराळा नाहीच. -
संसारी च स इत्येक आभासो यस्त्बहकृतिः ।
वस्तु छाया स्मृततेरन्यत्‌ माधुयोदि च कारणम्‌ ॥२४॥
अर्थः-हा आाभास-हे अभिमानी भंतःकरणांतले प्री6[ब््‌ हॅच को-
गाच्या मताने संसार करतं, वस्तूसारखीच तिची छाया असं स्ृतिकार
सांगतात, शिवाय गोडी चगेरेचा अनुभव पदाथोहून निराळा येताना
शेकदेशे विकारोबा तदाभासाश्रयः परं ।
अहैकर्तेव संसारी स्वतंञ इति केचन ॥ २०५ ॥
अर्थेः-झानस्वरूप झात्म्यांचा एक अंश तो संसारी ( जीव )
असे कोणी क्षणतात, कोणी तो त्याचा विकार झणतात, चेतन्यमास
झालिला अहंकार ह! संसारी अस कोणी हणतात. सारांश कोणाचंह्रि
मत घेतें तरी संसारी ( जीव ) स्वतंत्र आहे असं कोणी झणत नाहो.
अहईकारादिसंतानः संसारी नान्वयी कचित ।
इत्येवं सोगता आहुः तत्र न्यायो विचार्याभू ॥१६॥'

९ १९२ )

अथी-अहेकार वगेरे जाने पुकसारखें ज्याठा होत तोच
संसारी, तो कोणी दुसऱ्यापासून भासळेड! दोरे नाही अते तोगतीच
मत आहे, त्याचा मात्र नीट बिचार करा.
संसारिणां कथा त्यात्तां प्कतं त्बधुनोच्यते ।
सअखाभासो य आदरें परमो नान्यततरत्प स:॥ ३७॥
अर्थ'-ही मध्येच गोष्ट संसारीबद्दल निवाली, ती सथ्यां र.
या, अपड] नामातच! बिपय चालूं होता, तोत पुढे सागती.
योरेकस्य चेडमो बियुक्तेड्यवरे भवेत्‌ ( पुलेन व्य"
1. वन री 2.
देशात्स मुखस्येवेति चेन्मतग। नादीनासुविधानाच पुस
सत्यविमावतः ॥ २८॥ रि
अथा--आरकांत भे मतिदिव दिसळे ते कोणाचे : दोडेपिकी
कशाचे नव्हे, ( तोंड आणि आरसा या ) देहिपिकी एक्या
तो पर्मे मसता तर तो एक असतांना ज्याचा धर्म ह्याच्या ठिरी'
तो दित्तावा, तोंड पहात नसळें तर प्रतिबिधर जारशांव दिपत
नाही, यावरून ते तोंडाचा धर्मे नाही. आहि मरते क्षणगें भसेढ तर
एकं रसा असल्याधिवाय ते दिसत नाही. आगि दुसर आरसा
नसतांचा ते सुखाबर कोठें दिसत. नाही. र
दयोरेवेति चेतज् इयोरवाप्यदेनात्‌ ।
अहइयस्य सतो इष्टिः स्यादराही्गबरय येयीः | २९ ॥॥_
-अर्थेः-तो धर्म ( तोंड व आरसार्‍या ) दोषाचा आहे अत.
ज्षणाळ तर दोन्हीचा संयोग नसताना वे मतिरदिब दिसत नाही,
बरें वर जता राहू अदृश्य अवून चंद्र आणि सूये याच्या ठिकांगी

ते| दिसतो त्याप्रमाणे कोगा तरी सन्‌ वत्तूने हे. रूप असेल-
(ददी शंका. )

( १९२)

राहोः प्रागेव वस्तुत्वं सिद्ध शाख्रममाणतः 1
छायापक्ष तववत्तुलं तस्य स्यातपूदयुक्तितः (४० (
अथेः-ज्योतिःशाख, पुराण इत्यादि ठिकाणी राहू आहे असते
घरलठेठे आहे, तेव्हां राहू निराळी बप्तू आहे अत ठरलं; राहू नसून
अहण लागण्याचे कारण एथ्वी च चंद्र यांची छाया भाहे अस
कोणी शणतात, मग त्यांत राहू नाहीच अत होते. तेथें मग २७
वहोकांत सांगितलेळाच सिद्धांत मांडावा लागतो,
छायाकरांतेनिपधो5यं न तु वस्तुः्वसाधकः ।
न दथोन्तरानिष्ठ स्‌ वाक्यमथान्तरं वदेत्‌ 1 ४१॥
अर्थः--डायेरने आसत होत नाही असे झटल्याने छाया ही वस्तु
आहे. भसे ठरत नाही. एका ठिकाणी भर्थबोध करणारे वाक्‍य
दुसऱ्या ठिकार्थी निराळा कांदी अर्थ दाखवील असे होणार नाही.
माधुयदि च यत्काये उप्णद्रज्यायसेबनात्‌ ।
छाय़ाया न तदृष्टत्वात्‌ अपामेच च दशनात्‌ ॥ ४२ ||
अभैः---मावडीत बसलेल्या मनुप्याला पाथी गोड लागते, ते
स्या वेळी कढत पदार्थ घेतला नसल्याने वाटते. ( डोंगराच्या )
सावलीत गोडी नसत, ती पाण्यांत असते.
आत्माभासाश्रयावैव सुखामासाश्रया यथा ।
गम्यते शाखत्रयुक्तिभ्यां आभासासत्वमेव च ॥ ४३ ॥
अथैः--तेव्हा मुख, त्यांच प्रतिबिंध जाणि ( त्याचा माश्रय )
आरसा ही जशी तीन, त्याममार्णेच आत्मा ( त्याचा आभास )
जीव, आणि ( सत्याचा आश्रय ) अंतःकरण हीं वास्तविक निराळी
नसून निराळी वाटतात. म्हणून शाखांतील वाकयांनी आणि युक्तीर
जाभास खोटा अंस ठरलें.
1:

(१९४९)

न हेगेरविकारिखात्‌ आभासस्याप्यवस्तुत! !
नावितित्राददद कतुः कस्य सेसारिता भवेत्‌ ॥ ४४॥
अर्धः--आा ( ज्ञानी ) विकार पावत नाही, आभास तर
खोटा ठरला, अंत:करण ते तर जड पडढे, तेव्हां संतार कोगावर
हादावयाचा !
अविद्यामात्र एवातः संसा!रो5स्त्यविवेकतः !
कूडस्थेनात्मना नित्यमात्मवानात्मनीब सः ।। १५ ॥
अर्थः--तेव्हा संसार क्षणजे केवळ अविधेचे कार्म, तो अदि”
चाराचा परिणाम आहे. आत्मा कूटस्थ, नित्य व आपल्या आमि”
रूपा आपल्या ठिकाणी रहाणारा आहे.
रज्जुसर्पो यथा रक्ण्वा सात्मकः माग्विवेफतः !
अवस्तु स्पि वेष कूटस्थेनात्मना तथा ॥ ४६ |
अर्धः-दोरीचा वाटठेळा साप बिचार करीपर्वत सराव आहे
असा वास्तो, त्याप्रमाणें संततार खोटा लसून कूटत्थ आल्यावर तो
खरोखरच आहे अत्ता भास होतो.
आस्माभासाश्रयश्वात्मा भत्ययेः स्वैबिकारवानू ।
सुखीदुःखी च॒ संसारी नित्य एवेति केचन ॥ ४७॥
अर्थः--आाल्याच्या आभासाला याश्रय आत्माच आहे. गो
आपल्या पत्ययामुळें विकार पाबतो, सुखदुःख मोगतो, संसारी
होतो, दे नित्य भादे असे कोणी प्रतिपादन करतात. ग
आस्पाभासापरिष्ठानात याथात्म्येन विमोहिताः ।
अहंकलीरपास्मेति मन्यन्ते ते निरागप्ाः || ४८ ॥
अथयेः--आत्मा माणि त्याचा ञामात यार्चे खरें ज्ञान न झा"

( १९५ )

ख्यामुळें मूढ़ होऊन नंतःकरणप्रविबिंबालाच जे भामा झणतात, ते
वेदांतील वचने पहात नाहीत ( असेच झटले पाहिजे. )
संसारो वस्तु सेस्तेपां कवेभोरूत्वठभषणः ।
आत्माभासाश्रयाजञानान्‌ संसरन्त्यविवेकतः ॥ ४९ ॥
अथेः--आत्मा, भाभ[स ( जीव ) आणि आश्रय ( चित्त )
ह्यांचे ज्ञान न झाल्यामुळे अविचाराने ते संसारांत पडतात; त्यांच्या
मतानें मी करतत, मी भोगतो, द्याप्रकारचा संसार खराच भाहे.
चेतन्याभासता मुद्धेरात्मनस्वत्स्वरूपता ।
स्याचत्तं जञानशव्दैच वेदः शास्तीति युज्यने ॥५०॥

अर्थः-बुद्धीच्या ठिकाणी चैतन्याचा मास होऊन तीच भआाहत्म-
स्वरूपार्न जर भात लागली तर आत्मा झानपणे, सत्‌ आणि भा-
नंदस्वरूप आहे असं वणेन जं वेदात केले त॑ बराबर लुळते.
भकृतिप्रत्ययायी यो भिन्नावेकाश्रयी यथा ।
करोति गच्छतीत्यादी इ्णे लोकभसिद्धितः ॥५१॥
अरथे:--मक्कृति ( किया ) आणि पत्ययाथे ( कती ) हे दोन
निरनिराळे असून एकाच आश्रयावर रहातात; तो करतो, तो जातो,
झा दोन किया! निराळ्या, पण आश्रय एक हे ठोकांना ठाऊकच आहे.
नानयोद्वः्थौश्रयत्वं च लोके दृष्ट स्मृती तया ।
जानात्पर्थेपु को हेतुः दृथाश्रयत्वे निगयताम्‌ ॥ ५२॥
अथेः-हे परकृति प्रत्यय निरनिराळ्या दोन वस्तूंवर रद्वातात,
असा लोकांचा अनुभव नाहीं. स्टतींत ( व्याकरणात ) हि तसा
सापार नाहो. मग जागिवेच्या वेळी मात्र बुद्धि आणि भात्मा नि-
रनिराळे समजण्मांत फायदा फोणचा

(१९६ )

आल्माभासत्तु तिर्वाच्यो धात्वर्यस्र वियः क्रियाः।
उभर्य चाविदेकेन जानातीत्युच्यते मूपा ! ५१॥
अर्थ-आस्मयाचा भास ह! प्रत्ययांवरून समजतो आगि बुद्ध”
च्याकडून होणाऱ्या क्रिया ( वृत्ति ) त्या त्या कियेच्या अर्थावरून
जोळखतां येतात. दोम्ही ( आत्माभास आणि बुद्धि ) अज्ञानापळे
जाणीव ( ज्ञान ) महण करताठ अशी खोटी समज होते.
न बुद्धेरवबोधो$स्ति नाःमनो विद्यते क्रिया ।
अता नान्यतरस्यापि जानांतीति च्‌ युज्यते ॥ प५४॥
अर्थे:-मुद्धीच्या ठिकाणी ( ज्ञानरूप ) घेवन्य येणार कर्त,
त्याप्रमाणेच भार्याच्या द्वातून कर्म पडणार करस! तेव्हां दोषांच्या”
क्रडेहि जाणीव जाऊ शकत नाही,
नाप्यतो भावशब्दन पिरित्यपि युज्यते ।
न झाल्या विक्रियामावी नित्य आत्मेति श्यासनात्‌ ५४
अथः--त्या ( झाल्याच्या ) ठिकाणीं आणणेपणा आहे अशवा
त*्हनेंहि ज्ञानशब्दाचा प्रयोग तेथे होत. नाही, आह्मा निप्य
आहे जसे भुति सागते, तेन्हा त्याडा कोथच्याच मक्रारानें क्रियेचा
संबंध येणार नाहीं.
न बुद्धेवुद्धिवाच्यत्व करणं न केक ।
नापि जायत इल्येबं कर्मशब्देर्निरूम्यते ॥ ५६ ॥
अधेः-ज्यांने बोघ होतो ती बुद्धि असे हाटठें तरी ती किया
चित्ताकडेच जाते, झाल्याकडे येत नाहीं. बुद्धि हे ज्ञानाचे साथन
( इत्यार ) मानळें, तर कर्त्याशिवाय नुसतें साधन असत नार्ही,

च्यापमार्णेच जाणला जातो वौरि क्रियावाचक शब्दांनी आल्याचा
श्रोघ होत नाही.

( १९७ )

न येपामेक़ एवात्मा निदःखो अविकियः सदा ।
तेपां स्पाच्छब्दवाच्यत्वं जेयत्वं चात्मनः सदा ॥५०७॥
अधेः--ज्यांच्या महाप्रमाणें आत्मा अद्वितीय, दुःखरहित,
कमरहित आहे, त्यांच्या मताभमागे त्याला शब्दजोध, आणि
नाणल नार्णे द्रैरे क्रिया लागणार नाहीत.
यदाहेकहुरात्मत्वं तदा शब्दार्थमुख्यता !
तनाशनायादिमत्वातु श्रुती तस्यात्मतेप्यते ॥ ५८ |
अथेः---जेव्हां अहंकत्यी ( चित्ता ) ला आत्मा हणाल तेव्हां
त्याचा बोध शब्दांनी करतां येईल. पण त्या अभिमानी जीवाला
खाणें पिणे वगैरे लागत असल्यामुळे त्याच्याकडे आात्मपणा नाहीं
असे क्षावि सागते.
इन्त तोह न प्ुख्यार्थो नापि गोणः कर्थचन !
जानातीत्यादिशन्दस्य गतिवांच्या तथापि नु ॥५९॥
अर्या--जागणे बंगेरे शब्दांचा मुख्यायेदि लागत नाही, गौण
अर्थ तर नाहींच नाहीं, मग शब्दांची स्थिति काय समजावी ६
शब्दानामययारथत्वे वेदस्याप्यममाणता ।!
साच न्नेष्टा ततो ग्राह्या गतिरस्य प्रसिद्धिवः 1 ९०॥
अर्थः-शब्दांचा जर काहींच अर्थ होणार नाहा, तर मग वेद
( शब्दरूप असल्यामुळे ) खोटे ( निरथेक़ ) ठरतील. हे तर
असे व्हायला नको, तेव्हां शब्दांचा जो प्रसिद्ध ( अर्थबोधाचा )
ब्यावार तो कबूल केला पाहिजे.
म्रसिद्धिपेढळोकस्य यादि ग्राद्या निरात्मदा ।
ळोकायतिकसिद्धांतः सा चानिष्टा भसज्यत्ते ॥६१॥
अर्थः--मशिद्ध अथे कोणाचा प्रमाण मानावयाचा ! भूखे छो.

( १९८)

कयंचा घ्यायचा असला तर (निरालवादी ) टोकायतिकाच्या हन.
प्याप्मागें आत्मा नाही अहे झगा, असला तिद्धांत तुझा
कवूळ नाही.
अभियुक्तपसिद्विवेत्पूवैवत दुर्विवेकता ।
गतिशूस्य्रं न येदोड्य भमाण स बदत्युत ॥ ६९ |
अधैः- विद्वान्‌ ढोडांनी झेळेला अ भरावयाचा तर घा
पूर्वीममागेब हो ( आमा ) नीट हवकर समजत नाही मत
दड, तसे होत नाही, तस असते तर आपली गति माही डव ज्ञानं
खर्स वेदांने सांगितळें असते.
दक्ष द्खसामान्यं मुखत्ये्ट हि मानवेः ।
मुखस्य भतिबिबो दि मेख[कारेण इद्यते ॥४१॥
अरधीः---यारक्ांत ज रूप पादिठें ततच आपे तोड
असे लोक मानतात; त्याप्रमार्गेच तोडारचे प्रतिबिंब ( व गाह्ांत
पद्ळे ते ) तोंदाच्या भाकारावेच आहे अते वृद्दीत परतात.
थन्न यत्यावभासस्तु तयोरेवाव्रिवेकतः ।
आञानाहीति क्रिर्या सर्वी लोको वक्त ए्वभावत:) ९
अर्थ--ज्याचा मास होतो. आगि जेथे होतो, त्या दोही
निरनिराळी समज न पडल्यामुळे जाणीव दी क्रिया सये डोक हॉ”
भाविकषपर्ण ढावू ठागताठ.
बुदेः कर्लुलमध्यस्प जानातीति श॑ उच्यते ।
तया चेतन्पप्रध्यस्प इत्वं डुद्धिरिहेच्मते ॥४५॥
अर्थे-ुद्धीचा कर्तेपण! आल्यावर लादून भाषा जाणले

स्यून जाणीवरूप मादे अर्स क्षणताठ, आणि बुद्ीवर कैतस्म
कक्षपून बुद्धीकडे जाणीव देतात,

(१९९ )

स्वरूपं चात्मनो ज्ञानं नित्यं ज्योति) छतेयंतः !
न बुध्या क्रियते तस्मात्नात्मनान्येन वा सदा ॥६६॥
अर्थः--ज्ञान हें आत्म्याचे स्वरूप आहे, तो नित्य प्रकाश-
मान आहे. असं वेद सांगतात, तेव्हां त्याच्या ठिकाणीं जाणीव
जुद्धोनं किंबा दुसरी कशाने आाणळेळी अशी नसते.
देहे$इंमत्ययो यद्रज्जानातीति च लोकिकाः ।
खदंति ज्ञानकतुत्व तद्रद्धद्धेस्तथात्मनः ॥ ६७॥
अर्थः--साधारण लोक देहालाच मी ही संज्ञा लावून मग
त्याच्याकडे जाणण्याचा घमे लावतात, त्याप्रमाणे बुद्धीवर ज्ञान
आणि याल्ममाक्रडे कर्तेपणा लावतात.
बौद्धेस्व प्रत्ययेरेवं क्रियमाणेथ चित्निनेः )
,मोहिता! क्रियते ज्ञानमित्याइुस्तार्फिका जनाः ॥६८॥
अर्थ-- चतन्याच्या प्रतिकिंबामुळें चेतन्यासारख्या वाटणाऱ्या बु.
द्वोच्या निरनिराळ्या वृत्तीमुळे भूल पडून तार्किक मंडळी झणतात
कां ज्ञान उत्तन्न होते.
तस्माज्जाभासबुद्धीनामाविवेकातवार्तिताः | ी
जानातीत्यादिशब्दश्व पत्ययो या च तत्स्मृतिः ॥६९॥
अर्थः--ह्यावरून जाणीव वगरे भथोचे शब्द, त्यांचा सनुभव
आणि त्यांचे स्मरण ही तिन्ही उत्पन्न होण्याला मूळ जात्म्याचे प्र-
तिबिंब आणि युद्ध यांचें ऐक्य मानले त॑ द्दोय.
आदरशोनुविधावित्वं छायाया अस्यते युखे ।
बुद्धिधमोनुकारित्व हाभासत्य तयेप्यत्ते | ७० ॥
अ्थेः-आरशांतळे प्रतिबिंब मख आहे असे मानल्या-
ममार्णिच आत्म्यावर बुद्धीचे सवे धमे लादळे जातात.

१६२०० )

बुदेस्त भत्यवास्तस्मादात्याभासेन दीपिताः ।
ग्राहका इव भासंते दईतोबोल्युकादयः | ७. नी र
अपा-रत्यामुळें बुद्धाच्या संव वृद्दि आल्याच्या प्रतिबिबरने
मकाशंभान होऊन जेतन्ययुक्त वाढतात. उदाहरण, अगीच्या उ.
णाचा भारोप करून कोठीत जाळते अहे आपण क्षणा.
स्वयंमेदबाभास्यंते ग्राहकाः स्वममेश च ।
इस्येब ग्राहकालित्वे भ्रतिषेधन्ति सोमत!:)! ७१॥,
अर्धः--य्या बुद्धीच्या वाचि स्वतःच प्रकाशमान आहेत व त्या”
ना स्वतःच ज्ञान आहे. अर्से हणून त्यांचे ज्ञान असणारा दुसरी
फोणी नाही असे सोगव क्षणतात, भे
यथवं नान्यदश्यास्ते किं तद्रारणमुर्पताभू ।
भावांभावी हि देपा यो नान्यम्राह्यी सता यदि ॥७र!
* अरथा--र्‍यांच्या क्षणण्याप्रमागे ह्या वृत्तीला जाणणारा दुसर!
फोणी नाही त्याचे सेंडन कते काणा(! त्या वृत्तीचे उसन होंगे
आणि नाक पावणे ह्यांना जाणणारा जर सत्‌ ( आला ) नाही कर
अग दुसरा कोणी आहे काय £
अन्बयी ग्राइकस्तेपापिल्ितर्दापे तत्सप्रमु ।
अचितित्वस्प तुल्यस्वादन्यस्मिन्यराके सति ॥ ७४॥
अर्था-तहा दुसरा फोणी जाणणारा धसेड तर तो र्‍या वृत्तीच्या
बरोबर असला पारिजे आणि तोहि त्यांच्याफ्रपार्शेच जड ठे(ळ-
अध्यक्षप्य सपीपे तु सिद्धि: स्पादितिचेन्मतम्‌ ।
नाव्यतेञ्यूपकारित्वादन्यत्रापि मसंगत; ॥ ७५ ॥
यर्थेः-साधी सा जवळ यराश्यामुळे तसा अनुभव येती
नस कषणाळ तर तें यरोमर नाही. कारण पक्षी कोणाराच काही

“>

(२०१)

( मदत वैगरे ) करीत नाहीं, तेव्हां इतर वस्तूकडे सुद्धां तसाच
( अनुभवाचा ) समय येहेल. .
अर्थी दःखीच यः श्रोता सत्त्वध्यश्षो$य वेतरः !
अध्यक्षस्य च दुःखित्वगयित्वं च न ते मतम्‌ ॥७६॥
अर्थः-ज्याला मोक्ष पाहिजे, जो दुःखाचा अनुमव घेतो मसा
शिष्य तोच स्वतः, साक्षी किंवा दुसरा फोणी असती ? तुमच्या
मताप्रमाणे साक्षी दुःखी किंवा कांही मागणारा असत माही.
कर्ताध्यक्षः सदस्मीति नेव सदूग्रइमईति !
सदेवासीति मिथ्योक्तिः थुतेरापे न गुज्यत्ते ॥ ७७ ||
अर्थः-साक्षीहा कती वगेरे प्रकारचा विकारी समल्यावर मग तो
सत्‌ आहे असा अनुमव येणार नाही. तशा स्थितीत तो मी संतू
आहें झणूं लागेल तर ते चोळणे खाटे, शिवाय तर्य शत्तीमध्ये
प्रमाण नाही.
अविविच्योभयं वक्ति इृतिश्रेत्‌ स्यादू ग्रइस्तथा ।
अस्मदस्ठे विविच्येब त्वमेबवि वदेयादे ॥
मत्ययान्वथिनिष्ठत्वमुक्तदोपः मसज्पते ॥ ७८ ॥
अर्यः--भात्मा आणि अहंकार ( अंतःकरण ) यांचा मेद न
करतां शृति चोडत आदे माणि त्यामुळें सत्‌ याचा मास होतो.
अस्मतपासून ल याचा निराळा घोष करून प्रत्ययाच्या ( अट-
काराच्या ) 8क्वणीं त्वंर्‍्यांचा भनुमव घरला ठर थुवि लोटे बो-
शत्ते असल्या प्रकारचा वर सांगितलेला दोप येईल.
त्वमिल्य्यक्षनिष्ठ्वेददमध्यक्षयोः फम ।
संबंथो दाच्य एवाप्र येन स्वमिति लक्षयेत्‌ ॥ ७९ ॥
अर्पः--रख हे पद भध्यक्षाच्या ठिकाणीच न्यळे ता चा

(२०२)

महं भागि अध्यक्ष यांचा संबंध ग्दामला पाहिजे, तो कदा विव
हो निवारमाशियाव ल या पदान! संबंध लक्षणेने लागणार नाश
द्रषडरयत्वसेयेथो यथध्यज्षेडकरिये कथम्‌ 1 ८०॥ _
अधी- पहाणारा जागि पदाने यांचा सवथ अध्यक्ष य ति
असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणीं फ्ता संभवे, _ _,
अक्रियत्वेञपे तादात्म्यमध्यक्षल्य भवेधादे ।
आस्माथ्यत्तो ममास्मीदि संवंपाग्रइणेन पीः ॥ ८! |.
अर्थः-- अध्यक्ष अविकारी अतूनादे त्याचें तादाल्य ह$
पाळ तर माझा आत्मा अप्यक्ष भादे ससल्या संबंधाच्या ठि
तादार्यबुद्धि होण शक्‍य नाही.
संबंधग्रदणं '्यासखरादिति चेन्मन्यप्ते नहि!
पूर्योक्ता: स्पुस्रिधा दोपा गह वा प्यास्ममेतिव॥८१॥
अधी-- छांदोग्य ( ३-७ ) वचन घरून अंतःकाण थागि
आला! यांचा संबंध सांगू लागशीन तर ते भरोबर नादी, त्यामुठे
पूर्वी सांगितळेळे ( अहंकार जड आहे, त्याला ज्ञान नाही ख्रागि
सध्यक्ष निर्विक्रारी दे ) तीन दोप येतील. शिवाय, त्यामुळ
माझा अध्यक्ष अत्ता फार झाडें ता संबंप येईल ( ठादाल्य कोठ
सिद्ध ठे?)
अदलिईतिर्पेण भावि धुद्धियदा तदा ।
अत्पया अपि तत्या! स्युः तत्तापावित्फाठिंगरत द
अर्या--जहयाद्धे चेठन्ययुक्त वा ळागडी झणजे
अचीशुद्धा वैवन्मरूप दिसणार, उदाहरणार्थ तापलेल्या शोसं*
शापागून निपाडेल्या ठिव्रग्या सति इ्णासारख्या वाटतात.

(२०३)

आमभासस्तदभावश्र इ्ेः सीज्नो न चान्यथा ।
लोकस्य युक्तितः स्थातां तद्ग्रहश्न तया साते ॥८४]॥
अर्थः--ठोकांचं ज्ञान मर्योदिठ,असते तेग्दां आत्म्याचा भआामास
भागि त्याचा अभाव युक्तीने सिद्ध करतात, आणि त्यावरूनच
बुद्धीला मीच आत्मा असं वाटते, द्याला दुसरा मार्ग नाही.
नन्वेचं दृशि संक्रान्तिरयःपिण्डेम़रिवत्‌ भवेत्‌ ।
मुखाभासवदित्येतदादर्शे तानिराकृतम्‌ ॥ ८५ ॥
अर्ध:---अंसे हझणाळ तर लोखंडाच्या गोळ्यांत अभि शिरला
झटश्याप्रमाणे बुद्धीच्या ठिकाणी आत्मा दिसतो असें होईल.
आरशांत दिसणार तोंडाचे प्रतिर्बिब खाटे हे ( मार्गच ) तिद्ध क-
रून दाखविले आहे.
कृप्णायोलाहिताभासमिलेतत दष्पपुच्यते !
इष्दाष्टन्ततुल्यत्वं न तु सर्वोत्मना केचित्‌ ॥ ८६ ॥
अथेः--का% लोखंड तांबडे दिसतं तसं बुद्धीवर चेतन्य येतें
क्षणायला छागाळ तर तरस नाह्दी, दृष्टांत माणि ज्याला दृष्टांव ला-
वायचा तो ९ दाष्टात-तिद्धांत ) अगदी सर्वे प्रकारांनी सारखे
असतत नाहीत,
तर्थेव चेतनाभासं चित्रं वेतन्यवद्भवेत्‌ ।
झुखाभासो यथादर्श आभासश्वोदितो मुपा ॥ ८७ ॥
» अर्थः:--आरद्यांत जसे तोंडाचे म्रतिबिंम दिसते त्याप्रमाे
चठन्याचे प्रतिदिन पडलेळें चित्र येतन्यापमागे घाटेळ, पण
आभास ( उपाधीवर अवलंबून असल्यामुळें ) तो खोटा हे सांगे.
तेंच आहे.

(२०४)

न्त्तिं चेतममित्येतच्छा्युत्तिविवनितम्‌ |
देहेस्यावि पसंग स्याचधुरादेरतयेवच ॥ ८८॥
अर्थी--वित चेतम्ययुक्त आदे हे झयणें शालाला गी
धुक्तीडा जुळत नाही त्याम्रमादे देह, डोळे वगेरे सर्ब इदिये तशी
(भेवनापुक्त ) होऊ लागवीठ,
तरेष्यस्थिति चेतन लोकायतिकसंगते । र
नच घीहशिरत्मीवि यथाभासो न वेति !| ८७
अर्थ --होईना अहे दाणशील सर त्ते नाही, त्यापुढे गोश
यतिकाप्रमाणे वेदवाद्य मत होदेळ नित्ताच्या ठिकाणी थाल्यार
जामा[स शाहाच नसता तर मो व्रक्न आहे अशी बुद्धि उतश्
भक्ती
सद्रमीविपियोभावे व्यर्थ सामाय न
सुप्मदम्मट्रिभागळे त्यादर्पवदिदे बच ॥॥ ९०
अर्थ --मी सत्‌ आहे रहे जा टात सोड तर त तू दैत
र्ते अह्लामयावय त्याचा उपयोग काहीच माही मी भागित.
याचा मेद समनगार्‍्या मनुप्याहाच ह्या ( महा ) वाक्यांचा शे
सप्जणार ( इतरांन) तता सविकारय नाही )
भेद मत्यय्ो यी युप्पथेय न स्प ।
शमित्यरमटिप; स्यात्‌ अयमम्मीति थोभपोः ॥९!॥
अर्थ --मम (माहे ) सांग इद (टॅ) हे दोन्ही मत्यय
धुमेतू क्षणजे खनाझा ह्याच्या ठिद्वणीच लागतात, यात. शाशी
शाही, बद दा मत्यय आमामामुर्ळे अम्मतू दाणजे थाल्याठा राग

शे थि भग (दा) दा प्रय (मो हा, देद शोर दे, भादे)
भाता अणि छताला घा दोदीच्दे शापतो,

(२०५ )

अन्योन्पापेक्षया तेपां प्रधानगुणतेप्यते ।
विशृेपणविशेप्यत्वं तथा ग्राह्य हि युक्तितः ॥ ९२ ॥
अर्भः--.त्यांना एकमेकांची जरूर लागते ध त्यामुळें एक प्रपा-
न आणि दुसरे गुण असे झणतात; तेंच एक विद्ापण आणि दुर्सरे
मैशेप्य असे युक्तीच्या साहाय्याने समजून ध्यावे,
मेद दूयमप्येतन्मध्यमस्य विशिपणमू 1
घर्ना गोमान्यथा तद्रदेहोडइईकठुरेवच ॥ ९२ ॥
अर्थः--मार्गे छोकामध्ये सांगितलेला जो अस्मत्‌ प्रत्यय
आत्मा त्याळा भम ( माझे ) आगि इदं (हें ) हीं दोन्ही विशे
पर्ण ( गुणदर्शक ) होतात. पैततेवाहा गाईवाला मी, ह्यांना पैसा,
गाई बंगेरे मीची विशेषणे ( गुण दाखविणारी ) झालीं, त्याममारणे
हा स्थूळ देह अद्दे मभिमानी आल्ययाचा आहे.
बुद्धधारूढें सदा सर्व साईंकर्ताच सातिणः ।
तस्मात्सवांबभासो जः किंचिदप्यस्पृशन्सदा ॥ ९४ ॥
अभेः-युद्धीच्या ठिकाणी जी जी दाचि उठेल ती चैततन्यामास
मनापुद्धा साक्षी जो केवळ आत्म! त्याची विश्वपर्ण (गुण) दाखविणारी
होते. त्यावरून सवीना प्रकाय करणारा ज्ञानस्वरूप मात्मा
कद्यालादि लिप्त न होतां रहातो.
मतिलोमामिद सई यथोक्तं लोकयुद्धितः ।
अविवेकाधियामस्ति नासत सर्व विवेकिनामू ॥९५॥
अर्य-डोकाच्या झणण्याप्रमागे होते क्षणून जे सांगितळे त
सर्व अनात्मा झाहे. उ आहे अर्स विचार न करणाराला वार्र्ते,
विचार करणाराला त्पावडें काहींच नाही.

(२०६)

अन्वूयब्यतिरेक्रहि पदार्थस्प पदश्यच ।
स्यादेतददमित्मञ युक्तिरेवावधारणे । ९९६ ॥
अमी-यदार्श (आया ) नेहमी साक्षी आहे, तो फी इय
नाही, जे अहकारादि दृश्य ते नेहमी बिद्वेपण तते, हॉ क
शोचा अग्वय व्याविरिक, भात्मा-येतन्य, शानखूप, सरत अश
कती, भोक्ता बीरि क्रिया त्याडा ठागत नाही, ढा पदाचा
व्यतिरेक, है समजून घेण्याला युक्तिबिवाय दुसरा मशी नाही”
नाद्राजझमहमित्यस्पिद्‌ इपुपेन्पन्मनागपि!
न वारयि दट त्वां मल्य तु निपेथवि ॥ ९० ॥
अधैः--गाढ शोपित भततांना मळा कांही एक दिसत नही,
ह्या प्हणण्यांत दिसण्याचा जो अठुमव तो आला चाही हणते,
पण मळा पहाण्याची शक्ति नव्हती असे क्षणत नादी ह
स्वयंज्योतिम हि इष्टरिथेवं सोविदोत्तितामू । कोंटर्यं
वया सस्याः प्रत्ययत्य तु छपतामू । स्वयमेवामरवी च्यात
य़राययावगती पूयक्‌ ॥ ९८ ॥
अर्था-भाला त्वप्रकारा आहे, पदाणान्याची दृष्टि कमी लंड
पावत मांडी अर्हे वृदददारण्य ( ६-३ ) येर्थे सांगिठठे आहे.
त्या. चेतनेचें नत्तित्व आगि त्याचा कूटस्यषणा, त्याप्रमार्णे
प्रत्यपाचा नाशवंत स्वमाव, शाखात ( वेदात ) सांगितहेहा जे,
खात्या थायि मत्यय दी दोल्दी वेगवेगळी स्पर दाखविली भोहेत*
परव बिज्ञातवावयार्ये अविलोकप्रशिद्धित । *
युतिस्तर्दमसीस्याह श्रोदुर्मोशपद्रुत्तपे !!'१९ ॥
अर्थः-याममार्णे वेदात सांगि लोणव ?

९२०५७ )

चाकयांचा झर्थ समजून घेतल्यावर ऐकणाऱ्याचा भ्रम घाळविण्या-
करितां वेदांत तूंच ततो आहेस हं महावाक्य सांगितळें आहे.
ब्रह्मा दाशरयेयंद्रदुक्तये वापाचुदत्तमः ।
तस्य विष्णुत्वसंबोधे न सत्नांतरमूचिवान्‌ ॥ १००॥
अर्य:-रामचंद्राला भापण बरिप्णु भाहात येवढे बोबून जह्ष-
देवाने मनुप्यदेहांत आल्यामुळे त्याला पडलेला विसर घालविला.
दिष्णुरूप कळण्याकरिता त्याला दुसरी खटपट करावी लागली नाही.
अहंशब्दस्य निष्ठा या ञ्योतिपि भत्यमात्माने |
सेवोक्ता सदसीत्येवं फलं तत्र विमुक्तता ]। १०१ ॥
अर्थः-स्वपकाश असा जो निर्विकारी आत्मा स्पाच्यावर भहंश-
व्दानें लक्षणेने जी वृत्ति महण केठी होती, ती तु सत्‌ आडहिस
असें सांगितल्याने घाळविल्यावरोबर, त्याचा परिणाम मुर्क
हा झाला,
झुतमात्रेण चेन्न स्यात्‌ कार्य तव भवेत्‌ धुवस्‌ ।
व्यवहारात्पुरापीएः सद्भावः स्वयमात्मनः ॥ १०१ ॥
अ्थेः-जुसर्ठ महावाक्य कानी पडल्याने बोष होत
नसेळ तर त्याकरितां कांही तरी कमे करावे लागेळ (भाणिते
तर संभवनीय नाही, ) ह्य उपदेशाचा व्यवद्दार द्वोण्यापूर्वीपातून
झात्मा स्वठःसिद्ध सत्‌ आहे.
अशनाय्रादिनिपुछ्ये तत्कालाद्‌ जायते ममा 1 -
तत्त्वपस्यादिवाकयार्य त्रिप कालप्वसंशयः: ॥ १०३॥.
भर्थेः--युरुषाक्य ऐकतांच तागे-पिणे चोरे चात्म्यावर लाद-
लेहे दोष नाहीसे झाल्याचें भनुमान कळते, तूंच तो आहेस या

(२०८)

महादाक्याच्या अथीपंबंधाने कोगच्याहि काहीं शंक चि
दाक्‍य नाही, न क व
मिबंधविद्दीनत्वात्‌ स्वयं चाघुभवात्मन! ।
जञायितेव प्रमा तभ स्वात्मन्येव न संशयः (| १०४॥
अधी-वरतूर् शान झालें असर्मामुळे ( वावयाबशानाधी )
हरकत दूर होऊन आल्याच्या ठिकाणीं प्रमाण वाढत, (स!
नाटत नाहीं ) यांत शंका नाही.
कि सदेवाइमस्मीते किंवाडन्यत्सतिपधते ।
सदेव चेदईशन्दः सता! मुख्यार्थ इप्पताम ॥ १०५१
अयेः--मी अक लादे असा अनुभव सदोदित रहातो. शिवा
दर्सोर बांदी होत : मी दा मरत्यय सदा असेल तर भपर्गे ही 3
स्या झाला,
अन्यदषेत्सदहग्राहप्रतिपत्तिमृऐेब सा!
तप्मान्युर्यग्रहे तास्वि चारणादगतेरिद ॥ १०६
अग--दुसरें काही झाडें असतें तर मी सत्‌ आहे हा मतुतव
खोटाच ठरेल ( केग्हांच येणार साही ). यासाठी महावाकयाचा
झुर्याचे समजणार नाही अत क्षणायला कांहीच कारण दिसत नाही”
प्रपी प्रसयश्षेव यदाभासो तदर्थता !
तयोरचितिमत्याच चेतन्ये करपते फलमू ॥ (०७॥
अर्धा-मत्यय ज्माठा येतो तें अंतःकरण झाणि त्याची वूि
ही ज्याच्या आधाराने भातदात, त्याच्याकुडे त्यांचा संबध जातो.

ती. दोन्ही जड मसल्यामुळें चेतन्यरूप जाल्याकडे कळाया
भारे होतो.

(२०९ )

कूटस्थेअपे फलं योग्य राजनीव जयादिकमू ।
तदनात्मत्वहेतुभ्यां क्रियायाः मत्ययस्यच ॥ १०८ ||
अथेः-अंतःकरण आणि अभिमानवृत्त हीं दोन्ही जड अस-
ह्यामुळे आगि ही हेवु ( कारण ) होत नसल्यामुळें फल दुसरीक-
डे जाणारच नाही, कूटस्थाकडेच जाईल. उदाहरग-जय मिळाला
तो राजाला मिळाळा असं हणतात. ऱ
आदरदीस्तु यदाभासो मुखाकारः स एव सः ।
र्‍यथेवं पत्ययादर्शा यदा भासत्तदा शययम्‌ ॥ १०९ ॥
अर्थः-ज्याच्या योगार्ने आरशातले प्रतिर्मिबाहा मुखाचा झा.
कार आला तेच तांड नव्हे काय ? त्याप्रमागेच ज्याच्या चेतन्या-
मुळें अंतःकरण चेतन्यविश्िष्ट दिसळे तोच मी.
इत्येचं प्रतिपत्तिः स्यात्‌ सदस्मीति च नान्यथा ।
तरवामित्युपदेशो$पि द्वाराभावादनथेकः ॥ ११० ॥
अथेः-हया प्रकारचा अनुभव आल्यामुळे मी नेहमी सतूच अस-
णार. मग तूंच तो आहेस असला हा उपदेश करायला कांहीं प्रसंग
गेसल्यामुळे तो विनाकारण केला भसे होते.
श्रोलुः स्पादुपदेशखेत्‌ अथेतत्त्व तया भवेत्‌ ।
अध्यक्षस्य न चेदि श्रोतृत्वं कस्य तद्धवेत्‌ । १११ ॥
अर्थः-ऐकणाराठा उपदेश केला तर कांही तरी स्याला उपयोग
होइल; यथ अध्यक्ष ( साक्षी ) याच्याकडे श्रेतेपणा छावठा नाही,
तर मग ठो फोणाकडे लावणार?
अध्यक्षस्य समीपे स्यात्‌ बुद्धेरेवेति चेन्मतम्‌ ।
न तत्कृतोपझारो5पित काष्ठयद्रन फसते ॥ ११२॥
अथः-अध्यक्षाच्या ' शज्ञारी असठल्या ( सहवासाने राहि-

कड

(२१०)

ह्या ) बुद्धीला उपदेश होतो असे ( तुरचे ) मत क वी
त्या शेदारी जतण्याचा फायदा कांडी होत नादी, वुदीच्या
लांकूड ठेवल्याममारगे तो साक्षी, तो उपकार काय करणार
_ पुद्धी घेतत्कृतः कश्रित्‌ नसव परिणामिता। शा
आभासेःपि घ झो दोपः सहि धुत्यादनुग्रहे आ
अर्धे -जरी बुद्धीवर कांदीं परिगाम झाल! तरी त्याची,
जात्याला होत नाही. ( तुमच्या समजुतीकरितां ) अप ी
कॉ विकार होतो, तरी त्यापाूत आमासाची जी प्रमीर
चरून तिद्धि दाखविली त्याच्यांत काय हरकत थाठी£
आभाते परिणामश्रेत्‌ न रज्ण्वादिनिभलव
सर्पादेश्व तथा्योचं आदर्श्रेच गुखवववत्‌ ॥ १४ र
अर्थे-आमास असतांनादि पारणाम ( झाल्यावर विष
होतो अते परळें तर ते दोरी दिसत. असून ती साप आढे. दिदी
जारश्ांत दिसणारे मतिषिबच तोंड आहे असे झटल्याप्रमागे होईल
नातमाभासतसिदिश्रव भात्मनो ग्रहणात्ूपर ५. |
प्रखादेश्व एयकसिद्धिः इंद स्वन्योन्यसेश्रयः !! १९१ 1
अर्थः-आल्याचे ज्ञान होण्याशिवाय निराळ्या कारणासाठी था.
त्याचा आमास मानण्याचे कारण नाहीं. भारक्यांत तोंड दिन
हे नसते दिसळे, तरी तोड दे रद्दाणारच. ही दोन्ही एकमेकांवर
अवढंवून असणार, आत्मा आहे. कषणून सामास वाटणार, १
वपता भामास झाश्यावरून आत्म! सिद्ध होतो.
अध्यक्षत्य पृयकतिद्धी आमासत्य एदीयता।
आमभासस्प तदीयस्वे घध्यक्षत्याविरिक्तवा ॥ ११९॥
अथेः-साक्षी ( भात्या ).निराळा भाहेच, क्षणून त्याचा जा”

(.२११ )

भास वाटतो झागि आभास त्याच्यापासून होतो, यावरून अध्यक्ष
झाहून निराळा आहे अत ठरतं,
नेव स्वभे पृथकसिद्धेः प्रत्ययस्य इशेस्तया !
रथांदेस्तत्र शून्यत्वाद प्रत्ययत्यात्मना ग्रह' ॥ ११७॥
अर्थेः--पण असा प्रकार स्वप्नांत नसतो. संथ अढःकरण
क्षाणि मातमा हे निरनिराळे दिसत नाहींत. त्याठिकाणी रथ ( स्थू-
ल देह ) वगैरे नसल्यामुळे आत्माच अंतःकरण वगेरे सर्वे बन-
लेला असतो.
अवगृत्या हि संव्याप्तः मत्ययो विषयाकृतिः ।
जायते स यदाकारः स बाह्यो.विषयो मतः ॥१(८॥
अर्थे:--जाणिवेनं व्याप्त झालेलें अंतःकरण त्या. विषयाच्या
आकाराचे बनतं अशा वेळीं त्या अंतःकरणाचा जो आकार बनतो,
तोच बाह्य विषय होय.
क्भेप्सिततमत्वात्सः तद्राच्‌ कार्ये नियुज्यवे ।
आफकारो यव चार्प्येव करणे तदिहोच्यतते ॥ ११९॥
अर्थः--इच्छा उत्पन्न झाल्यामुळें कमे घडतं, आणि त्या वि-
षयावर आसक्ति असल्यांने तो विषयी कर्मे करूं लागतो. त्या
विषयाचा आकार जेथ येतो त॑ अंतःकरण हें साधन हणतात,
त्याच्या द्वारानें विषयोपमोग होतो.
यदाभासेन संच्याप्तः संज्ञातांते निगद्यते 1
खयभेतद्दिविच्यात्र यो जानाति स आत्मावित ॥१२०॥
अर्थः-ऱ'ज्याच्या आधाराने अंत:करणांत प्रतिर्बिच पडून
झात्मा ज्ञानी अस झणतां येते; द्या तिहीचा ( झणजे विषय

(२१२)

अंतःकरण आगे आता यांचा ) निरनिराळा प्रकार ज्याठा
समजल त्याला आल्ययाचें खरें शाने झाळे असें समजावे,

एकेवावगातिस्तेपु भदस्तु मत्ययापित; ॥ १२१॥
अर्थः--खरें ज्ञान, इंका, आणि खोटे ज्ञान असते तात
अकार अत करणाच्या अनुभवास होत. त्या सवीला आधार एकच.
भेद वाटला तो अंतःकरणाच्या उपाघीमुळे,
आधिमेदायथा भेदे मणेरबगतेस्तथा ।
अशुद्धिः परिणामश्व सर्व प्रत्ययसंश्रयात्‌ | ११२॥
अर्थः--प्फटिकाच्या नवेळ जसला रग ठेवावा तसठा निर
निराळा स्फरिक दिसतो, त्याभमाणे ज्ञानपूर्ण आत्म्याच्या ठिकाणी
महिनपणा, विकार बोरे स अंत.करणामुळे वाटतात.
प्रथनं ग्राहण सिद्धिः मत्यपानामिहान्यतः ।
आपरेल्याततदेवोक्त अनुमान पदीपबत्‌ ॥ १२३२ ॥
अर्थः-अंत.करणाचें सुरण, जाणीव, स्वरूपज्ञान द्दी परोक्ष्या-

वाचून दुसऱ्या कद्याच्या तरी योगानें होतात असे झणायला ( ती
जड असतात, कारण ती नाझवंत आहेत. उदाहरण, जस! दिवा,
गेल.

याप्रमाणे ) अनुमान बंधारे लागेल,

अपा-याचे धान दोतें ते एखाद प्रमाण (दृष्टात ) दाखून
होत असेडना? कवि पमाण नुसेळ तर दुसरे अमूक ते नाही अस्ता
१ करून चाडी उरेल गनत तर दाखवाल ना?

(११३२)

शब्देनेव मसाणेन निटतित्रिदिशेच्यते)
अध्यक्षस्याप्रत्तिद्धत्वांत्‌ शून्यवव मसज्यत्ते ॥१२५॥
अर्थः--शब्दप्रमाण देऊनच अनात्म वस्तूचा निषेथ कराव-
याचा असतो, अस हमणाळ तर मग खाली कांहींच राहिले नाही,
( झून्यवाद झाला? ) कारण अध्यक्ष ( साक्षी ) छुमच्या मताने
मुळींच ( प्रसिद्ध ) माहीत. नाही; ( आणि अनात्मा सवे अगोदर -
सोडून टाकला. )
चेतभस्त्व कथ देह इति चनाप्रसिद्धितः ।
चेतनस्यान्यतः सिद्धी एवं स्यादन्यहानतः ॥१२६॥
अर्थः--तूं चेतन्ययुक्त असून देह वगेरे जड पदा्थे तू कसा
होशीळ ! अते ठोकांत प्रसिद्ध ( कोणी क्षणत ) नाहीं. बेरे तूं
स्वतः नैतन्यरूप नाहीं क्षणशीळ तर ज्याचा निपेधे केला त्या ज-
डांतच तूंहि वगळला जाशील झ्षणजे बाकी शून्यच राहिले,
अध्यक्ष' स्वयमस्त्येव चेतनस्यापरोक्षतः ।
ल्य एव प्रवोधः स्यात्‌ अन्यस्यासत्ववादिना1१२७))
आंगी वेत अपरोक्ष सिद्ध ससल्यामुळे अध्यक्ष स्वतःसिद्ध
साहे, असें झणाळ तर त्या शत्यवायाच्या शूल्याप्रमाणच तुमच
ज्ञान सुद्धां प्रमाणाबांचून सिद्ध आहे, तेव्हां दोन्ही सारलेच
असे होईल.
अइमज्ञासिपं चद इति लोकस्मंतेरिद्द ।
करणे कमे कतोच सिद्धास्त्वेकष्षणे किल ॥ १२८ ॥
अर्थै--मला हे. ठाऊक होत अस! छोकाचास्मरणानंतर व्यव
हार होतो. त्यावरून एकाच वेळी कतो, कमे, करण ही त्रिपुटी
तयार होते.

(११४)

आपाण्येअपे स्यृतेः यैघ्रयात योगए्ये दिभाव्यते !
क्मण ग्रहणे पूर्व सवतः पश्नाचधेवच ॥ १२९ ॥
अर्था--भाठवणीच्या व्यवहाराचा इष्टांत बरोबर आहा जगं
सेगल्या धाईमुळे ही त्रिपुटी एकदम झाडीशी वाटता पश मो
प्रकार येथे नाही, पूर्वी ज्ञान झालें होते, त्याचें त्वरण म
झि इतकेंच. व
अज्ञासिपामेदं मा चेत्यपेक्षा जायते सुवम!
विशेपो&पे््यते यत तल नैवेककालवा ॥ ११०॥ र
अभीः--हे € अमूक ) जाणले द्यांठ देंें प्रत्यक्ष आढ उ
मी द्याची अमत्यक्ष ( दुसऱ्या कद्याची तरी ) जरूर ४.
पडते. जिथे कांही बिदरेषाची ( गुणाची ) विराळी फोड
दिपते विथ सवच गोष्टी एकाच वेळी झालेल्या असत नाही"
आत्मनोग्रइगेचायपि त्रयाणामिद्द संभवातू ।
आत्मन्यासक्तकतेत्वं न त्यात्करणकमेणोः ॥ १११ ॥
अर्थः-आाल्यारचे ज्ञान होण्याठातुद्धा त्रिपुटी डागर्णे संभवनीय
दिसले. आल्याच्या ठिकाणी कर्तेपण मरल्यामुळे तेथें कमे जागि
करण हीं दिसत नाहीत. चि
च्याप्नुमिष्ट च यत्कई क्रियथा कमे ततत्यृतमू ।
अतो हि कवेतंजत्व तस्मेष्टं नान्यतंत्रवा ॥ १२२ ॥
अर्थः-कत्योच्या क्रियेने डे ब्यापण्यास योग्य अस्ते त्या क
हणावे अर्ते ( व्याकरण शाखांत ) सांगितलें आहे, त्यावरून कग
हे कत्यीवर अवलंबून असर्ठे, दुसऱ्या कश्नावर नसते, अर्से ठरते,
शब्दाद्वाड्युमितेरत्रापि ममाणाद्रा ततोञन्यतः !
सिद सरवेपदार्यानां त्यादर्श पति नान्यया ॥ ११२

(२१५ )

अर्थः-तेव्हां शव्दांनी, अनुमान काहून; डष्टांठाने किंवा इतर
तन्हेने सवे पदार्थे अजु मनुप्याळा समजून घ्यावे ठागतात. त्याला
शाशिवाय टुसर। मार्ग नाही.
अध्यक्षस्मापि सिद्धि स्यात्‌ ममाणेन विनिव वा ]
विना सस्य मर्साद्वस्तु नाई मत्युपयुज्यत ॥ ११४ ॥
अथे -दृष्टांताने किंवा त्याच्याशिवाय साक्षी सुद्धा अज्ञमनुप्याला
समजेल, परंतु तो ( साक्षी ) प्रसिद्ध असल्यावांचून त्याची समज
नीट पडावयाची नाहीं. _
त्स्वैवात्वमिष्ट चेव ज्ञानत्वेड्या मातिभवेव |) .
अन्यस्येब्राशतायां च तदिशाने स्वा भबेत्‌ ॥ १३५॥
अर्धेः:-ज्ञानस्वरूप आत्मा अज्ञानी होतो झटला तर त्याचें जान
होण्याला दुसरे ज्ञान पाहिजे. आस्म्यातरांचून दुसर्र सवे जड, व भः
ज्ञानपूर्ण, तेव्हां त्याचे ज्ञान होण्याला बुद्धि पाहिजे.
ज्ञातता स्वात्मळाभो वा सिद्धिः स्पादन्यद्व वा ।
ावत्वेअनन्तरोक्ती त्व पक्षी संस्मदुमदासे ॥ १३६ ॥
अर्थः-सिद्धि झणने काय १ ज्ञान किंवा आत्मस्वरूप पाति
किंवा दुसरें कांही ! ज्ञान झटळें की मागील शछोकांत सांगितलेले
दोन्ही दोप जाले.
सिद्धिः स्यात्स्वात्मलाभयेद्यलस्तत्र निरथंकः
सवलोकप्रसिद्धन्वात्‌ स्वहेतुभ्यम्तु वस्तुनः ॥१२७॥
अरथः--सिद्धि गजे जात्मस्वरूपप्रापि ह्ॅणाळ तर मग त्या-
करतां भयत्न करणे फकट होय. आत्मवस्तु प्राप्त होण्याला कारण

तोच स्वतःच आहि, ( त्याला दुसरे साघन नाही) अस पवे छोकांना
माहीत आहे,

शनज्ञेयारिवादे5त; सिद्धिश हा
अध्यक्षाध्यक्षयो: साद: शेयत्यं नात्मलामत॥!२
॥ झेय, शात अशा ब्रिपुटीच्या प्रकरणांत ज्ञात
सेोद्धे क्षणतात. साक्षी आणि भंतः$रण यानें शान
हाच होद्दे, त्यात आ्मस्वरधूपप्राप्ते भेत नाही.
स्प्ठर्वं कर्मकर्ञादेः द्वेता यादि करपते । १
स्प्ठताडव्पते त्यातां अन्यस्येव न चात्मना 1११९
अर्थः-कर्ती शागे क ही निरनिराळी स्पष्ट दाखाविे दाहा
चर सिद्धि हणावे तर आहा पथस अस्पष्ट होता काय! स्पष्ट झा
आणि अस्पष्ट ज्ञान असा पकार भाल्याला लागू नाही, तो इतर
जड वस्तूकडे लागू,
अद्ष्टुनेव चांपस्य स्पष्ठीभावी घटस्य त)
कदि! स्पष्टेष्टा चेत्‌ दता
९

ित्वयुच्यते ।

र सिद्धि तर मग पहाणे ही
इसऱ्या कोणा साक्षीकडे ठावली पाहिजे
प
: किमर

प्परी, स्पियू स्यात्तवापेक्षया क्द्।

अचुभवाऱ्परीष्टा र्गद्‌ स्योप्यचुभातिरेव न: ॥ (४! ॥

जाणीव इसऱ्याकडे जाते असे ठरल्यानें तुझा काय म-

तेलव सिद्ध होणार साग. जाणिवेचा आश्रय जो. ज्ञाता त्याच्या

ठिकाणी ती हो. क्षणशील तर आमचें झणणें की ज्ञाता तीच
१ ( ती निराळी भाडे कोठें १)

९२१७)

अभिन्नोशपे हि बुध्यात्मा विपर्यासितदरशनेः ।
आाह्यय़्ाइकसंवित्चि भेदवानिव लक्ष्यते॥ १ ण्रणा
_ अर्थः-बुद्धीपातून भात्मा निराळा नाहीं, तरी अज्ञानाने मांत
झालिल्या लोकांना ग्रहण करण्याची वस्तु, महण करणारा झणि
अहण करणें अशा जिपुटीमुळे अनक पकारचा वाटतो.
भूतियेंपां क्रिया सेव कारक सेव चोच्यते ।
सत्वं नाशिस्वमस्याश्वेत्‌ सकठेत्वं तथेष्यताम ॥१४१॥
अर्थेः-ज्याला जाणीव होते तोच क्रिया करतो व प च कारक
( साधन ) होतो अर्स कझणशील तर, त्त्या जाणिवेला सतूपणा
असून नाझ मानावा लागेल. तेव्हांच त्याच्याकडे कर्तेपणा देतां

न कश्चिचषेप्यते धर्म इति चेत्पक्षहानता ।
नन्वंश्तित्वादयो धमा नास्तित्वादिनिठृत्तयः ॥
न भूतेस्तहि नाशित्व स्वालफप्षण्यं मतं हे ते ॥ १४४॥
अथेः-ऱ्याठा कोणचाच घर्म ( गुण ) लावू नका असं झणशील
सर तुझे ( पाहिले ) मत ( अनुभव क्षणिक जाहे हे ) खंडण व्हा
यला लागेल, अश्ततित्व ( जाहे पण ) हें घरून नाही झणणाऱ्या
चंगरे मताचे निवारण करावयाचे ( असते झणशील ) तर्‌ तुझ्या
मताप्रमाणे जाणीव नाशवंत नाही, ती स्वतःच जाणली जाते.
स्वलक्षणावधिनीशो नाशो5नाशनिट्त्तिता ।
अगोरसत्वं गोत्वं ते नतु तद्वोत्वलक्षणमू ॥ १४५ |]
अर्धैः--आपळे स्वरूप कळेपर्यंतचाच नाश धरावा, आगि
खनाशित्वधमोर्चे निवारण करण्यापुरता नाध समजला क्षणजे झाठे.
गाईचे लक्षण ज्यांठ नाही असते ( घोडा वगेरे ) नाहो क्षणण्या-

(२१८)

करितां गायप्रा धर्म धरशील तर ठो धम गाईयणाने हशा
होणार नादी, ३1१४७
सणवाच्योपि यो्यः स्यात्‌ सोप्यन्याभाव एव

अर्थः--झूण हा ज्याचा बाच्यार्थ आहे तो. बक्षण | णी
पणा) याच! अमांब दाखवितो अत ( कांदी वेडेवाकडे गोर
प्रमाणे ) झालें, हर
भेदाभावे$प्यमावत्य भेदो नाममिरिध्यते ।
नामभेदैरनेकत्वं एकस्य स्पात्कथ तद ॥ १४०॥
अधः ज्या आल्याच्या स्वरूपांत मुळींच मेद नादी तेय गुप्ता
( छडदाच्या बिपलापाळटीने ) नांवे देण्याचें भेद करण्याच झट
मतांत झा. ळें मूळचें अद्वेत त्याठा मुस्ती वितनिराळी १
दिली तर्‌ त्याच्या ठिकाणी अनेकपणा कला येईल? -
अपोहो पारे भिनानां इतिस्तत्य कथं गापि। |
नाभावा भेदकाः सर्वे विशेपा वा इथंचन॥ (४८
अधे --निराळ्या ( र्ये प्राण्या ) चा सोष होऊं नमे झगून
ओ धर्म सांगितला तो गाईवर कसा राहीळ ( त्याने गाईचा गोम
कसा होईल 3. खभाव ( थोडा नादी, गाढव ताही वैर) आणि
विशेष ( गाचे तुकडे, डोक वँधरे ) ह्यावळून त्या गाईचे त्व्कि
प्रकार होत नाहीत.
नागजात्यादमो यदत्‌ संविदल्लेशविशपतः ॥ १४९॥
अथेः--(मग तुझ्या मतामंमाणे ) नाम, जाति बोरे यावी

एकाच व्यक्तीचा बोध होव. असल्यामुळे तीं निरनिराळी विदप
पेच नम्देत. व र

(२१९)

प्रत्यक्षमनुभानं वा व्यवहारे यांदेच्छासे ।
क्रियाकारकभेदेस्तत्‌ अभ्युपेयं भुर्व भवेत्‌ ॥ १५० ॥
अर्थः--शामस्वरूप आत्म्याच्या ठिकाणी क्रिया आणि कारक
( साधन ) याच्या भेदामुळे प्रत्यक्ष अनुमान काढून व्यवहारांतळे
जे तुला सिद्ध करावयाच होते, त झां काय:
तस्मान्ीलं तथा पोतं धटादिवो विशेपर्ण ।
सेविदस्तड्पेयं स्यात्‌ येन चाप्यनुभूयते ॥ १५१॥
अर्थ'--तेव्हां निळे, पिंवळें किंवा घट चौरे जे कांही [वैशेषण
असेळ त्यांचं ज्ञान ज्या ज्ञानपूर्ण अधिष्ठानाने होते, त्या आत्म्याकडे
हे लावावयाचे.
रूपादीनां यथान्यः स्यात्‌ ग्राद्यत्वाद ग्राइकस्तथा । .
प्रत्ययस्तत्तया$न्यःस्यात्‌ च्येजकत्वात्मदीपवत]] १५२॥
अर्धैः--रूप वगरे विषय महण करितां येतात, तेठद्दा त्यांचा
अहण करणारा त्याच्याहून वेगळा. त्याप्रमार्णेच प्रकाश करणारा
विबा ( घटाददून निराळा ) तसाच आत्मा अंतःकरणाचा ब्येजक
(बोध करणारा ) हणून त्याहून निराळा.
अध्यक्षस्य च्धेः कीडक्‌ संरबंघः संभावेष्याते ।
अध्यक्ष्येण तु वृव्येन युक्ष्वान्यो ददृदृदयताम्‌ ॥१५२॥
अर्धेः--अ5क ( साक्षी ) पूर्ण्ञानी आत्मा आणि अध्यक्ष्य
९ प्रत्यय, अंतःकरण ) जे इृर्य द्या दोवामधळा धक दट आणि
दुसरा इस्य हा संबंध सोडून दुसरा काय सवथ आहे.
अध्यक्षेण कृत्ता इष्टिः चवथ व्याप्रात्यथयापि या ।
नित्याध्यक्षकृतः कधिद्‌ उपकारो भवेद्धियां (१५७४

(२२९०)

1
अगेननसाकषाचे पाग इत्य वहतूडा सवे गाजूती व्यापत शि
नाही. हा साक्षी बुद्धीवर काडी तरी परिणाम नेहमी करतो कार्य
स चोक्तस्तक्षिमत्वं माझ्‌ सैव्यापित्र घरादिपु । व
ययाळलोकादिसंव्यापि: व्यंबकत्वादिपत्तया॥!

अथी-हे परिणाम मागेच सांगिलळा, त्यामुळे बुद्धीवर वैश्य
दिसू छागळ, घट वगेरेच्या ठिकाणी पकाद्य बोरे जसा, णा
असतो त्याप्रमांगे हा त्याचा प्रफाशक अय न्यान चि
आलोकऱ्था घरो यत्‌ बुभ्यारुदो भवेत्तया
धान्यामिःस्पार्यदरोशे ियो ब्याीकमो मदर!
अर्थेः--पकाशांत भसठेडे भर्डि इृष्टीत भरते तयाग त्याची
करना बुद्धीने महण केली झणजे जी बुद्धीवर घदते, योत इंग
च्या अहण काण्यात अनुकप भप्ततो,
पूर्व स्यामत्यथब्यापि; ततोःनुग्रह आत्मनः !
झृत्लाध्यक्षत्य नो युक्त: कालाकागशादिवत्कम॥(५४
अथे -भगोदर युद्धि विषयाळा न्यापून टाकते, मग ती. खा.
च्या आकाराची बनते, मग बुद्धीमध्ये यालयाचे प्रहिबिंग पडून
त्याच्यावर विवयाच्या उपनोगाचा अम होतो, एकदम सर्व बघु
महाणाऱ्याच्या ठिकाणी घडतात हॅ. संमवत नाडी. काल भागि
आश ह्यांना जसा कम नसतो, ती नेदरमी असावयाची, तर्तेच
आल्याचे समनादे,
िपयग्हण थस्य कारणापेश्षया भवेत ।
पलव आद्यदेपे च परिणामी स चित्तवत 1 (५८॥

असेर-ज्यार्चे निपयमहण फांदी तरी कारण खरसश्याश्विवाप

(२२१ )

होते नाहीं, आणि ज्यांत आद्य वत्तूचा माग. शिवक रहातो,
तै अंतःकरणाप्रमाणें विकारा असलें पाहिजे.
अध्यक्षो$दमिति ज्ञानं बुद्धेरेव विनिश्वय: ।
नाध्यक्षत्याविशेपत्वात न तत्यात्ति पसे यतः ॥१५९॥
अर्थः-मी साक्षी आहें, हे ज्ञानहि वुद्धीलाच होतें, यांत
शंका नको. साक्षीच्या ठिकाणी फरवदुळ ( विकार ) नाही,
कारण त्याच्याहून पलीकडे अप काडी नाहीं.
कत्रो चेदहमिस्येवं अनुभयेत्‌ मुक्तता ।
व र, -
सुखदुःखविनिमुक्ती नाईकतोंरे युज्यते ॥ १६० ])
अ्थेः--मीच हो अशा प्रकारचा मोक्षाचा अनुमव आअहंकती
ज अंतःकरण त्याला असता तर मी काहीं करीत नाही अस
झणगाराला सुखदु$ख लागूं नये हे बरोबर दिसते.
देझादावमिमानोत्यो दु खीि अत्ययो धुव ।
कुण्डलीमत्ययो यत्‌ प्रत्यगात्माभिमानिता | १६१॥
तबाध्यते मत्ययेनेद्द विवकनाविवेकवानू ।
अर्थेः--देह वॅगेरेच्या ठिकाणी अहंकार उत्पन्न झाल्यामुळे मी
दुःख भोगतो असा अम उत्पन्न होतो. कानांत कुण्डल घातले की
मी कुंडली ह्यणण्याप्रमा्णंच हे होते. शुद्ध जक्षाचा अभिमान
धरणाच्या विघेकी जिवाला! अविचारी चित्ताची बाधा होते.
बिपयांसेञसदन्त त्यात प्रमाणस्यापमाणतः ॥ (६२॥
अयेः---तर्से न होइल तर (देडेल इष्टांत खोरा ररून शेवरी
असत्‌ ( खोटें ) किंवा शून्य उरण्याचा प्रसग येईल,
दाहच्छेदविनाशेपु डुःखित्व नान्यथात्मनः ]
इ हन्यस्य दाहादो अन्यो दुःखी भवदेत्कचित्‌ ॥१६३

(२२२)

अर्थी--जाळपेळ. तोड, नाश [ देहाचा 1 होईल तेव्हां
माल्म्याला दुःख होते, एरवी होत नाहीं, पण डाळपोळ वोरे एका:
डा व्हावी आहे त्यांचे दुःख हुसर्‍्याला व्हावे असे कषीच
घडत नाही.

अस्पशेत्वाददेहत्वात ह दाह्यो यतः सदा ।
स्माम्मिथ्याभिमानोत्य मृत पुत्र मृतियेथा 1 १६४॥
थः--मी सर्वापातून आलेत्त आहे, माझा आगि देहाचा
सबंध नाही, त्यामुळे ]ळपोळ महा होत नाही. तेव्हां हें दुस
ण्याचे कारण विनाकारण पानठेडे तादात्म्य होय, पुश्न मेला त
भरणमाय दुःख होतें याचे कारण त्याच्यावर धरलेडे प्रेम होय.
$्डरपहामिति हेत घाध्येवैव विवेक्रिना ।
मत्ययस्तट्वरू कवलाईधियासह ॥ १६५॥
अर्थः--मी छुण्ड स जे बाटत होतं, ते विचार
केल्यावर खोटे ठरत, त्याप्रमाणेच मी द. खु भोगतो अस्त जे अनु

भवास येत होते, ते च त्यावषपयींचा भहूंकार दोन्ही विचारा अंती
नाहीशी होतात.

दु:खित्वं इष्ठं स्या; च्छक्तिइछंद्सात्मनः

पिथ्याभिमानतो दुःखी: नार्थापादुनक्षमः ॥ १६॥
रः दुःखीपणा था येईल ससे ह्णाह
ह्‌ पकारची तेर्थे कर्पना करा. वास्त.
धक पाहतां, खोटा अहंकार चाटल्यामुळे दुःखी मी अते वाटू ढा

त्यामुळेच त्या दुःखाचा अनुभव येऊं लागला.
अस्पशोबपे यथा स्पर्शी चलथलना][दिच ।
अविवेकाचया दुःख य नस चात्मनीक्षते ॥ १६७॥

(२२३ )

अर्थेः-आत्मा ( अवयव नसल्यामुळे ) स्पर्शरहित अतून
* स्प्शीचा अनुभव घेतो, एक टिकाणी स्थिर असून क्रिया करतो
आणि त्याप्रमाणेंच मनाला वाटलेले दुःख आपल्यावर कल्पून घेतो
हें सवे जविचारामुळे होतं. ी
विवेकात्माधिया दुःखे नुद्धते चलनादिवत्‌ ।
तअविवेकस्वभावेन मनो गच्छत्यनिच्छतः ॥ १६८ ॥
अर्थः-नीट विचार करून आत्म्याचं ज्ञान करून घेतल्यावर
चलन चंगैरे कोणच्य़ाहि प्रकारचे दुःख होत नाही. तस्ता विवेक
केल नाहीं तर हेतू नसूनहि त्या ठिकाणी मन धांव घेतें.
तदाजुदृ्यतते दुःखं नेश्चल्ये नेव तस्य तत्‌ ।
अत्यगात्पाने तस्मात्तत्‌ दुःखे नैवोपप्यत ॥ १६९
अर्थ!-तेच (मन ) स्थिर केळे हणने दुःखाचा लवलेश दि
सत नाही. तेव्हां वुद्धजञक्षाच्या ठिकाणी दुःख मुळींच सांपडत नाही.
स्वँसतोस्तुट्यनीडत्वात्‌ नीलाम्चवदिदं भवेत्‌ ॥| १७०]
अर्थः --त्वं आगि सत्‌ हीं दोन्ही एकाच वस्तूच्या ठिकाणी
डायत असल्यामुळे निळा घोडा द्दे दोन शब्द एकच वत्त्तू दाख-
वित्तात, त्याप्रमाणे येथेंद्दि प्रकार समजावा.
निडुःखवाचिना योगात्‌ त्वे शब्दस्य तदर्थता ।
पत्यगात्माभिधानेन तच्छव्दस्य यतेखथा ॥ १७१ ॥
अधैः--दुःख नसण्याची स्थाते दाखांबेणाऱ्या (सव)
शब्दाशी एकत्र राहर्णे असल्य़ामुळे त्व शब्दाला तोच अथ ( दुःख-
रहित असण्याचा ) आठा आहे. त्याप्रमाणेच द्ध _अक्षाचा चोप
करणाऱ्या तत्‌ शब्दाशी लं शब्दाची जोड झाल्यामुळे त्वेळाहि तो
अुद्ध जाचा अर्थ आला,

(२२४ )

अर्थः--दहाबा तूं आहेस हे वाक्‍य सांगितल्याप्रमागे युद्ध
तक्षाचा बोष होतो. आपठा अर्थ न सोडतां (त्वं आगि तत्‌ हे )
दोन्ही शब्द विशेष २"ारचा आणखी अर्थ दालावतात, आगि गुद
जक्षाचें ज्ञान करून देतात. त्यामुळें अखंड एक रस आल्याच्या

ठिकाणी त्याच्या अ्थोळा विरोध आणिला असा दुसरा अर्थ
हा. न

होत नाही
नेवपुध्यपहारा स्वात्मानं दश' परणम ।

भपश्यन्‌ शातुमेवेच्छेत्‌ स्वमात्माने जनस्तया ॥१७४॥

आहे. अद्या आंतीने आपण स्वत.

दुहाबा घरला तर पूर्ण संख्या होईल्हे न कळल्यामुळे ( दहावा)

शोधायला लागतो, "त्याप्रमाणे ( काही कारणानें वविसरळेला ) आ-

पल] भात्मा जाणण्याची लोकांना इच्छा होते. *

अवियावद्धचश्षुष्टात्‌ कामापहूतधी; सदा ।
विविक्त हश्यिमात्माने नेक्षते दशमं यथा ॥ १७५ ॥
- पेः-अज्ञानामुळे डोळ्यावर पडदा आल्यामुळें आगि इच्छ

प्र

दिसत नाही, त्याप्रमाणे (द्या ह्य संघातापासून 2 निराळा अस-

ठेल्या पूर्णजञानी आत्म्याचा ( लोकांना ) बोध होत नाही.
दुशमस्त्बमसील्येबं तस्वमस्यादिवाक्यतः ।

कर्णे श्षणम्‌ ॥१७६॥

णें तूंच अग्न आहेत

(२२५)

ह्या महाबाक्याच्या उपदेशार्ने अहंकारी अंतःकरणासुद्धां सगळ्याचा
साक्षी मीच आत्मा आहे असं ( मुमुक्ष ) नोळखतो.
इदं पूवेमिदे पश्चात्‌ पदे वाक्यं भवेदिति ।
नियमो नेव वेदे$स्ति पदसाइरत्यमर्थतः ॥
अन्वयन्यतिरेकाश्यां ततो वाकयाथेबोपनम्रू ॥१७५॥

अर्पः-वेदामध्ये पदाचा अनुक्रप महत्त्वाचा नादी, त्याच्या
अर्थावर भिस्त असते. हा शब्द अगोदर,'हा शब्द मागून पाहिजे,
हणजे मग बाऊय दोईक असा निय्रम नाहीं. अन्वय आणि व्यति-
रेक लावून वाक्याचा अर्थ लावावयाचा झणजे झाले.
थाकये हि श्रूयमाणानां पदानामर्थ पंस्यांतिः ॥ १७८ ॥
अर्थ:-वाक्यांत तरी नेहमी प्रचारांत असणाऱ्या शाद्दांच्या
अथीची आठवण करावयाची भलते. ।
यदा निलेषु वाकपेपु पदार्थस्तु विविच्यतते !
घाक्याथशानसंक्रान्त्ये तदा पक्षा न युज्यते ॥ १७९॥
अर्धीः-वाक्‍्याचा अथे ठरून गेलेला आराल्यावर त्यांतील श-
उदोचा अथेहि स्पष्ट अप्ततो. मग वाक्याच्या अर्थाचे ज्ञान समज-
ण्याहा प्रश्न विचारण्याचे कारणच नाहीं.
अन्वयव्यातिरेकोक्तिः पदार्थस्मरणाय तु ।
स्मृत्यभावे दि वाकयार्था ज्ञात शकयो न फेन
चित्‌ ॥ १८०॥
अर्थः-शळ्दाच्या जयीची माठवण देण्याकरिता अन्वय
आणि ज्यतिरेक करावयाचा, आठवण नाहीशी झाल्यावर वाक्या-

चा अथे कोणाळाच कधीं कळणार नाहीं.
१०

(२२६)

तस्वमस्यादिवास्येपु स्वंपदार्थाविवेकत! । न
व्यज्यते नेव बोक्या नित्यमुक्तो$इमित्यतः॥१८!!
अभीः-ते अक्ष त अहेस वगेरे मद्दाबाक्यांत त धळ्दाचा शध
नीट न समजल्यामुळे मी सदोदित मुक्त आहि, हा त्याचा वाया
स्पष्ट कळत नाही.
अन्वयव्यत्रिकोक्ति. तट्विवेकाम नान्या |
संपदार्थविवेके हि पाणावर्षितविस्ववत्‌ ॥ १८२.
अ्थी-र्‍्या अथीची फोड दोण्याकरितां अन्वय आगि ब्याद
करावयाचा, खं शब्दाचा अथ चांगला कळल्यावर हातावर 1
भेतल्याप्रमाणें ( ब्रह्म ) वाक्याचा अथे उघड होतो.
धाक्‍यार्थो व्यज्यते चैये फेकलो5 पदाथेतः ।
दुःखीस्पितदपोहेन प्रत्यगात्मविनित्रयात्‌ ॥ १८२॥ ढु
अर्थ--याममार्णे अह शब्दाच्या अर्थातून दुःखी हा ७
वगळून टाकळा हणजे शुद्ध अक्षाचा निश्वय होऊन ( मेद हसी
रद्दिव ) केवळ आरात्मा रहातो.
सतरेबं सेभकत्यर्थे अतहानाद्वतार्येधी: ।
नेव कल्पयितु युक्ता पदयाक्यार्थकोबिदेः । १८९ ॥
अथेः-ऱशापमारणे अर्थ निघत असल्यामुळे शब्द आणि वार्वय
यांचा अर्थ समजलेश्या! शहाण्यांनी, द्या करण्यांत काढी ऐकलेटा
अथे ठाकला जागि न ऐकडेडा असा! दुसरा ल्य घेतला, असला
विचार मनांत आणूं नये.
भत्यप्षादीनि वाघेरन्‌ कृष्णलांदिपु पाकवव्‌ 1
अज्जादिनिभेरेतेः कथं त्याद्राक्यपाधनप || १८५ ॥
अथेः-छृप्पड ( गुंज ) शिजवावी या. वावदांत गुंजा कर्षी

(२२७ )

[शिजवता येणार नाहीत, दे मत्यक्ष समजर्त व त्याचा वाध वाक्या-
जा येतो. मग क्रिया वगरे झालेल्या प्रत्यक्ष दिसतात हणून त्या
महावाबयाला बाघ येईल काय!
दुःख्यस्मीति सति ज्ञाने निदुःखीति न जायते ।
परत्यक्षादिनिभत्वेडपे वाक्यात़् व्यभिचारतः ॥१८६॥
अर्थः-( कोणी हणेल की, ) मळा सुख होतं आहे ह समजत
असून तं होत नाहीं असा अनुमव यायचा नाही. ( यांतच तर
खुबी माहे ) प्रत्यक्ष वगेरे खरी भासली तरी महावाफ्यांच्या
अथीत चूक होणार नाही. र
स्वम दुःखमहमध्यासं दाहच्छेदादिद्वेतुतः ।
तत्कालभाविभिवीक्येः न चाथः क्रियते यदि ॥१८७॥
अ्थेः-स्वमामध्यें जाळपोळ वगेरे मला होऊन मला दुःख झालें
अर्से त्या वेळीं ( स्वप्नांत ) खऱ्या वाटणाऱ्या स्थितीच्या अनुभ-
वाने तुला ( जागृतीत ) कांदीं पीडा झाली आहे काय £
समापेस्तर्हि दुःखस्य भाक तद्वाध इप्यतामू ।
न हिदु.खस्य संतानो ज्ञांतिर्वा इृश्यते कचित्‌ ॥१८८॥
अर्थः-दुःख संपल्यानंतर त्याचं अस्तित्व नसतं, त्याप्रमाणेच
"त होण्यापूर्वीही नसते, दुःखाची एकसारखी स्थिति, तशीच अमा-
चीहि कधी कोठे दृष्टीस पडत नाही. रि
भत्यगात्मन आत्मत्वं दुःख्यस्मीत्यस्प चाधया ।
दशमं नवमस्पेव वेद चद्विरुद्धता ॥ १८९ ॥
अथः-मी दुःखी आहे अत्ता जो ( आंतीचा ) अनुभव येता
त्याने शुद्धज्रक्षाचा ञात्मपणा नाहींसा होत नाहीं. दहावा समजला
त्तो नवब्याच्या विरुद्ध होता काय ( नववा नाहींसा झाला काय? 9,

( २२८)
निल्यपुक्ततवविज्ञानं वाक्याद्ववाति नान्यतः ।

चाकयार्थस्यापि विज्ञान पदाथस्मृतिपूवेकम्‌ ॥ १९० ॥
अर्धः-मी नित्यमुक्त आहे हे ज्ञान महावाक्यांपासून होते, शा
बी होत नाही. ह्या महावाकयाचे झान होण्याला त्यांतील शष्दाचा
अधे बरोबर लक्षांत आला पाहिजे.
अन्वयव्याविरेकान्या पदार्थः स्मरयते भुवमू ।
एवं निर्दुःखमात्मानं अक्रियं मतिपथयवे ॥ (९१ ॥
अर्थेः--अन्वय आगि व्यतिरेक्र लावून शब्दाचा अ
घ्यानांत घरावा. ह्याप्रमाणे केश्यावर मी आत्मा दुःखरदवित, क्म
रहित आहे असे समजून येईल.
सदेवेत्यादिवाक्येभ्यः ममा स्फुटवरा भवेत ।
दशमत्तवमसीत्यस्मादययेवे प्रत्यगात्मनि ॥ १९२ ॥
अर्थ-दहाबा तूं अते सांगितल्याप्रमार्गे सत तूं आहिस १
वाक्‍यांनी शुद्धजकझाविपयी चांगली स्पष्ट ओळख पटेल
अबोधेन यथा स्वाग्नं सरयेदुःखं निवर्तते ।
प्रत्ययात्माधिया तद्वत्‌ दुःखित्बे सर्वदात्मनः ॥१९९॥,
अथेः-स्वमांत होणारें दुःख नागे झाल्याने संपते, त्याप्रमा
शुद्ध तरक्षाची खूण पटल्यावर ( नागृतीमधर्ले ) दुःख नाही होप”
कृप्णरादो प्रमाडजन्म तदन्यार्था5परदुत्वतः ।
त्तत्वमस्यादिवाक्येपु न स्वेवमविरोधतः ॥ १९४ ॥
अ्थेः-गुंजा मऊ नसल्यामुळें त्या शिजतात अर्ते झणणे त".

भदत नाही, त्याप्रमाणे तूंच तंजक्ष भाहेत या महावावयांत सांगी”
वंठेच्या अथोशी कोणचीदि गोष्ट विरुद्ध नाही.

'( २२९ )

वाक्ये तत्त्वमसीत्सस्मिन ज्ञाता तदसिद्रर्‍यम्‌ ।
त्वपर्थे सत्यसाहाय्यात्‌ वाक्यं नोत्पादयेत्ममाम्‌ ॥१९५॥
अर्थः-वे अद्म तू आाहेस झा वाक्यांतील त आणि आहिस द्या
दोन शब्दांचा अर्थ ठाऊक आहे. पण स्॑ शब्दाचा अथे ठाऊक
नसेळ तर त्यांना कांही तरी दुसच्या अर्थाची मदत झाल्याशिवाय
ब्र्ञज्ञानाचा निथ्वय होणार नाहीं,
तत्त्वमोस्तुर्यनीदार्थमसीत्येतत्प्द भवेत्‌ ॥ १९६ ॥
अर्थः--ते अद्च जाणि तूं ह्या दोघाचे स्थान एकच आहे हे
दाखविण्याफरितां ( असि ) असू धातूचे द्वितीयपुरुपी एकवचनी
रूप घातळें आहे.
तच्छब्दः मत्यगात्मार्थः तच्छब्दार्यस्त्वमत्तथा ।
दुःखित्वात्‌ मत्यगात्मत्वं वारथेतापुभावपि ॥ १९७॥
अर्धेः-ततत्‌ शब्दाचा अथे मत्यकू आत्मा, त्व पदाचा तोच
अर्थे, दोन्ही शब्दांच्या ठिकाणीं मत्यकू आत्मेपणा समजल्यावर
दुःख भोगण्याचा संत्रध कोणाकडेही उरत नाहीं.
एवं च नेति नेलथ गमयेतां परस्प्रम्‌ ॥ १९८ ॥
अर्धैः-क्षाप्रमाणेच ते नाहीं, ते नाही यंगेरे व्यतिरेकी वाक्या
वरून त्या जह्याचाच बोध होतो.
एवं तत्त्वमसीत्यत्य गम्यमाने फले कथमू (
.अप्रमाणत्तमस्योक्ता क्रियापेश्षत्वमुच्यते | १९९ ॥
अभेः-र्‍ाप्रमार्णे त ब्रश्नम तूं आहेस घ्या वाक्यापासून कांहीं
दृष्ट फलप्राप्रि द्ोत जून त्या ब्रह्माच्या ज्ञानाला उदादरण देतां
येत नाहीं, आातांच्या घोटण्यावरून तर कांडी तरी क्रिया करावी
लागते असे ठरते.

६२२८)
निल्यपुक्तवविज्ञानं वाक्याद्भवाते नान्यतः ।

चाक्‍्यार्थस्यापि विज्ञान पदार्थस्मृतिपूर्वकम्‌ ॥ १९०॥
अर्थः-मी नित्यमुक्त आहे हे ज्ञान मंदावाक्यापातून होते, ए
वी होत नाही, द्या महावाक्याचे ज्ञान होण्याला त्यांतीळ शब्दाचा
अभ्रे बरोबर ठक्षांत आला पाहिजे.
अल्वयव्याविरेकाऱ्यां पदार्थः स्मर्येते वुवम्‌ ।
एवं निदुःखमात्मानं अक्रिय म्तिपद्यते ॥ १९१॥
अथेः--अन्वय आगि व्यतिरेक लावून शब्दाचा स
ध्यानांत घरावा. ह्यापमाणें केल्यावर मी आत्मा दुःखरहित, रका
रददित आहे असें समजून येईल.
सददेवेत्यादिवाक्येभ्यः भमा स्फुटेतरा भवेत ।
दशमस्खपसोत्यस्माद्ययेबे प्रत्यगात्मानि ॥ १९२॥
अर्थः-दद्दावा तूं अते सांगितल्याप्रमाणे सत तूं आहिस बे
बायांनी झुद्धवकाविपथी चांगली स्पष्ट भोळख पटेल.
मयोघधेन यथा स्वाश सेदुःखं निवर्तते ।
प्रत्मगात्मांधिया तद्वत दुःखित्वे सर्वदात्मनः 1१९९!
अथेः-स्वम्ांद दोगारें दुःख नांगे झाल्याने संपे, त्यामरम
शुद्ध त्रक्षाची सूण पटल्यावर ( जाग्रतीमपठे ) दुःख नाही हर
छृष्णलादी प्रपाइमन्म तदन्यायाउमृदुत्वतः ।
तस्वमस्यादिवावयेपु न त्वेवमविरोधतः ॥ १९४ ॥
यमन मऊ नसल्यामुळे त्या शिजतात भते क्षणणे वी ह
॥, साममाणे तूंच तंजक्ष भार ग्‌ ति सांगि*
वेर्या नपापी फेशनोदि गोट विट ना.

( २२९ )

वाक्ये तत्त्वमसीत्यस्मिन्‌ जाता तदसिद्रयमू ।
त्वपर्थे सल्या हाय्याद वाक्यं नोत्पादर्येत्रमाम्‌ ॥१९५॥
अयः-दें ज्म तूं आहेस द्या वाक्‍यांतील त आणि आदहिस ह्या
दोन शब्दांचा अर्थ ठाऊक आहे. पण त्वे शब्दाचा थर्थ ठाऊक
नसेळ तर्‌ त्यांना कांहीं तरी दुसऱ्या अथीची मदुत्त झाल्याशिवाय
त्रश्शानाचा निश्चय होणार नाहीं.
तत्त्वमोस्तुर्पनीदार्यमसीत्येतत्पद भवेत ॥ १९६ ॥
-- हे ब्रश आणि तूं द्या दोघांचे स्थान एकच आहे हें
दाखविण्याकरितां ( आति ) असू धातूचे द्वितीयपुरुषी एकवचनी
रुप घावे आहे.
तच्छब्दः भत्यगात्मार्थः तच्छब्दार्यस्त्वमस्तय! !
दुःखित्वात्‌ मत्यशा[त्मत्वं वारयेतांम्रमार्वाप ॥ १९७॥
अर्थः-तत्‌ शब्दाचा अथे प्रत्यकू आत्मा, त्व॑ पदाचा तोच
अथे, दोन्ही इ्दांच्या ठिकाणी प्रत्यकू आत्मेपणा समजल्यावर
दुःख भोगण्याचा संबध कोणाकडेही उरत नाही.
एवं च नेति नेत्यर्थ गरमयेतां परस्परस्‌ 11! (९८ ॥
अर्थ-ह्याप्रमा्गेच_ ते नाही, त नाहीं वगेरे व्यतिरेकी वाक्या”
वरून त्या जह्माचाच बोघ होतो. ्
एवं तरवमसोत्यतत्य गम्यमाने फले कथमू ।
अप्रमाणत्ममत्योक्ता क्रियापेक्षस्वपुच्यते ॥ १९९ ॥
अभीः---दापमाणे ते ्श्न तूं आहेत क्या वाक्यापात्तन कांदीं
इष्ट फलप्रातति होत असून त्या ब्रह्माच्या ज्ञानाला उदाददरण देता,
येत नाही. आतांच्या चोडण्यावरून तर कांडी तरी क्रिथा «९
जागते अर्स ठर्रते-

(२३० )

तस्मादादन्तमध्येपु झवित्येतद्विरोध्यतः | ..,॥
न कल्पामोः्युतत्वाच शुतत्यागोडप्यनरथकः ॥। १० कडी
अरथी--तेन्हा प्रथमारेर्भी ( महावावयाच्या उपदेशांच्या क
मध्ये ( घठदाचा अर्थ करतांना ) आगि शेवटी (_अद्मानुभव
वांना ) कांही तरी करायला सांगितळें आहे आणि त ( जाना
प्रातिकूठ नाही, तेव्हां क्रिया नाही हे. झणतां येत नादी? पप र
सांगितळें नाही, व र्जे सांगितले अहि ते तोडून देणे (आ
ठताच अथ करण ) चांगळे 5 री ््
यथाडयुभूयते तापत: थुजेवाक्यान गम्यते
याक्‍्यस्य विष्टतिस्तद्ववू गोगत्पायसी क्रिया ॥२०४
अर्थः-मोजनार्ने होणारा संतोष ( भोजन करती ) द्या वाक्या
न (तै वाक्‍य हणत वसल्याठें ) होत नाहीं. तसेच गाईच्या शै”
णापावून दुधाची तूहि मिळणार नाद्दी, त्याप्रमाणें नुसते मावा
झटस्याने त्याचा अथे कळणार नाही.
सल्यमेवमनात्मार्थवाकयात्पारोक्ष्यवोधनमू ।
भत्यगात्मानि न त्वेवं संख्यामासिवदमुवम्‌ ॥ २०१
अर्था--हे खरें की आल्याशिवाय इतर अभे सांगणाऱ्या वॉर
कयांनीं भपरोक्ष कळत नाही. पण मत्यक्‌ आल्म्याच्या संबंधात
लागू नाहीं. दोन संख्येची बेरीज सांगितल को. ती नक्कीच याव"
याची, त्याप्रमाणे आल्याची प्रति व्हावयाची हें ठरठेलेच,
स्दयंवे थत्वपयायः स्वममाणक इप्यताम्‌ 1
-निवृच्तावइमः सिद्धुः स्वात्मतो5युभवश्व नः ॥ २०१५]
अथे:---आात्मा स्वतःच म्रमाण आहे, हेच दुसऱ्या छ्दांगी
सणावयाचे झणजे तो स्वतःचा जाणला जाणारा आहे, टे सांगणे

(२११)

होय. अहंकाररूपी ( ब्रह्माला झाकणारी ) उपाधि निघाढी की
आत्म्याचा आपोआप अनुभव आहेच, असे आमर्चे क्षणर्णे,
बुद्धीनां विपयो दुःखं नो यस्य विषया मताः ।
,कैतोड्य दुःखसेबंधो इशेः स्यात्‌ प्रत्यगात्मनः २०४
अ्थः--विपयापासून दुःखाचा अनुमव येतो तो बुद्धोला, आणि
आत्मा तर विषयाच्या पलीकडे आहे, तेव्हां ज्ञानपूर्ण प्रत्यक्‌
आल्याला दुःखाचा स्पर्श होणार कसा £
हशिरेवाचुभूयेत स्वेनेवानुभवात्मना ।
तदाभासतया जन्म धियो5डस्यानुभवः स्मृतः ॥२०५॥

अर्थः-ज्ञानपूर्ण आल्याचे ज्ञान हेंच स्वरूप माहे, मग त्याला
दुसरे ज्ञान कोय होणार £ पण त्या चितन्यारचे प्रतिर्बिब बुद्धीवर
पडल्यामुळें त्यांचे स्फुरण हाच त्याचा अनुमव असे ( शाख्कार )
क्षणतात.
अशनायादिनिपेक्तः सिद्धो मोश्षस्त्वमेव सः 1
श्रोतच्यादि तवेत्येतत्‌ विरुद्ध कथपुच्यते ॥ २०६ ॥
अर्थेः:-खाणे पिर्णे वगेरे संसारबंधांतून अलिप्त, मोक्षरूपी जर
तो ठरलेलाच आहे, तर मग श्रवण करायला पाहिजे वगैरे ( अक्रिया )
उलर गोष्टी सांगता कशाला £ &.
सेत्त्यतीच चेत्तत्स्यान्‌ थरणादि तदा भवेत्‌ !
मोक्षस्यानित्पवैबं स्यात्‌ विरोधे नान्यया वचः ॥२०७॥
अधी--ते तुला माठ होईल अर्से हणाल तेव्हांच श्रवण करणे
चौरे गोष्टी साधन अथोनं संमवनीय आहेत. ५ण ह्यांत मोक्षाकडे
अनित्त्यपणा ( नाश ) येईल. तेव्हां द्या तुमच्या बोलण्याचा ( वि-*

९२१२)

रोष येणे ) भेळ मस्त नाही, यावरून महावागय सोटें नाही
असेच ठरपे.

शोतृश्रोतव्ययोभंदो यदोष्टः त्या मवेदिदम्‌।
इष्ार्थकोप एवं स्यात्‌ न युर्त; सर्वथा वचः ॥२०८॥
अ्थी-हुमचे मत सिद्ध कराबढा श्रोता ( ऐकणारा ) विराठा
आणि ऐकण्याची वस्तू निराळी असे मावांवें लागेळ, पण त्यामुळ
(जीवाठा त्रद्मत्व यावें द्दा जो) तुमचा हेतु तो फपणार, हेग तः
मध्या बोलण्याला आधारच काहीं रह्दात नाही,
सिद्धो गोक्षो$इमित्येव घात्वात्माने भवेदयादि ।
चिकोपुंयेप्य गृहात्या शाखे घोद्यारयत्यापे ॥२०९॥
अथेः-मोक्ष आधीपासूनच सिद्ध आहे, मी आत्मा आहे,
शान झाल्यावर जर तो काढी कर्म कण्याची इच्छा मीठ, त
त्या मूख पणा, त्याने सगळें शास्र पार्थ पातळें असरढे तरी
त्याचा उग्योग नाही.
न हि सिद्धस्य कतेव्ये सकायेस्थ न सिद्धता ।
उमयाठंवने कुर्वन आत्मानं बंचपल्यपि 1 २६० ॥
अय -पिद्ध झाल! ( अद्यज्ञानी झाळा ) त्याहा करभ उरगार
नाही, कमतीची उठाठेव असेल तोंपर्वत त्याहा तिद्गपणा येणार
नाही, दोन्ही घरून बसेल तो आपल्याला फसवितो ( त्याला काहीं
कळत नाही) असे णाचे.
सिद्धा मोक्षस्त्मित्येतत्‌ वस्तुमात प्रदरश्येते ।
ओहस्तयात्वविशाने पटेत्तिः स्यात्कथ त्विदि ॥२११॥
अ्थेः--मोक्ष आगीपासून तिद्ध आहे, तू तोच आहेत, अर्श
कषणून अक्षाची नुसती ओळख दाखविली. पण तेत)

(२३११)

ला ( लगैंच ) ज्ञान होत नाही. त्यामुळें त्याला ते समजण्यांबइळ
जहरूपी कमे करणे भाग आहे, मग उगीच त्याबद्दल नांवे
कां ठेवता १
क्त दुःख्यद्दमस्मीति मत्यक्षणानुभूयतते ।
कतो दुःखी च माभूं इति यत्ना भवेत्ततः ॥२१२॥
अर्थ:--मी कमे करतो, मला दुःख होते, वगरे अनुभव प्रत्यक्ष
येत असतो; तेव्हां मी कमीपासून अलिप्त भसावें, दु.खाचा लेश
मळा लागूं नये, यासाठी खटपट करावी छागते.
तहूजञानाय व्य कतेव्ये शतिरभवीतू ॥
कठेस्वायडुवादेन सिद्धवार्‍ुभवाय हु॥ २११ ॥
अथे'-त्याचें ज्ञान करून घ्यावें आणि पिद्ध (जदझरूप ) व्हावे
झणून कर्तेपणाचा अनुवाद फरून ( नाना प्रकारच्या ) युक्ति वगरे
कराळ्या अंस बेदात सागितरु आहे.
निर्ईःखो निप्क्रियो$कामः सिद्धो मोक्षोःहमित्यापे |
ग्रहत्वेब विरुद्धार थ आदध्यात्कथमेव सः ॥ २१४ ॥
अर्थः--मी दुःखरह्वित, कर्मरहित, इच्छ! नसलेला आहे,
मोक्ष ( अगोदरच ) सिद्ध आहे, असें कळल्यावर तोच त्योच्या
उलट समजूत कधी घेऊन बसेळ १ _
सझामः सक्रियेडसिद्धश्‍ति मेञ्युभवः कथप्‌ |
अतो मे विपरीतस्य स भवान्वक्तुमदृति २१५ ॥
अर्भः---मी जर (तुझी ह्षणत! तत्ता ) द्या सर्वीहन विलक्षण
आहे, तर मला इच्छा होते, मी कर्मे कातो, मी सिद्ध नाहीं सप्ता
साझा मला अनुभव येवा तो कसा हे मद्दाराज मला सोगा.

( २२९)

रोय येह ) मेळ बसत नाहीं, यावरून महावावय खोटे नही
असेच ठरते. ह
ओोतृश्रीवव्ययोभदो यदीष्ट: स्पाद भवेदिदभ ।
इृष्टारथेकीप एर:्व स्यात न युक्त सरवेया वघः ॥२०८॥
अर्थः-तुसर्ये मत सिद्ध करोयडा श्रोता( ऐकणार! ) विरा
आगे ऐकण्याची वस्तू निराळी अस्ते मागावे लागि, पथ्‌ लाई
(जीबाठा ब्क्षत्व मावे हा जो) तुमचा हेतु तो. फसणा(, फव्ह ४
मच्या बोलण्याडा आधारच कांही रद्दात बाही. _
सिद्यो मोीडपित्येव हात्वात्मानं भवेधदि 1
चिकोईयेस्य मृढात्मा शाखे चोदयाटयल्यपि ॥२०७॥,
अथ£-गोक्ष नाधीपासूनच तिद्ध आहे, मी आतया आहे, मर
जञन झाल्यावर जर तो कांही कमे कण्याची इच्छा धरीळ ता
त्याहा मूले झणावें. त्यानें सगळें दाख पाठधे धातळें अतर
त्याच उपयोग नाही,
न हि सिद्धस्य कतेव्यं सकार्यस्थ न सिद्धता ।
उभयाडवनं कुर्वन आत्मानं बंचयत्यपि ॥२१९०॥
अयाः-सिद्ध झा! ( अद्वजञानी झाला ) त्याह कर्गे उरणार
नादी, कमोची उठाठेव असेळ ठोंबर्यत त्याठा त्रिद्धपगा वेणा
नाही. दोन्ही परून बसेल तो. आपल्याठा फमवितो ( त्याठा कांही
छळत गती कजी झणारब,
सिद्धी मोसस्स्वमिल्येतत्‌ वस्तुमात्रे प्रदर्श्यंत ।
ओढरतयाल्यविजाने मटटसिः स्यास्कर्थ त्विति ॥२१ ह
अर्थः--योक मावीपातून सिद्ध आहे, तू तोच आहिस, अर्ल
क्षणूळ अद्चाची नुसती ओोळख दाखविठी, पण तेवडयाने ऐकणारा

९२३९ )

मेडरमिता । संदेव वृप्तश्च न कामये हितं यतस्व चेत पश्चमाय
ते हितम ॥३॥ व) ;

अर्धः--फारण, सनातन परमाल्म्याबांचून दुसरे कांहीच नाही,
आणि मी सदोदित तृप्त गसल्यामुळें मठा कांहीं मागायचे नाही.
माझ्या तृप्तीला कांहीच उणीव नसल्यामुळें माझ्या हिताचे मिळ-
वायचे उरलेठे नाही. याकरितां हे मना, शात होण्याची खटपट फर,
ह्यांतच तुझें फल्याण भाहे.

पडटमिमाळाभ्यतिरत्त एव यः स एव आत्मा जगतद्र
म ॥ पमाणतश्वापि मया मरवेदते पुयेव तस्माच मन-
तम्‌ ॥४॥
अर्थः--खाणे, पिणं, शोक, जरा भागि मृत्यू या सहा विका-
राची परपरा सोडून निराळा अपतळेला तोच माझा आत्मा, जग-
तांत तोच मरल्य मादे, देदांत त्यांचंच प्रतिपादन जाहे, दृष्टातां-
चरूनहि मला त्याचाच अमुमव येतो. याकरिता द्दे मना, घुशी
सटपट व्यर्थ आहे. ीी
, त्वयि प्रश्नांते नहि चात भेदघीः 1 यत्तो जगन्मो यु
पति पायया ॥ ग्रदो हि मायामभवस्य फारणं ! ग्रह द्रिमोफे
न हिसास्ति कम्याचेत ॥७५॥ 22.24

अषः--ज्या भेदवुद्धी ( देवा ) मुळें मायेच्या स्वापीन
होठन सगळ बग भांबावळे भादे, ठे देव जाण्याला तूं दांचे व्हा-
गा पाहिजे. मठतीच समजूठ झाली म्हणजे ती. मायेच्या उत्प-
शीळा कारण होते. ठी तसडी समजूत गेली तर मग ती माया
कोणालाच बघणार नाही. ___

नमेडरिन मोदरतव थेष्टितेन हि 1 पबुद्धतत्वस्लसितो

(२९८ र,

वाक्‍यरूप फुठांतून अमृतातारखा ( गोड, मृत्यु पालविर्णार ) हय
रूप मध आमच्या ( उद्धारा ) करितां काढळा, त्या सद्गुलता
नमक्तार अतो. र
अथ भेपजप्रयोगप्रकरणमू
औषधाची योजना. ह)

प्रयुन्य तष्णाज्वरताशकारणे विकित्सिव शानविरागमे”
पर्ज | न याति कागज्वरसन्निपावजां शरीरमार्ला श्रतयी"
गदुमखतां।१॥ ी

अथ !--र्‍वासनारूवी ताप घालविणार, ज्ञान आगि वैराप्यरुपी

औषध नोट चोकने तयार करून त्यार्चे सेवन केढे असतां
अनेकप्रकारचे केश देणारी आणि इच्छारूपी सलिपांत तापाने
शत ताादने येणारी जन्ममरणवरंपरा पुनः भोगावी ला"
गत नाही.

अ्हममेति त्वमनर्थमीदसे पराथॅमिळ्ति तवान्य इंडितम्‌ ।
च तेः्थेबोधी न हि मे$स्ति चाथिता हतथव य॒क्तः शमएव
ते मनः ॥ २॥ ी

अर्थः-टदे मना, मी. आणि माझें दा विनाकारय आगई काँ
घरीत जाहेस; पुरुषाच्या उपमोगाकरितां ( सर्य आहे असा )
आमह पुडयाप्रमाणेच दुसरे ( सांख्यमतवादी ) मानतात, पण
(बेदांताच्या हणण्यापरमागे तू जट आहेत तेव्हा ) तुला तो पर
मारमा समजणार नाहीं, माहि कांदी' मागण्याची इच्छा नार्ही,
तेब्दां तू नात शात व्हावेत हेंच ठीक माहे.

यता न चान्यः परमात्सनातनाठ्‌ सदेव दप्तोःदपतो न

(२१९१)

* अर्थः-पहाणारा, पहाणे आणि पहाण्याची वस्तु द्दा सर्व प्रकार
तुझ्या मंतीचा झाहे; पहाण्याच्या वस्तूहून पहाणारा निराळा दि-
सतच नाही. स्वम्तांत होता तो जागा झाल्यानें निराळा होत
नसतो. ।

विकट्पना वापि तथादया भवेदवस्तुयोगात्तदलातचक्र-
घव्‌ ॥ न शक्तिभेदो$स्ति यतोन चात्मनां । ततोद्र्‍यत्वं धुति-
तो$वसीयते ॥ १० ॥

अर्थे:--पेटविळेळें लांकूड ( कोळीत ) फिरविले असतां
चकासारख वाटतें, त्याप्रमाणे आत्म्याव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी संबंघ
असलेली कल्पनासुद्धा निराळी ( अधिष्ठानाला सोडून ) नसते.
आस्म्याच्या शक्तीमध्यद्दि कधी कमी जास्त होत नाही. निवाय
आत्म्याच्या ठिकाणी द्वेत नाही अतत वेदांत सांगितलं आहे.

मिथश्न भिन्ना यांदे ते हि चेतना | क्षयस्तु तेपां परिमाण-
योगतः ॥ 'घुवो भवेद्वेदवतां हि दृष्टतो। जगत्सयश्वापि सम-
स्तमोक्षतः ॥ ११॥ 2. 20:

अर्थः--चतन्ययुक्त जीव आत्म्याहून निराळे आहेत असें
झणशील तर त्यांना परिमाण ( माप-लांबीरुंदी वरे ) येईल
आणि त्यामुळे त्याचा नाश हे!णारच. चरे कदाचित्‌ द्दा निराळेपणा
मानणाऱ्यांनी सर्वे जीवांना ( केव्हां तरी ) मोक्ष मिळणार असे
झटले तर [ जीव मुक्त झाल्यावर मग )] हे जग तरी पुठे रादील;
त्याचा नाशच होईल.

न मेडम्ति कश्चिक्त च सो$त्ति कस्यचित्‌ यतोःयो 5
न हि बात्ति तय ॥ अक्ल्पितश्वासिमि पुरा मसिद्धितो

बिकल्पनायाद्रयमेव कल्पितम्‌ ॥ १२॥

जी

( ३४० )

द्यविक्रियः ॥ न पूर्वतत्वोस्तरभेदवा हि नो । शयेव तसाच
सनस्तवेहितग ॥ ६॥
अर्थी--मी हित, क्रियारहित असून माझे खरे स्वरूप
सदा काः दणून तुझ्या चेष्टांनी मळा भोह पडत नाही
जाणीव होण्यापूर्वी निराळा प्रकार होता किंवा जाधीव झाल्यावर
राळा झाला अहे म्हणायला कांहीं कारण चाही, याताठीं हे मना,
झे चाळे उगी हः
थतश्च नित्योळहमतो न च्‌ विकारयोगे हि भवे
द्नित्यः मभातो5हमतो हि चाद्यो. । विकलिप्त
चाप्यसादित्यवरि ॥०॥
र्थ-मी नेहमी पुळे निराळा प्रकार (नाश )
नाही, नाशवंत होण्या बरिकार पावणारा असावा लागतो, मी
सदोदित भ्वेतरू हमीच पहाट झालेली आहे.
जी काही कल्पन! उठेढ ती खोरी ह निश्चर्येकरून समजावें.
पोभावरूपं त्वमसीह हे मरन निरीक्ष्यमाणे नहि युक्तितोः
स्तिता ॥ सतो द्नाशयादसतो' 1. 1 द्रयंच चेतस्तेव
॥ट

*--हे मना, तुझें स्वरूप एं लागलो तर नसणे हे दोय.

या परीक्षा उुला आत्तित्व नाही

संत भाहे त्याचा चा द्वोत नाही असत उत्पन्न होत नाही, द्या.
चे

ेष्टाच इश्येच दशन । भरमस्तु सर्वेस्वव कल्पितो

गेस; | गेश्व 9 हकवा की
च भिद्ते॥ ९॥ च्श्यमीझ्यते । स्वपन्पवोधेन

(२४१)

* अर्थः-पहाणारा, पहाणे आणि पहाण्याची वस्तु हा सर्व प्रकार
तुझ्या आंतीचा माहे; पहाण्याच्या वस्तूहून पहाणारा निराळा दि-
सतच नाही. स्वम्तांत होता तो जागा झाल्यानें निराळा होत
नसतो.

विकल्पना वापि तथाद्र्‍या भवेदवस्तुयोगाचतदलातचक्र-
वत ॥ न शक्तिभेदो5स्ति यतोन चात्मनां | ततोट्र्‍यतं थुति-
तो$वसीयतते ॥ १०॥ भः 2

अर्थेः--पेटविळेले लांकूड ( कोठीत ) फिएविळें असतां
चक्रासारखे वाटतें, त्याप्रमाणे आत्म्याव्यतिरिक्त इतर ठिकाणीं संबंघ
असलेली कल्पनासुद्धा निराळी ( अधिष्ठानाला सोडून ) नसते.
आल्म्याच्या शक्तीमध्येह्ि कधीं कमी जात्त होत नाहीं. शिव!य
आत्म्याच्या ठिकाणी द्वैत नाही असं वेदांत सांगितलें आहे.

मिथश्न भिल्ला यादे ते हि चेतना | क्षयस्तु तेपां परिमाण-
योग्‌तः ॥ भुवो भवेद्वेदवतां हि दृष्टतो । जगत्क्षयश्वापि सम-
स्तमोक्षतः ॥ ११॥ जू... १.०

अर्थ:--चैतन्ययुक्त जीव आल्याहून निराळे आहेत अर्स
हषणशील तर त्यांना परिमाण ( माप लांबीरुदी वगैरे ) येईल
आणि त्यामुळें त्याचा नाश होणारच. बरें कदाचित्‌ द्दा निराळेपणा
भानणाऱ्यानी सर्व जीवांना ( केव्हां तरी ) मोक्ष मिळणार असे
झरलें तर [ जीव मुक्त झाल्यावर मग ] हे जग तरी कुठें राहील,
त्याचा नाशच होईल-

न मे5त्ति कश्चि्न च सोउस्ति कस्यचित्‌ यतोञ्दयो5ई
न हि चात्ति कट्पितमू ॥ अकल्पितश्वास्मि पुरा नत
विकल्पनायाद्रयमेव कल्पितम ॥ १२ ॥

१६

(२9२ )

अधी-माशे अते कांदी नाही. डिंवा मी सद्धा कोणाचा मही,
कारण मी अंद्रेत आहे, माझ्या ठिकाणी दुसऱ्याची कत्पनाच ककी
बत नादी. आंतिझल्पना ोण्यापूर्वी मी होतो त्याप्रमागेच कल्पना
मी णद्याप भाहे. तेन्हा देत हेच कत्पनेने झाठेले आह...

विकर्पना 'चाप्यभवे न विधते। सदन्यदिलेव मत गी
शि जा; मट्टत्ता तव चापि कल्पना । पुरा प्रसि
द्विफल्पितम्‌ ॥ १३॥ ी
र अर्थः पदत आत्म्याच्या ठिकागीं विकरपाचा ( जामी”
साचा ) आणि सतहूत निराळें ( असत) याचा संबंध तो!
त्यामुळे ( आल्याठा ) नास्तिता ( नसणे अभाव ) नाही,
मना ) तुझी कल्पना उत्पल होण्यापूर्वी आल्या मतिद्ध होताच
तो मात्र केव्हा सुद्धा कल्पिठेहा नाही, ह

असतृद्रय तेअपे हि यददीक्षते न ह्मित्येव न चेघ नाहि.
ता ॥ यतःमटत्ता सदसाद्िकल्पना । विचारवद्रापे तददर्य च
सर ॥१४॥ र

अर्था--जे जे दृष्टीस पहत हे ते द्वेत भाणि असत ( छोट |)
होय. प झा दिसत नाही, दयाबरून तो खोटा असे मातर वादी,
ज्याच्या ( अधिष्ठाना ) पासून हे सत्‌ आणि हें असत नि्षार
तो आणि ष्याच्या योगानें विचार झाला तो, आत्मा मात त.
खाधि अद्वैत होय,

सदभ्युपेतं मवतोपकल्पितं । विचारदेतोयोदे दस्य नात्ति.
सा ॥ विचारहानाच -प्धेव सांख्थिते ! त वेततंदिष्ट नितरां
सदिष्यते ॥ १५॥ १८. ३

अर्था--हे मना, तूं फश्पनेने रचडेे दवेत आहे अते ( फटफा”

९२४३ )

भर ) विचार करण्याकरितां घेऊन चाढं, त्यामुळें जर आत्मा
नाही अर्से झणशील तर ( विचार करणाराच कोणी नसल्यावर )
विचार चालणार कसा £ सग ते ( विचाराला घेतलेले ) तसच रा-
हिले. हे तर तुला नको, तेव्हां सदवस्तु ( आत्मा ) आहे. असेच
पतकरावें लागेठ,

असस्सम॑ चैव सदिल्यपीति चेत्‌ । अनधवच्वानरगुंगतुल्य-
तः ॥ अनथेवस्वं त्वसति शकारणं। न चेव तजाऩ विपर्य-
येञ्न्यया ॥ १६॥ « ११

अ्थेः- तुती सत्त्‌ झटळें काय आणि आक्षी असत्‌ झटळं काय,
दोन्दींचा पारेणाम सारखाच दिसतो, त्या सतापातून कांहीं क्रिया

घडावयाची नादी. तर मग माणसाला शिंग असलेलें जरस निरुप-
योगी त्याप्रमाणे होईल. क्रिया वगेरे घडत नाद्दींत हें कारण देऊन
त्या जात्म्याला असत्‌ ठरवितां येणार नाही. कारण क्रिया घडत नादीं
झणून ते नाही अस कसं ! ( थरुठीच्यां प्रमाणावरून ते जप्त
अगोदरपासून जाहेच. )

असिद्धतश्वापे विचारकारणात्‌ | इयं च तस्मात्मरत च
मायया ॥ श्रतेः स्मृतेद्रापि तयाहि युक्तितः । मसिध्यतीत्यं
न तु युज्यतेन्न्यया ॥ १७॥

अथेः--तो आत्मा कूटस्य झाल्यावर ( तेथील बुद्धीच्या
उपाधीमुळें ) विचाराची सुरवात होऊन मायेच्या साहाय्याने द्वैत
उत्पन्न झाठे, द्याप्रमाणे श्लाति, स्मृति आणि न्याय !निर्णयाने
ठरळे आहे. एरवी वास्ताषेक पादिठें दर त्या माल्याच्या ठिकाणी
( कर्म वगैरे ) कांहींच जुळत नाईी. “

दिकल्पनाद्षापि दिघमंकं शवे: | पुरा मसिद्वेव (.

९२४४)

रर १ | निपिव्यवेजाय
शभ ॥ न चेति नेतीति यया विकरिपरत । यते
सिद्धये॥ १८॥ ह
अर्धः-- अगोदरच सिद्ध असलेल्या ब्रक्षाच्या ठिामी म
त्याच समजुतीमुळे निराळ्या स्वमावाचे अ द्वैत लाचा पुरते
1 क्य नाही असे झ्षणून सर्व कांदी अमाच्या ससज

राकरण के, तरी त्यावळे गुणरदित ( दवितीयरदित ) भरे बर
शिक्षक उर्ले., ह जगमामि!
अकटिप्तमेवमजे5दये5क्षरे । विकर्पर्यंत' सदस्त नियति
खनित्तमायाममर्ब च ते भव 1 जरां च पृसुंच (
संतत || १९॥ ल्या
अर्था--जन्मरदित, आह्वितीय, नाहरदित मस्त ता जह
सोंड्या आगि भलत्याच गोष्टीची त्याचे ठिकाणी समर यार
येतात, त्याना अनेक योनीमध्ये जन्म घ्यावा लागून, णि
माच्या अग्रापासून उत्सन्न झाठेा संसार, वार्थनय, थी
ह्याच्या तावडीत एकसारखे ते सांपडतात. स्यरिमल
भवाभवलं छु न घेदवात्यितिने चास्य चात्यप्वित्र,
नान्यथा ॥ ततो ह्ासत्वादसतश्व सत्त्वतो (तवर
कमित्यूजो5प्पयमू || २०॥ सति जशा पटी,
अर्थ -उत्पनन होणे आणि नाश पावणे दी स्पि ही द्द
निराळ्या अवस्येने जन्म ेईेळ किंवा तिराळी स्थिति य छ्ेश्य
संमवत नाही, कारण तसे होईल ठर त॑ नाशिवंत दोर कपी
भान कहदी के उपादान अण क शर
पासून तो ( मात्मा ) मलिप्त माहे, जन्मरहित आई. जास
अडयेरिष्ट मादिवाडस्य कारक । नकिचिदन्यभठ नाष्त

(९४५ )

कारकं ॥ सतो5विजपादसतश्व सच्च्युती । तुलान्तयोयद्वदानि-
श्रयान्नर हि॥२१॥

अर्थः--आपच्या दवैताचें कारक ( असळें ) करियारह्ित अ-
से तरी चालेल अर्सते हणाल तर समक्यारचे अभूक कारक नाहीं
अर्स झणतांच येणार नाही ( प्रत्येक दुसर्‍याचे कारक होईल );
सूरज भाहे ते कथीच मदलत नाही. आणि असत्‌ हे सताहून
निराळें आहे ( सत्‌ नव्हे). तेव्हां मग रखाबा तराजूच्या दांडीच्या
टोंकासारला अस्थिरपणा त्याच्याकडे येईल आणि कांदीच निश्चय
शेणार नाही.
_ न चेत्स इष्ट; सद्सद्विपर्ययः कर्थ भवः स्यात्सदसदूब्यव-
श्थितो ॥ विभक्तमेतद दयभप्यवस्थितें न जन्म तस्माच मनो
हि कस्याचित्त ॥ २२॥

अथेः-ऱदेग्दां असला सत्‌ आणि असत्‌ यांचा बिपर्मय नको
असेल आशि सत्‌ आणि असत्‌ यांचा निर्णय ठरवशील तर मग
संसार रह्हाणारच नादी. ही दोन्ही स्पष्ट निरनिराळी समजतात,
यास्तव हें मना ( द्या जगापैकरी ) काँदरींन जन्माला येत नाही.
_ अथाभ्युपेत्यापि भवं तवेच्छतो ग्रवीमि नागस्तव वेष्ितेन
मे॥ न हवानदद्धी न यतः स्ववोसतो भवोन्यतो चा यदि वा-

शितिढा तयोः ॥ २३ ॥ मिटकर ू

अधे!-मुझ्या कल्पनेप्रमाणे संसार येतो अर्स घरठे तरी तुझ्या
बेष्टांदी ( कस्पनांशी ) मा कांदी कर्त्य गाही- झारण त्यापासून
माझें काटी नफानु$सान नाही, आणि कदावित्‌ तस आहे
समजे तरी स साल्यावांचुन दुसरे असद साहे

(१९४६)

सापस्या आपण किंवा हसऱ्या कांही कारणानें उत्पांतेच संम-
वत नाही. टू
धुवा ह्यनित्याश्व न चान्ययोगिनो मियश्व कार्यनचः
तेषु युज्यते। अतो न कस्यापि हि किश्चिदिप्यते स्वपं च त्ते
रुक्तिगोचरम्‌ ॥ २४ |

क २ साधत (जो आता) आणि अंश्ाश्वत ( इतर जग
नेगेरे ) त्याचा सथध एकमेका य

स्वतः वाणीच्या आटोक्यांत नाहीच नाही.

समं तु तस्सात्सततं विभातवजयाद्रियुक्त॑ सदसद्रिकरिप-
तात । निरील्य युख्या झुतितस्त बुद्धिमानशेपनिर्वाणमुपैति
दीपबद्‌ ॥ २५॥ विडी
रय:--वेदवचनाच्या माघारे आगि युक्तिवादाने तें जक्ष
सगळीकडे सारखें, नेहमी, भफाद्यत्वरूप आदे अर्हत समजून यो
आणि संतू किंवा असत्‌ आहे अशा मकारची मनात येणारी द्वैताची
शंका घालवून राकावी क्षणजे सय दीपज्योतिपरमार्ये तो ज्ञानी पुरुष
सवे बंधनापासून मोकळा होईल. डु 1
भबेधमेक दनन्यवादिनां कुता[किकाणां च _सुबेद्यमून्य
हाता निरीक्ष्य चेत्थ त्वगुणग्रहेळ्गुणं न यावि मोह ग्रहदोप*
मक्तिवः ॥ २६ ॥ री
मः नमा याच दुतरें कांही नाही अते म्हणणार्‍्यांच्या
"ने सुद्धा जाणण्यास कटांण, आगि द्वैतमतवाद्यांचा भलत्याच
च बढा सहज रहिन ठक्षांत येणारा, अत्ता नो निर्षिशेष

९६२४७ )

आत्मा तो देहाचा वगेरे अमिमान सोडून नीट समजावून बेतला
तर त्या अमिमानरूप दोषापातून मुक्त होऊन ( सव संसारबंधा-
मिपर्यी ).जीव मोद्दांत पडणार नाही

अतो$न्यया न ग्रहनाश इप्यते । विमोदवुद्वेग्रेह एक
कारणं ॥ ग्रहप्यहेतुस्त्वनलस्तवानिन्थने । यथा भशांतिं परमां
यया त्रजव्‌ ॥ २७॥

अथी-या मागा!शिवाय इतर उपायांनी खोटे ज्ञान नाहीस
होगार नाही. ज्याच्या बुद्धीला अम झाला त्यालाच खोटे शान
जडत. लांकडाशिवाय असलेला , अथि जप्ता विझून शांत होतो,
त्यापमाण तं लोटे ज्ञान गेतत्यावर जीवाला अत्यंत शते मिळते.

बिमथ्य वेदोदाधित सवा सुरेमंहाव्येस्तु यथा महा
प्माभे: ॥ तथामृत ज्ञानामिद हि येः पुरा । नमो शु्भ्यः
परमीक्षतेच येउ ॥२८॥

अर्थः-मोठय़ा समुद्रातून देवांनी मथन करून जर्त असत
काढले त्याप्रमाणे वेदसमृद्रांतून ज्या थोर पुरुषांनी हे ज्ञान काढलें
त्या जह्य जाणणाऱ्या गुरूंपठ नमस्कार असो.